Een vrouw in Teheran. Dit is niet de vrouw uit het verhaal.Beeld Photo News

internationale vrouwendag

In Iran is huiselijk geweld niet strafbaar. ‘Iedere vrouw heeft het gevoel dat ze er alleen voor staat’

Iran is een van de weinige landen waar het mishandelen van je vrouw geen strafbaar feit is. Wie te maken krijgt met huiselijk geweld, kan nergens heen. Dat probeert een aantal activisten nu te veranderen, via de democratische route. Hoe dat verloopt zegt veel over het huidige Iran.

De laatste keer sloeg hij haar bijna dood. Hij deed de deur op slot, trok de telefoonaansluiting los en begon op Bita in te slaan. Dat gebeurde vaker, maar deze keer stopte hij niet. Hij sloeg door totdat Bita buiten bewustzijn raakte en er bloed uit haar mondhoek liep.

Bita trouwt als ze 21 is met een vriend van haar broer, die ze op de universiteit leert kennen. Een man met een postdoctorale opleiding, uit de middenklasse met een goede baan. Het mishandelen begint op dag 2 van haar huwelijk. Toch houdt ze het acht jaar lang vol.

Overdag gaat ze naar de universiteit, waar ze na haar studie een baan krijgt, aan het eind van de dag komt ze thuis bij haar man. Hij bepaalt of ze haar vrienden ziet, of ze bij haar familie langs mag. Meestal is het antwoord ‘nee’. Ze is een slechte vrouw, zegt hij, en wijst dan op de huishouding die te weinig aandacht krijgt. Hij zal haar leren. En dan komt de riem erbij en slaat hij haar. Niet alleen met de riem, ook met snoeren. Hij beukt haar met haar hoofd tegen een muur en regelmatig wurgt hij haar tot ze haar bewustzijn verliest.

Huiselijk geweld als privéprobleem

De buurman heeft haar regelmatig moeten horen, denkt Bita, maar greep nooit in. ‘Dat is in Iran normaal: we zijn bang voor de politie en we beschouwen huiselijk geweld als een privéprobleem. Sommigen zullen ook gedacht hebben: die Bita is een moderne vrouw, die redt zich wel.’

Maar deze keer schrikt ook haar man zelf, als hij ziet wat hij haar heeft aangedaan. Hij belt een vriend, die Bita naar het ziekenhuis brengt. Daar zegt een arts dat ze zo erg mishandeld is dat ze blij mag zijn dat ze nog leeft. Ze besluit niet thuis te herstellen, maar bij haar ouders.

Bita is niet de enige, maar hoeveel Iraanse vrouwen precies te maken krijgen met geweld is onzeker. Het probleem lijkt enorm, want iedere vrouw kent verhalen, uit haar eigen leven of haar omgeving. In 2004 deed de overheid voor het laatst een groot onderzoek naar huiselijk geweld. Uit die cijfers bleek dat 66 procent van de vrouwen ooit te maken had gehad met geweld van haar partner.

Een diepe eenzaamheid

Volgens huidige schattingen van vrouwenrechtenactivisten is dat niet veranderd. Maar de regering in Iran denkt dat het wel meevalt en ziet huiselijk geweld als een probleem dat vooral door buitenlandse organisaties wordt geprojecteerd op Iran.

De overheid negeert het probleem, vindt Bita. ‘Iedere vrouw die er in Iran mee te maken heeft, voelt daardoor een diepe eenzaamheid. Alsof het haar probleem is, alsof zij er alleen voor staat. En daarom zwijgt ze. Ik vroeg me voortdurend af: waarom ik? Maar ik besefte: dit was niet alleen mijn probleem.’

Andere vrouwelijke activisten in Iran

Een jaar geleden, op internationale vrouwendag, zongen drie vrouwen zonder hoofddoek in een Iraanse metro het bekende ‘I am a woman’. Een protestlied dat een jaar of tien geleden gemaakt werd tijdens een campagne tegen vrouwonvriendelijke wetten. Het roept vrouwen op samen op te trekken tegen onrecht en een gelijkwaardige wereld mogelijk te maken. Het laat twee dingen zien: deze strijd is niet nieuw én niet zonder risico. De vrouwen zijn opgepakt. Minstens een van hen, Yasaman Aryani, zit nog vast.

