‘De vier grootste internetgiganten hebben een marktwaarde van meer dan een biljoen dollar. Duizend miljard! Dan ben je zo goed als onkwetsbaar, onwankelbaar’ Beeld Getty Images for All In WA
‘De vier grootste internetgiganten hebben een marktwaarde van meer dan een biljoen dollar. Duizend miljard! Dan ben je zo goed als onkwetsbaar, onwankelbaar’Beeld Getty Images for All In WA

de macht van big techProfessor Jean-Claude Burgelman

‘Internetreuzen zijn zo giga dat ze binnen hun sector, maar ook daarbuiten, kunnen ze doen wat ze willen’

Nu Facebook een digitale oorlog voert met Australië, meent VUB-professor Jean-Claude Burgelman dat de tijd gekomen is voor een politieke krachtmeting met de socialemediaplatformen van big tech. Maar we mogen het kind niet met het badwater wegspoelen.

Twintig jaar lang was Jean-Claude Burgelman (63) afdelingshoofd voor digitale technologie en wetenschapsbeleid bij de Europese Commissie. Hij haalde er onder meer de Italiaans-Amerikaanse Mariana Mazzucato, vandaag een van ’s werelds invloedrijkste economen, binnen als expert. Nu zijn loopbaan als hoge EU-ambtenaar erop zit, kan hij uit de schaduw treden.

- De overheid, ook de EU, heeft tech mee big gemaakt. En nu kijken we machteloos toe hoe een handvol internetreuzen de wereld regeert, en hoe de sociale media het open riool van het digitaal tijdperk zijn geworden.

BURGELMAN «Elke nieuwe technologie leidt in een eerste fase tot euforie: alles gaat veranderen, alles gaat makkelijker en beter worden. Dat was met de komst van de kabeltelevisie zo – de wereld zou ons dorp worden, weet u nog – en met de geboorte van het internet al helemaal: dit was de langverwachte bevrijdingstechnologie, de hele wereld zou geconnecteerd worden, en dat moest wel leiden tot meer transparantie, de spreiding van kennis en welvaart, en allerlei nieuwe vormen van directe democratie.

Jean-Claude Burgelman. 'De grote techbedrijven zijn inmiddels zo giga dat ze niet alleen binnen hun sector zijn uitgegroeid tot monopolies en oligopolies, maar ook daarbuiten zo’n beetje kunnen doen wat ze willen.' Beeld Wouter Maeckelberghe
Jean-Claude Burgelman. 'De grote techbedrijven zijn inmiddels zo giga dat ze niet alleen binnen hun sector zijn uitgegroeid tot monopolies en oligopolies, maar ook daarbuiten zo’n beetje kunnen doen wat ze willen.'Beeld Wouter Maeckelberghe

»Maar naarmate de technologie volwassen werd, en de bedrijven erachter groot, zag je gebeuren wat er in elke economische sector gebeurt wanneer je de zaken op hun beloop laat: marktafscherming, monopolievorming, machtsconcentraties. Niet alleen Europa, de hele wereld heeft zich daarop verkeken. Overal, behalve onder enkele autoritaire regimes, was het ordewoord: laissez-faire. Met wat zelfregulering hier en daar zou het allemaal wel goed komen. En toen kwam Cambridge Analytica (Brits-Amerikaans datamining bedrijf dat in 2016 kon binnendringen in de accounts van miljoenen Amerikaanse Facebook-gebruikers, ten bate van de verkiezingscampagne van Donald Trump, DI). Daarmee verloor het internet definitief zijn onschuld. Dat heeft iedereen wakker geschud, ook in de hogere regionen van de EU.»

- Maar toen was het al te laat.

BURGELMAN «Voor een stuk wel. De grote techbedrijven zijn inmiddels zo giga dat ze niet alleen binnen hun sector zijn uitgegroeid tot monopolies en oligopolies, maar ook daarbuiten zo’n beetje kunnen doen wat ze willen. Van de zeven grootste techbedrijven ter wereld zijn er vijf Amerikaans: Microsoft, Apple, Amazon, Alphabet en Facebook, en twee Chinees: Alibaba en Tencent. Europa speelt niet mee. De vier grootste internetgiganten hebben een marktwaarde van meer dan een biljoen dollar. Duizend miljard! Dan ben je zo goed als onkwetsbaar, onwankelbaar. Bovendien zijn ze strikt genomen geen technologiebedrijven meer, maar databedrijven. Ze ontginnen, stockeren, beheren en exploiteren de strategische grondstof van het digitale tijdperk: data, gebruikersprofielen.

