Francesco Zanardi, de voorzitter van de Italiaanse vereniging van kerkmisbruikslachtoffers Rete l’Abuso. Beeld Getty Images
Francesco Zanardi, de voorzitter van de Italiaanse vereniging van kerkmisbruikslachtoffers Rete l’Abuso.Beeld Getty Images

Seksueel misbruik

In Italië blijft misbruik in de kerk in de doofpot: ‘Naar schatting ruim een half miljoen slachtoffers’

In navolging van Frankrijk zou Italië een groot onderzoek moeten starten naar misbruik in de katholieke kerk, vinden kenners. Maar daar lijkt voorlopig weinig draagvlak voor. Hoe komt dat?

Pauline Valkenet

De uitspraak van de Duitse priester en theoloog Hans Zollner, begin oktober, was opvallend. De Duitser, die paus Franciscus advies geeft over de pijnlijke en netelige kwestie van seksueel misbruik binnen de kerk, leek de Italiaanse bisschoppenconferentie aan te sporen om een grondig onderzoek naar zulk misbruik in Italië te beginnen. Want Zollner zei vlak nadat er daarover in Frankijk een dik rapport was verschenen tegen de Italiaanse krant La Repubblica: ‘De katholieke kerken in andere landen zouden nu dezelfde moed als de Franse kerk moeten hebben. Ik hoop dat ook Italië in actie komt. De enige weg is die van de waarheid en de eerlijkheid.’

Het Franse rapport was het werk van een onafhankelijke onderzoekscommissie, die in 2018 door de Franse bisschoppenconferentie was aangesteld. De onderzoekers hebben archieven van rechtbanken, de politie en kerken doorgespit en getuigen geïnterviewd. Ze kwamen tot de conclusie dat er sinds 1950 zo’n 216.000 kinderen en jongeren binnen de rooms-katholieke kerk seksueel door geestelijken zijn misbruikt. Vier op de vijf slachtoffers waren jongens. De onderzoekers maakten ook een schatting van het aantal daders: dat zijn er rond de drieduizend.

Hans Zollner refereerde misschien in het bijzonder aan Italië omdat het zo aannemelijk is dat seksueel misbruik hier minstens zo vaak is voorgekomen. Bijna 80 procent van de Italianen noemt zichzelf immers katholiek; het is dé overheersende godsdienst. Het hoofdkwartier van de wereldwijde kerk bevindt zich ook nog eens in hun midden. Overal, zelfs in het meest pietepeuterige gehucht, staan katholieke kerken. Pastoors in hun lange zwarte gewaden horen net zo bij het Italiaanse straatbeeld als vespa’s en espressobarretjes. Toch is het seksuele misbruik van kinderen binnen de Italiaanse kerk nog niet onder de loep genomen, laat staan in een uitgebreid rapport in woorden en cijfers gevat zoals nu in Frankrijk is gebeurd. Daarvóór al was er onderzoek gedaan naar de omvang van het misbruik door priesters in onder andere de Verenigde Staten, Australië, Ierland, Nederland en Duitsland.

Geen enkel effect

Misbruikslachtoffers in Italië reageren sceptisch op de uitspraak van Zollner. ‘Daar haal ik mijn schouders over op,’ zegt Francesco Zanardi en blaast de rook van zijn sigaret uit. Zanardi (51) is de voorzitter van de Italiaanse vereniging van kerkmisbruikslachtoffers Rete l’Abuso. Hij is als jonge jongen jarenlang door een priester misbruikt en verkracht. Dat begon in 1981, toen hij 13 was. In 2010 heeft Zanardi de vereniging opgericht. Inmiddels hebben zich 1.300 slachtoffers bij Rete l’Abuso aangemeld.

Tijdens een videogesprek vanuit zijn Noord-Italiaanse thuisbasis Savona zegt Zanardi: ‘Waarom ik denk dat de woorden van Zollner geen enkel effect zullen hebben? Omdat ik in 2019 als vertegenwoordiger van de misbruikslachtoffers in Rome bij de paus ben geweest en hem toen om duidelijkheid en opheldering heb gevraagd. Je moet een probleem immers kennen en begrijpen voordat je het kunt oplossen. Ik had daar ook al met andere hoge bestuurders van het Vaticaan over gesproken. Allemaal zeiden ze: ‘U hebt gelijk, we moeten iets doen’. Maar wat telt, zijn daden. En die zijn er niet.

‘Het misbruikschandaal binnen de katholieke kerk speelt al ruim twintig jaar; in het ene na het andere land komt de schokkende waarheid aan de oppervlakte. Maar niet in Italië. Er zijn geen statistieken. Het fenomeen wordt niet onderzocht. Er is geen fonds voor schadevergoedingen voor slachtoffers. De regering, de kerk, het parlement … Nooit hebben die ook maar iets in die richting ondernomen.’

