De laatste week van het Derde RijkBeeld Arbeiderspers

Boeken★★★★☆

In de laatste acht dagen van het Derde Rijk zou de wereld voor altijd veranderen

Adolf Hitler was uit op veel belangstelling voor zijn zelfmoord. Toen de geallieerde troepen hem geen andere uitweg meer lieten, koos hij voor een exit in style, geen wegkwijnen ver weg in Berchtesgaden, maar een apocalyptische finale in het centrum van Berlijn. De geschiedenis moest vooral onthouden dat voor de heroïsche Führer van het Derde Rijk capitulatie géén optie was. 

VOLKER ULLRICH - ‘Acht dagen in mei. De laatste week van het Derde Rijk’

Over die Untergang op 30 april 1945 en de precieze omstandigheden ervan (pistoolschot, cyanidecapsule, benzine) is inmiddels een hele bibliotheek volgeschreven – zo groot was de fascinatie voor het monster. Die fascinatie deelt de Duitse historicus Volker Ullrich niet, bleek uit zijn monumentale tweedelige Hitler-biografie (bij ons vertaald door de Arbeiderspers), maar hij vindt terecht dat je nooit genoeg kan weten over Hitler en zijn trawanten. De invalshoek van zijn nieuwste boek, de laatste acht dagen van het Derde Rijk, mag beperkt lijken, Ullrich weet er wel een spannend en leerzaam verhaal aan over te houden dat zich over ons hele continent beweegt en ook ver voorbij het laatste oorlogsjaar reikt.

Behalve op de verzamelde historische kennis uit de afgelopen decennia, die hij onopvallend en bedachtzaam integreert, leunt Ullrich bij zijn reconstructie sterk op dagboeken, brieven en herinneringen van tijdgenoten. Hij weet er prachtige citaten uit op te diepen, en alleen al als leeswijzer bij de immer uitdijende bibliotheek van oorlogsgetuigenissen is zijn boek een aanrader.

Ullrich begint zijn relaas over het sterfbed van het nazisme op het moment dat Hitler zichzelf al had opgeruimd. Hij had zelf nog een opvolger voorzien, en wel een onverwachte. Niet Göring, Himmler of Speer, want die hadden hem allemaal verraden, vond hij, maar wel Karl Dönitz, een groot-admiraal die hem hondstrouw was gebleven, een nationaalsocialist pur sang. De man kon, vanuit zijn schamel hoofdkwartier in Flensburg, in het uiterste noorden van Duitsland, nog weinig meer doen dan vaststellen dat hij niets meer kon doen.

De eerste week van mei 1945 zit volgepropt met dramatische ontwikkelingen, en Ullrich weet ze met vaart op te roepen. De laatste krijgsverrichtingen, de dodenmarsen die de nazi’s nog organiseren vanuit de concentratiekampen, de ‘ontdekking’ van die kampen door de geallieerden, de lotgevallen van de krijgsgevangenen, de met honderdduizenden verkrachtingen gepaard gaande inname van Berlijn door de sovjet-soldaten, het leven tussen het puin, de massale bewegingen van vluchtelingen en displaced persons, hij weet het allemaal onder te brengen in zijn strikte chronologie, inclusief minder bekende gebeurtenissen als de zelfmoordepidemie in het Hanzestadje Demmin of het Britse bombardement op het schip Cap Arcona, een drijvend concentratiekamp in de Lübecker Bocht (met meer dan 6600 slachtoffers in de laatste minuut).

En dan vindt Ullrich in een boek van geen 400 pagina’s ook nog eens de ruimte om in te zoomen op individuele lotgevallen, bijvoorbeeld die van politici die nog zullen wegen op het naoorlogse Duitsland als de toekomstige bondskanseliers als Willy Brandt, tijdens de oorlog emigrant in Zweden, of Helmut Schmidt, krijgsgevangene in Jabbeke. Uit Moskou arriveert snel Walter Ulbricht, die de lokale communisten opzijzet en de DDR snel naar Sovjetpatroon zal knippen. Even goed ontmoeten we de toekomstige nazi-jager Simon Wiesenthal als gevangene nummer 127371 in Mauthausen, Hollywood-diva Marlene Dietrich op bezoek in Bergen-Belsen, of journaliste Lee Miller in Hitlers badkuip in zijn Münchens appartement.

De onvoorwaardelijke capitulatie van Duitsland werd twee keer ondertekend, één keer op 7 mei in Reims, en nog een keer op 8 mei in Berlijn, alleen omdat Stalin dat voor zijn prestige wel interessant vond. Over de organisatie van die laatste ceremonie was er tussen Moskou en de westerse geallieerden veel onenigheid, tot en met over de tafelschikking: het was duidelijk dat de Koude Oorlog er zat aan te komen. Op de capitulatie volgde, aldus Churchill, ‘de grootste vreugde-uitbarsting in de geschiedenis van de mensheid’. Die vreugde was er nauwelijks in Duitsland, waar vooral werd weggekeken. ‘We wisten van niets!’ Je hoorde het zo vaak zeggen, noteerde een correspondente van het blad Life, dat die woorden gingen klinken als een nieuw Duits nationaal volkslied.

Volker Ullrich vat het historisch moment dat hij beschrijft samen als een ‘drempelervaring’: miljoenen mensen beleefden het als een cesuur tussen een tijdperk dat er niet meer was en anderzijds één dat er nog niet was, en ervoeren een stemming die wankelde tussen het aanvoelen van het einde der tijden en het ontwaken van een nieuw tijdperk. Komt zijn boek niet als geroepen in Corona-tijden?

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234