»De kern van hun verdienmodel is rent extracting: ze gebruiken de kennis die ze over hun gebruikers verwerven om hen gepersonaliseerde advertenties in de maag te splitsen of een procent te pakken op alle financiële transacties die via hun platformen tot stand komen. Ze zijn marktplaatsen geworden voor om het even wat, en slapend onmetelijk rijk geworden. Amazon is van plan om nu ook geneesmiddelen te gaan verkopen. Dus wie bij Amazon al eens een boek over depressies heeft besteld, mag zich binnenkort aan aanbevelingen voor antidepressiva verwachten. En ook Tesla wordt een databedrijf op wielen, let maar op.»

- Dat zag je toch van ver aankomen? Waarom werd er niet ingegrepen toen die bedrijven nog geen reuzen waren?

BURGELMAN «Omdat we te lang door een analoge en louter economische bril naar de digitale wereld hebben gekeken. We hebben het nooit erg gevonden dat bedrijven groot en sterk werden, wel integendeel. Wereldwijd zijn er maar een handjevol grote fabrikanten van autobanden. So what? Wereldwijd zijn er maar twee echt grote producenten van vliegtuigen: Boeing en Airbus. So what? Maar als er straks wereldwijd nog maar één bedrijf is dat onze sociale communicatie controleert, bijvoorbeeld Facebook of Twitter, dan is dat van een andere orde. Als mijn en uw data, private zowel als publieke, door slechts enkele bedrijven worden beheerd en geëxploiteerd, dan hebben wij een probleem. Want ons digitaal profiel is inmiddels haast even levensbelangrijk geworden als ons fysiek profiel. Stel dat er nog maar twee of drie bedrijven zouden zijn die de wereld van energie voorzien: dat zouden we toch ook ontoelaatbaar vinden?

»Nu, we hébben ingegrepen, hoor, ook vanuit de Europese Commissie. Maar ook dat hebben we op de klassieke manier gedaan, via de traditionele marktregulering en het concurrentiebeleid. Margrethe Vestager (Europees commissaris voor concurrentiebeleid, DI) heeft Apple en Facebook miljardenboetes opgelegd wegens marktafscherming, misleidende informatie, belastingontwijking etcetera. Maar natuurlijk, als je markkapitalisatie een biljoen is, dan is zelfs een boete van een paar miljard niet veel. Voor big tech is dat hooguit een vervelende kostenpost.»

Burgelman. 'Mensen als Bill Gates van Microsoft, Tim Cook van Apple of Eric Schmidt van Google: dat zijn geen slechte mensen, dat zijn absoluut geen machtswellustelingen die uit zijn op staatsmacht.' Beeld Wouter Maeckelberghe
Burgelman. 'Mensen als Bill Gates van Microsoft, Tim Cook van Apple of Eric Schmidt van Google: dat zijn geen slechte mensen, dat zijn absoluut geen machtswellustelingen die uit zijn op staatsmacht.'Beeld Wouter Maeckelberghe

- Kosten die ze proberen te drukken met intensieve lobbying. Hebt u die aan den lijve mogen ervaren?

BURGELMAN «De lobbying gebeurt heel intelligent en subtiel. Ik heb het persoonlijk nooit meegemaakt dat er brute kracht werd uitgeoefend. In feite proberen de techbazen ons ervan te overtuigen dat het allemaal niet zo erg is, en dat ze het beste voorhebben met de mensheid. En dat laatste is nog waar ook. Mensen als Bill Gates van Microsoft, Tim Cook van Apple of Eric Schmidt van Google: dat zijn geen slechte mensen, dat zijn absoluut geen machtswellustelingen die uit zijn op staatsmacht. Mark Zuckerberg is misschien een autist, maar ik zie in hem vooralsnog geen kwade genius. Door de band genomen worden al die internetgiganten geleid door nette, extreem competente figuren die echt geloven dat ze van de wereld een betere plek maken door steeds betere producten en diensten aan te bieden.