Landkaart vol rode spelden

De enige cijfers die er over het misbruik binnen de Italiaanse kerk zijn, heeft Rete l’Abuso zelf verzameld. Op de website staat een interactieve landkaart vol rode spelden met informatie over veroordeelde priesters. Dat zijn er 160. Wie op het zuiden van Italië klikt, leest bijvoorbeeld: ‘Don N. R., in Foggia veroordeeld tot twee jaar en twee maanden celstraf in 2007 voor misbruik van kleine meisjes in de biechtstoel’. En in het noorden: ‘In Lombardore trok Don P. M. jongens af. In 2010 is vier jaar en twee maanden tegen hem geëist’. Rete l’Abuso heeft daarnaast de gegevens verzameld van geestelijken die in afwachting van een proces zijn of tegen wie aangifte is gedaan: dat zijn er ook ongeveer 160.

Op basis van de Franse aantallen durft de opgeruimde voorzitter van de vereniging best een ruwe schatting te maken van de werkelijke omvang van dit misdrijf in Italië in de laatste zeven decennia. ‘Wiskunde is geen mening,’ zegt hij en steekt weer een sigaret op. ‘In Frankrijk zijn er 22.000 priesters, waarvan er 3.000 daders zijn. Die hebben elk gemiddeld 72 slachtoffers gemaakt. In Italië zijn er 57.000 priesters, bijna drie keer zo veel dus. 8.000 priesters die elk 72 kinderen hebben misbruikt: dan kom je uit op grofweg ruim een half miljoen slachtoffers. En dan zitten we nog aan de lage kant, want in het Franse rapport zijn alleen de slachtoffers die nog leven geteld. Maar hoeveel zijn er inmiddels niet gestorven door drugs, drank of zelfdoding? Dat weten we niet.’

De zaken waren verjaard

De gemiddelde Italiaan zal geen idéé hebben van deze mogelijke omvang. Seksueel misbruik binnen hun kerk is nooit een onderwerp van een openbaar debat geweest. De enige grote zaak die veel aandacht in de media kreeg, was die van de katholieke Antonio Provoloschool voor doofstomme kinderen in Verona. In 2008 bleken 67 oud-leerlingen de 25 geestelijken die hen les hadden gegeven te beschuldigden van misbruik. Het kwam niet tot rechtszaken omdat de zaken waren verjaard.

Sindsdien hebben media regelmatig melding van andere kerkmisbruikgevallen gemaakt. Een van de meest recente, bijvoorbeeld, is die van Don Giuseppe R. De geestelijke is in april op Sicilië gearresteerd nadat een man van 28 aangifte tegen hem had gedaan; hij was 16 toen het misbruik door R. zou zijn begonnen. De plaatselijke bisschop had het slachtoffer zwijggeld aangeboden en op andere manieren geprobeerd de zaak onder de pet te houden; R. was overgeplaatst naar een bisdom in Noord-Italië. Maar op 7 oktober is de rechtszaak tegen hem begonnen. Kranten en onlinenieuwskanalen berichten erover, en het goed bekeken programma ‘De Hyena’s’ zond er op landelijke televisie een lange reportage over uit – compleet met een wegduikende bisschop die lastige vragen van de verslaggever ontwijkt.

Drie boeken over pedofilie

Toch meent journalist Federico Tulli (55) dat juist de manier waarop de Italiaanse journalistiek met het seksuele misbruik binnen de kerk omgaat misschien wel de belangrijkste oorzaak is van het feit dat er in Italië geen onderzoek is gedaan. Tulli werkt voor het weekblad Left en heeft drie boeken over pedofilie binnen de kerk geschreven.

In de lichte redactiezaal, om de hoek van de imposante Sint-Jan van Lateranen-kathedraal in Rome, analyseert de bedachtzame Tulli: ‘In de kranten staan alleen korte verhalen over afzonderlijke misdrijven, zoals die van Don R.. Daardoor krijgt de lezer de indruk dat het om geïsoleerde gevallen gaat. Kranten schetsen nooit een compleet beeld van het misbruik in het hele land door de jaren heen. Ze leggen niet uit hoe pedofiele priesters systematisch werden overgeplaatst naar andere parochies. Waarom wijdt de Corriere della Sera daar nooit eens twee hele pagina’s aan? Je zag het in oktober ook weer: er verschenen wel stukken over het Franse rapport, maar daarin werden niet ook de andere landen genoemd waar grootschalig misbruik door priesters is onthuld.’ Volgens Tulli is het gevolg dat er geen kritische massa van Italianen ontstaat die reageren, die het publieke debat aanzwengelen, die druk op de kerk en de politiek gaan uitoefenen.