Vorig jaar leek er even momentum te zijn voor de vrouwenrechtenbeweging. Dat was vooral dankzij ‘Blue Girl’, een jonge vrouw die zichzelf in brand stak vanwege haar jarenlange, vruchteloze strijd om toegang te krijgen tot een voetbalstadion: daar werden ze sinds de revolutie van 1979 geweerd. Haar dood bleek uiteindelijk niet zinloos. Vrouwen mogen inmiddels de voetbalstadions in.

Ook andere voorvechters van vrouwenrechten traden het afgelopen jaar nadrukkelijk naar voren. De populaire beweging van de in Amerika wonende Masih Alinejad is daarvan een goed voorbeeld. Onder de hashtag #WhiteWednesdays verzamelt ze filmpjes van vrouwen die demonstratief hun hoofddoek afdoen. De beweging is vooral in de Iraanse diaspora populair.

Machtige conservatieven

Die internationale steun is zowel een kracht als een zwakte. Het betekent dat campagnes gemakkelijk groeien en niet monddood gemaakt kunnen worden door het regime. Maar het maakt ook de weerstand groter. De machtige conservatieve kern van het Iraanse regime ziet de vrouwenrechtenbeweging als een culturele invasie uit het Westen. Een manier om Iran te verzwakken, en dus een kwestie van nationaal belang om te bestrijden, zeker in een tijd van verder toegenomen internationale druk en isolatie.

En dus lopen activisten gevaar. Verschillende vrouwenrechtenactivisten zitten in de gevangenis. Bekend is de advocate Nasrin Sotoudeh, die al sinds juni 2018 vastzit, en de eerder genoemde Yasaman Aryani. Ook parlementslid Parvaneh Salahshouri, die vaak de positie van vrouwen aankaartte, moest zich vorige maand melden bij de rechtbank.

Als Bita in 2016 nog bezig is te herstellen van haar gewelddadige huwelijk komt een groep vrouwen in Teheran tot de conclusie dat het tijd is voor een campagne. Die begint met het verzamelen van honderden verhalen, zodat de urgentie niemand kan ontgaan. De initiatiefnemers trekken door het land, zonder veel aandacht te vragen – vanuit de gedachte dat hun beweging, als die maar groot genoeg is, uiteindelijk niet meer te stoppen zal zijn. Ze organiseren workshops over huiselijk geweld en vragen alle vrouwen hun eigen ervaringen op een ansichtkaart te schrijven. Een van de vrouwen die naar een workshop komt, is Bita.

Het risico van arrestatie

Tijdens workshops worden persoonlijke verhalen verteld, maar gaan de vrouwen ook in op de psychologie van huiselijk geweld. Bita: ‘Het moeilijkste is de vernedering. Een mishandelde vrouw voelt zich minderwaardig, dus probeert ze haar probleem te verbergen.’

Je inzetten voor dit thema brengt risico’s met zich mee. Dat snapt ook documentairemaker Mina Keshavarz. Ze brengt binnenkort een documentaire over de campagne uit en is daarvoor veel op reis. Elke keer als ze terugvliegt naar Iran vraagt ze zich af: zal ik deze keer door de douane komen of word ik nu opgepakt? Ze houdt er rekening mee: het lijkt onafwendbaar dat het op een dag gebeurt.

In haar documentaire zien we een groepje vrouwen bij de uitgang van de gevangenis staan. Ze halen een activiste af die wordt vrijgelaten. Het duurt lang, maar als ze eindelijk door de deur naar buiten komt, wordt ze met gejoel ontvangen. Spontaan wordt ‘I am a woman’ aangeheven, het protestlied dat drie vrouwen vorig jaar op internationale vrouwendag zongen in de metro – waarna ze werden opgepakt. Het lied verwoordt hoe nodig solidariteit tussen vrouwen is om verschil te maken. Iedereen zingt mee.