»In oude mediatycoons als Silvio Berlusconi en Rupert Murdoch had en heb ik wat dat betreft heel wat minder vertrouwen. Murdoch heeft zijn kranten en tv-zenders ingezet om de brexit te forceren en Trump aan de macht te helpen. Ik volg dus niet als men het digitale tijdperk omschrijft als een duister masterplan van het ‘bewakingskapitalisme’ (naar het boek The age of surveillance capitalism’ van Harvard-professor Shoshana Zuboff, DI). Maar natuurlijk: dat kan veranderen. Minder nette mensen kunnen aan het hoofd komen van die bedrijven. Stel je voor dat Murdoch een deel van Facebook koopt en daar de nieuwsvoorziening gaat sturen. Dan hebben we iets aan de hand.

»Daarom blijf ik klassieke reguleringsmechanismen als het verbieden van bepaalde fusies en overnames nuttig vinden. Dat we Amazon verbieden een farmabedrijf te starten, lijkt mij niet meer dan logisch. Er moet een rem kunnen worden gezet op wat databedrijven met onze data doen. En was het echt nodig dat Google zichzelf en zijn nevenactiviteiten samenbracht onder een holding, Alphabet? Gaat er ergens iemand een boterham minder eten als al die bedrijven kleiner worden gemaakt, tot redelijke proporties worden teruggebracht, zodat er weer volop competitie mogelijk is? Ik denk het niet.

»Dus die politieke krachtmeting met de digitale giganten zullen we moeten volhouden en misschien nog intensiveren. Want uit zichzelf gaan ze het niet doen: een paar honderd miljard dollar omzet afstoten omdat ze naar onze maatstaven te groot en te rijk geworden zijn. Eindeloos blijven groeien, dat is de kapitalistische dynamiek en de beurslogica waarin ze nu eenmaal gevangen zitten. En ze zijn verwend op dat vlak.»

- De lobbying gebeurt subtiel, zegt u. Google heeft ermee gedreigd zijn populaire zoekmachine af te sluiten voor Australische gebruikers, als het in dat land voortaan zou moeten betalen voor nieuws dat wordt overgenomen uit lokale media. Dat is brute machtspolitiek, toch?

BURGELMAN «Nee, dat was blufpoker. Eerst en vooral: wat Google doet met nieuws, is pure digitale diefstal. Ze pikken het op uit andere media, pushen het naar hun gebruikers, en halen er dan ook nog eens het advertentiegeld mee op dat ze afsnoepen van de media waar ze het nieuws vandaan hebben gehaald. Dat we dat ooit aanvaard en gedoogd hebben, is bijna niet te snappen.

»Nu, als ik Australië was, zou ik zeggen: ‘Prima Google, doe maar.’ Er zijn vier of vijf alternatieven voor Google, die technologisch bijna evenwaardig zijn. Nu zijn die te klein om de dominantie van Google op de markt van de zoekmachines te doen wankelen. Maar hoe meer gaten Google laat vallen, hoe groter en sterker die alternatieven kunnen worden. Dat is het mooie aan informatietechnologie. Een alternatief voor Boeing of Airbus ontwikkelen duurt decennia. Alternatieve software bouwen, kan in een paar maanden geflikt zijn.

»Beeld u even in dat Europa Google ook voor het blok zet, en daarna de VS: dan is het game over voor Google. Daarom was ik er redelijk zeker van dat ze in Australië blufpoker speelden. En dat is ook gebleken: Google heeft alvast een deal gesloten met de media van Rupert Murdoch, die het conflict had uitgelokt. Het zal voortaan betalen voor nieuws en reclame-inkomsten delen. In andere landen hebben ze eerder al dat soort deals gesloten.»

- Facebook, dat ook geviseerd werd in Australië, heeft zijn dreigement wel uitgevoerd: er kan geen nieuws meer worden gedeeld via hun platform. Dat zorgt voor grote problemen.

BURGELMAN «Facebook heeft deels gedaan waar Google mee dreigde. Maar het maakt vooralsnog geen aanstalten om weg te trekken uit Australië. Facebook beseft zelf ook wel dat het zo alleen maar meer ruimte zou geven aan nieuwe socialemediaspelers. Het probleem in Australië schijnt nu te zijn dat behalve het nieuws ook de overheidscommunicatie van onder andere politie en brandweer niet meer wordt gedeeld. Misschien is het een goed moment om daar eens bij stil te staan. Waarom organiseren wij ons leven via Facebook? Waarom communiceren zelfs vitale overheidsdiensten en veiligheidsdiensten via Facebook? Waarom doen ze dat niet met eigen platformen en apps? Nagenoeg iedereen heeft ondertussen een smartphone, toch?