De krantenartikelen over misbruikzaken eindigen heel vaak met een alinea over de reactie van de paus: ‘Franciscus heeft hierover zijn spijt betuigd’ of ‘De paus laat weten verdrietig over deze zaak te zijn’. Federico Tulli vindt dat de auteurs ervan daarmee de indruk wekken dat de hoogste baas zich actief met de kwestie bezighoudt, en vast aan een oplossing werkt. Met andere woorden: de lezers hoeven zich er niet druk om te maken. Tulli: ‘Omdat veel journalisten hun werk slecht doen, hebben de Italianen een verdraaid of gedeeltelijk beeld van het seksuele misbruik binnen hun kerk.’

Psychologische onderwerping

Hoe zou het komen dat de journalisten hier zo weinig kritisch zijn wanneer het om deze kwestie gaat? Tulli: ‘Ik denk dat veel collega’s niet precies weten wat pedofilie is en hoe schadelijk het wel niet voor een kind is om seksueel te worden misbruikt. En er is sprake van psychologische onderwerping: de meeste journalisten zijn zelf katholiek. Ze zijn bijna allemaal opgegroeid in een parochie. Ze zijn in de kerk getrouwd, zij en hun families gaan om met priesters. Dat daar monsters tussen zitten, willen veel van mijn vakgenoten niet zien.’

In Savona zegt ook Francesco Zanardi dat de media een doorslaggevende rol spelen. ‘Onderzoeksjournalisten hebben zich nooit op dit onderwerp gestort. Er wordt weinig over het misbruik gepubliceerd. Nadat het Franse rapport was verschenen, belden buitenlandse journalisten uit de halve wereld me voor commentaar. En ik heb er nu contact over met een Nederlandse journaliste. Maar hoeveel van jouw Italiaanse collega’s hebben zich bij mij gemeld, denk je? Nul. Verdorie! Als de Italianen zouden wéten hoeveel van hun eigen kinderen zijn verkracht, zou de pleuris uitbreken.’

Ook vanuit de regering verwacht Zanardi geen druk op de kerk om een onderzoek naar Frans voorbeeld op te tuigen. ‘De katholieke kerk is daar veel machtig voor. Ze is in onze maatschappij alom aanwezig. De kerk vangt bijvoorbeeld op grote schaal immigranten op. Ze runt voedselbanken voor arme gezinnen, en gaarkeukens voor daklozen. En dat in Italië bijvoorbeeld het homohuwelijk niet bestaat, komt omdat de kerk dat tegenhoudt. Vorige week werd er in het parlement gestemd over een nieuwe wet tegen homo- en transfobie. Niemand keek ervan op dat de zeer rechtse Lega-leider Matteo Salvini toen klaagde dat er niet met de paus over de wettekst was overlegd. Kardinalen en bisschoppen oefenen vaak druk op parlementsleden uit. En die zijn weer bang om stemmen van katholieke kiezers te verliezen als ze kritisch over de kerk zijn.’

Aandacht van de buitenlandse media

In 2017 was Matteo Mantero, destijds kamerlid voor de Vijfsterrenbeweging, de eerste parlementariër die kamervragen over de kwestie stelde. Hij wilde van de regering weten hoe die seksueel misbruik van minderjarigen door priesters dacht te voorkomen, en of ze van plan was om slachtoffers een schadevergoeding te geven. Op Mantero’s vragen is nooit antwoord gekomen. Dat verbaast Federico Tulli niet: ‘Ik heb op persconferenties af en toe aan ministers en Vaticaan-woordvoerders gevraagd wanneer er een onderzoek in Italië komt. Hun korte antwoord was steeds: ‘Dat is hier niet nodig.’’

Zal het hier desondanks uiteindelijk wel tot een grondig onderzoek naar het kerkmisbruik komen? ‘Ja,’ antwoordt journalist Tulli beslist. ‘Ik heb er vertrouwen in dat alle aandacht van de buitenlandse media voor het misbruik vroeg of laat een bres slaat in onze samenleving, die mede door de globalisering steeds meer richting een lekensamenleving gaat. Het aantal dopen en huwelijken in de kerk neemt af, jongeren staan daar steeds verder vanaf. Er kan een situatie ontstaan waarin de Italianen gaan eisen dat de kerk haar verantwoordelijkheid hierin neemt.’ Maar de voorzitter van Rete l’Abuso antwoordt ontkennend: ‘De kerk is te machtig. Ik ga zo’n onderzoek in mijn leven niet meemaken.’

Reactie bisschoppen

Op de vraag of er hier een grootschalig onderzoek naar Frans voorbeeld op stapel is, antwoordt de woordvoerder van de Italiaanse Bisschoppenconferentie in een email dat ‘misbruik al jaren het middelpunt van de aandacht van de Italiaanse bisschoppen is’ en dat de bisschoppen onder andere ‘in 2019 richtlijnen voor de bescherming van minderjarigen hebben goedgekeurd’. Bovendien wordt er tijdens de priesteropleiding meer aandacht aan de oorzaken en betekenis van misbruik besteed, schrijft de woordvoerder.

(Trouw)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234