Huiselijk geweld strafbaar maken

Intussen werken de activisten aan een wetsvoorstel, met hulp van enkele juristen. Dat wordt door twee vrouwelijke parlementsleden ingediend. De nieuwe wet moet onomwonden huiselijk geweld strafbaar maken. Dat is in 2013 al eens eerder gepoogd door een aantal parlementsleden, maar die poging verzandde in een brede wet over familiezaken, waarin de urgentie en de scherpte ontbrak en waarin ook het perspectief van vrouwen zelf maar heel weinig meewoog.

Inmiddels ligt de nieuwe wet bij een religieuze raad, die haar moet beoordelen op haar islamitische merites. Dat kan lang duren. Zeker als de wet als ongewenst wordt gezien. Bovendien zijn er vorige week verkiezingen geweest waarbij zo weinig reformisten mochten meedoen dat de conservatieven een voorspelbare, maar grote overwinning boekten.

Het klinkt ambitieus, de pogingen om zo’n wet erdoorheen te krijgen in een land dat niet vaak wordt geassocieerd met vrijheid en democratie. Maar dezelfde groep vrouwen voerde in 2008 effectief campagne tegen een wet die mannen het recht gaf te hertrouwen, zonder instemming van hun eerste vrouw. Die wet is er door hun campagne nooit gekomen.

Een keerpunt

Wet of geen wet, voor Bita was de campagne een keerpunt. ‘Elke keer als ik werd mishandeld dacht ik hem te verlaten. Maar ik kwam elke keer terug. Ik dacht dat ik van hem hield.’

Uiteindelijk ontdekt ze door de campagne dat het niet liefde is dat haar bij haar man liet blijven, maar angst. Het kostte haar twee tot drie jaar om te herstellen. Maar daarna besloot ze andere vrouwen te helpen. En ze vertelt het elke vrouw die het horen wil: ‘Ik was net als jullie. Maar ik ben eruit gestapt en heb het overleefd. Dan kunnen jullie het ook.’

Ook in de dorpen praten vrouwen erover

B. is een van de initiatiefnemers. Die willen alleen als groep naar voren treden. Dat maakt ze minder kwetsbaar en benadrukt dat ze met velen zijn.

B. «Iran scoort op wereldniveau erg hoog wat geweld tegen vrouwen betreft. Persoonlijk heb ik geen huiselijk geweld meegemaakt, maar mensen om me heen wel, zoals mijn tantes. Ik zag wat voor invloed dit op hun leven had.»

B. «Belangrijk aan deze campagne is dat we ons niet alleen richten op de grote steden, maar ook op de kleinere steden en dorpen waar dit thema niet vaak aandacht krijgt.»

B. «Het verbaasde ons om te zien dat zelfs vrouwen uit verre dorpen, die meestal laaggeschoold zijn en geen toegang hebben tot sociale media, niet alleen fysieke en verbale mishandeling als geweld beschouwden, maar ook restricties qua kleding. En het merendeel bleek ook bereid om erover te praten.»

B. «Wij zijn vooral heel erg tegengewerkt door de overheid. Mensen kregen een dagvaarding of werden ondervraagd. Ik ben zelf zes uur lang ondervraagd door de inlichtingendienst. Er werd gezegd dat de campagne was bedoeld om vrouwen op te zetten tegen de regering.»

B. «De regering is vooral bang dat vrouwen een eigen netwerk vormen en dat vrouwen uit verschillende regio’s met elkaar in contact komen. En het klopt, die netwerken waren inderdaad de kracht van deze campagne. Mochten wij in de toekomst iets nieuws willen ondernemen dan kunnen wij deze trend doorzetten.»

B. «Verandering begint met kleine stappen en daarom ben ik optimistisch. Soms zijn veranderingen niet direct zichtbaar. Maar op langere termijn zullen de invloeden niet onopgemerkt blijven. Een voorbeeld is de toegankelijkheid van voetbalstadions voor vrouwen. Die discussie is aangezwengeld door een kleine groep activisten, maar ging net zo lang door totdat het bezoeken van een stadion geaccepteerd werd.»

Dit verhaal is een project van Lighthouse Reports. In een podcast van Misha Melita komt Bita uitgebreid aan het woord. Die podcast wordt op internationale vrouwendag (8 maart) gelanceerd: anchor.fm/sheherazade.

© Trouw

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234