»We kunnen wel klagen dat de internetplatformen met onze data sollen en eisen dat daartegen wordt opgetreden met regulering, maar als gewone gebruikers kunnen we ook iets doen, hè. Bijvoorbeeld weglopen, overschakelen op alternatieve platformen of applicaties. Persoonlijk ben ik er zelfs van overtuigd dat dat het enige is dat de Facebooks en Twitters van deze wereld op de knieën kan krijgen: minder gebruikers. Grote organisaties, bedrijven, overheden, de culturele en academische wereld zouden het voortouw kunnen nemen. Waarom streamt iedereen zijn events via Facebook Live?»

- Sinds de bestorming van het Capitool in Washington gaan er stemmen op om de socialemediaplatformen ook inhoudelijk te reguleren. In plaats van walhalla’s van sociale verbinding zijn het kiemen van maatschappelijke ontbinding geworden, is het argument. Schuilholen voor rechtsextremisten, putschisten, religieuze fanaten en andere haatpredikers. Wat vindt u?

BURGELMAN «Dat we niet moeten overdrijven. Ik vind dat de internetgiganten én de sociale media nog altijd een overwegend positief bilan kunnen voorleggen. Als je nu ook weer ziet hoe we door de coronacrisis spartelen, zonder dat de wereld compleet stilvalt of doldraait: geloof me, dat hebben we voor een goed stuk aan de informatietechnologie en het internet te danken. Twitter heeft nu zo’n 70.000 accounts verwijderd omdat ze hatespeech bevatten. Dat lijkt misschien veel, maar op een totaal van 340 miljoen gebruikers vind ik het erg weinig. Los daarvan: ja, we moeten inhoudelijk ingrijpen. De informatietechnologie is mainstream geworden, dus we kunnen onze laissez-fairehouding rustig laten varen. Hoog tijd om de uitwassen te bestrijden. Maar wel graag op een doordachte manier, zodat we het kind niet met het badwater wegspoelen.»

Burgelman. 'Ik vind het een bijzonder slecht idee om van de internetgiganten en de socialemediaplatformen de bewakers van de waarheid en de behoeders van de democratie te maken.' Beeld Wouter Maeckelberghe
Burgelman. 'Ik vind het een bijzonder slecht idee om van de internetgiganten en de socialemediaplatformen de bewakers van de waarheid en de behoeders van de democratie te maken.'Beeld Wouter Maeckelberghe

- Twitter en Facebook hebben alvast hun goede wil getoond. Zij hebben uit eigen beweging Donald Trump digitaal kaltgestellt. Applaus op alle banken. Ook van u?

BURGELMAN «Nee. Ik vind het een bijzonder slecht idee om van de internetgiganten en de socialemediaplatformen de bewakers van de waarheid en de behoeders van de democratie te maken. Ze hebben al macht genoeg. We hebben de naleving van de persvrijheid toch ook niet uitbesteed aan de Finse bosbouwbedrijven en papierproducenten?

»Maar stel dat we die essentiële taak van goed bestuur toch aan de sociale media zouden toevertrouwen: hoe zouden ze dat praktisch gezien moeten doen? Facebook heeft bijna drie miljard regelmatige gebruikers. Moeten zij straks in elk land ter wereld een redactie oprichten die bepaalt wat mag circuleren op hun platform en wat niet? Op basis van welke criteria? En op basis van wiens richtlijnen? Die van de lokale autoriteiten? Dan doen we in wezen wat autoritaire regimes doen: de technologieplatformen monitoren via ondoorzichtige administraties, en al wat ze als politieke oppositie beschouwen uit de lucht halen.

»En trouwens, waarom zouden de sociale media dat wel doen? Zij bepalen niet de inhoud van de accounts op hun platformen, zij distribueren die alleen maar. Als ik een snelweg aanleg, en u rijdt er te snel op, dan is dat uw probleem wanneer u geflitst wordt, niet het mijne. En ik word als betonboer niet geacht de snelheidscontroles langs de wegen te organiseren, dat doet de overheid.

»Nu, ik snap wel waarom men nu wat gemakzuchtig naar de socialemediaplatformen kijkt om de zaak onder controle te houden. Dat lijkt een beetje op de mediaregulering die we kennen van vroeger. Kranten en magazines hebben een verantwoordelijke uitgever. Radio- en tv-kanalen worden geëxploiteerd door een bekend privébedrijf of een overheid. Voor de klassieke media zijn er regels waarop wordt toegezien, omdat het point-to-multipoint-communicatie is: één zender, vele ontvangers; één krant, vele lezers. Point-to-point-communicatie beschouwen we als privé, die reguleren we niet: onze telefoon wordt niet afgeluisterd, en de brieven die we schrijven vallen onder het briefgeheim, tenzij we verdacht worden van zware criminele feiten.

»Technisch gesproken is het telecomnetwerk waarop het internet gebouwd is ook punt-tot-punt-communicatie. U en ik zijn individuele schakels in het netwerk. Vandaar dat oorspronkelijk vrijwel niemand de noodzaak zag om het internetverkeer strikt te gaan reguleren. We gingen dat oplossen met goede manieren. Op onze socialemedia-accounts mochten we zeggen, schrijven en tonen wat we wilden.

»Maar als u een kanaal exploiteert op YouTube waar 100.000 mensen regelmatig op inloggen, en ik heb 10.000 volgers op Instagram, dan zijn we niet meer bezig met punt-tot-punt-communicatie. Dan zijn we een massamedium, en moeten we ook als zodanig worden behandeld en gecontroleerd. Dat is the way to go

- Kunt u iets duidelijker zeggen wat u daarmee bedoelt?

BURGELMAN «Dat wat mij betreft het mediarecht aan een totale herziening toe is. Er is eigenlijk nog maar één informatiedrager: het internet. Al wie daarop actief is en hengelt naar publieke belangstelling zou onderworpen moeten worden aan dezelfde regels.»

- Oei. Aan welke regels denkt u?

BURGELMAN «Aan een set van heel heldere, simpele principes waar de overgrote meerderheid van de gebruikers zich zonder veel moeite, en zelfs met veel plezier, aan kan en zal houden. Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen heeft het heel juist uitgedrukt: wat in de offlinewereld verboden is, moet ook in de onlinewereld verboden zijn. Concreet betekent dat: in point-to-point-communicatie is alles toegelaten wat niet strijdig is met de strafwet, in point-to-multipoint komen daar een aantal grote basisprincipes bij: respect voor de grondwet, de democratie en de mensenrechten.»

- Dries Van Langenhove zal het u graag horen zeggen. De racistische praat van Schild & Vrienden circuleerde binnen een gesloten groep. Point-to-point?

BURGELMAN «Dat is vrije meningsuiting, het spijt me wel. Ook een principe dat het waard is om te blijven verdedigen. Als ik bij mij thuis tien vrienden uitnodig om gezellig samen naziliedjes te zingen, dan kan niemand dat verhinderen. Gesloten groep. (lacht) Het beste wat er kan gebeuren is dat mijn vrienden niet komen opdagen. Maar serieus: whatsappgroepen en aanverwanten vallen hier wat mij betreft compleet buiten.»

- Zo ontstaan tegenwoordig fascistische bewegingen.

BURGELMAN «Mogelijk, maar vanaf het moment dat de groep groter wordt en actief naar een publiek hengelt, al dan niet via digitale weg, wordt het een andere discussie en gelden er andere wetten.»

- En wie gaat uw digitale mediawet handhaven? De internetpolitie?

BURGELMAN «Om te beginnen is het aantal problematische gevallen volgens mij zeer klein, proportioneel gezien. Bovendien denk ik dat de invoering van simpele, duidelijke regelgeving automatisch zal leiden tot een verhoogde alertheid, en tot zelfregulering en sociale controle. Vergelijk het met de verkeersregels: die worden door veel meer mensen nageleefd dan overtreden. Dat valt te handlen, we mogen daar niet defaitistisch in zijn. En ik geloof al helemaal niet dat we er een nieuwe politiedienst voor in het leven moeten roepen. Zo lossen autoritaire regimes het op. Het is ook niet de bedoeling dat we elk bericht dat wordt uitgestuurd naar een ruimer publiek manueel gaan checken, hè. Met wat artificiële intelligentie komen we al een heel eind.

»Let wel, ik onderschat dit niet. Het zal af en toe complexe materie zijn, die serieus onderzoek vereist. Belangrijk is dat het in alle transparantie gebeurt, en niet ergens in een donker hoekje van onze bureaucratie. Maar zo doen we het in consumentenzaken toch ook? Misschien moeten we in die richting denken: dat we tracking, onderzoek en opvolging in handen geven van een organisatie à la Test Aankoop, veeleer dan in die van een politiedienst, en dat alleen de zware gevallen worden doorgeschoven naar het gerecht. In elk geval is alles beter dan wat er nu gebeurt, namelijk niets.»

(DM)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234