Iron Lady Margaret Thatcher overleden

De voormalige Britse premier Margaret Thatcher is vanochtend overleden. Ze werd 87. Thatcher stond bekend als de vleesgeworden harde tante, die in de jaren tachtig een beenhard neoliberaal en anti-Europees beleid voerde. ‘Attila de Hen’ trok niet alleen ten oorlog tegen de Britse vakbonden of tegen Europa, maar haalde ook letterlijk de wapens boven in de Falklandoorlog tegen Argentinië. Oud-premiers Wilfried Martens en Leo Tindemans hebben de Iron Lady van dichtbij meegemaakt, en ze kunnen het nog navertellen ook.

HUMO Hoe herinnert u zich de figuur van Margaret Thatcher?

'Ze was gewoon een slechte verliezer'

Wilfried Martens «Ik was nogal onder de indruk van de film, die een zeer menselijk portret van haar schetst. Toen ze eind jaren vijftig in de politiek stapte, had ze een dubbele handicap. Ze was een vrouw in een toen uitgesproken mannenwereld, en daarnaast was ze van bescheiden komaf. Haar collega’s in de regering en de leiders van de Conservatieven hadden een totaal andere achtergrond. Ze kwamen uit de upper class. Als jong meisje kreeg ze de uitzonderlijke kans om te studeren aan de universiteit. Niet evident met haar sociale afkomst. Ik herken dat ook uit mijn eigen leven.»

Leo Tindemans «Margaret Thatcher was zonder twijfel een zeer sterke persoonlijkheid. Ze probeerde altijd haar wil door te drukken in de politiek.»

HUMO Maar uit uw memoires blijkt dat u zich vooral ergerde aan haar anti-Europese houding.

Tindemans «Thatcher was op dat vlak door en door Brits. Vergeet niet dat Groot-Brittannie? een speciale geschiedenis heeft. Het land was met zijn Gemenebest een wereldmacht, en het is bovendien ook een eiland dat vroeger vaak op zichzelf was aangewezen. Dat gevoel zit echt bij de Britten ingebakken, en dus ook bij haar. Wij werkten aan allianties tussen Europese lidstaten, zij niet. De autonomie van haar land was meer dan een heilig principe, het was een geloofsbelijdenis.»

HUMO Dat klinkt bijna irrationeel?

Tindemans «Zeker. Ze wilde wel meedoen met Europa, maar dan zonder ook maar de minste nationale bevoegdheid aan het Europese niveau af te staan. Dat was niet bespreekbaar, zelfs ondenkbaar. En ze voelde zich boven alle kritiek verheven. Daarvoor moet je bijzonder stevig in je schoenen staan.»

Martens «Ik ben dikwijls met haar in de clinch gegaan over Europa. Als ze ons Europese gedachtegoed had gedeeld, dan zou de EU er vandaag anders uitzien. Ze geloofde niet in de Europese instellingen. In 1982 was Belgie? voorzitter van de EU en leidde ik de Europese raad. Mijn nieuwe regering was pas gestart met bijzondere machten om een streng herstelbeleid te voeren, de munt te devalueren, enzovoort. Het waren moeilijke tijden. Tijdens de Europese raad verdedigde elke regeringsleider vooral zijn eigen beleid. Van een Europese aanpak van de inflatie en de werkloosheid was nauwelijks sprake. Ik vond dat ontgoochelend, maar na de vergadering kwam Thatcher me feliciteren. Ze vond dat ik het schitterend had gedaan, maar ze begreep niet waarom ik zo’n grote voorstander was van al die Europese instellingen. ‘De enige goede oplossing is goede en sterke nationale regeringen vormen, zoals die van jou en mij.’ Al die Europese instellingen vond ze compleet overbodig.»

HUMO Na een harde anti-Europese speech van Thatcher, in 1988 voor het Europacollege in Brugge, weigerde u ostentatief om te applaudisseren. Heeft ze u dat kwalijk genomen?

Tindemans «Dat weet ik niet. Het was een vreselijke speech. Ze vergeleek Europa toen met de Sovjetunie. Ik heb achteraf nog een interview aan de BBC gegeven om haar uitspraken te counteren. Ach, de Britten zijn uiteindelijk toch overal lid van geworden in de EU, alleen in de eurozone zijn ze niet gestapt.»

Martens «Tijdens die speech noemde ze de Europese Commissie a nightmare. ’s Avonds was er nog een diner op de Britse ambassade en ging de discussie keihard door. Ze hield maar niet op.

»Ik heb als premier toen een persconferentie gegeven als reactie op

haar verschrikkelijke uitspraken.»

HUMO Was ze in uw ogen een groot wereldleider?

Tindemans «Ze was wel een uitzonderlijke figuur, maar een wereldleider? Ze was vooral zeer koppig: ook als ze wist dat ze haar gelijk niet zou halen, bleef ze doordrammen. Je moest haar nemen zoals ze was, en dat was niet eenvoudig. Ze kwetste mensen zoals haar minister van Buitenlandse Zaken Geoffrey Howe, nochtans een lieve man.»

Martens «Ze heeft in haar eigen land wel een aantal hervormingen doorgedrukt, maar wat blijft er op internationaal vlak over, buiten die discutabele oorlog in de Falklands? (Thatcher verklaarde de oorlog aan Argentinie? toen de Argentijnen in maart 1982 de Falklandeilanden bezetten, red.) Ze heeft nooit de historische uitdaging van Europa begrepen.

»Ze stond niet alleen in Europa gei?soleerd, maar ook in haar partij. Ze had niet veel vrienden, en in de politiek al helemaal niet. De film toont haar dramatische conflicten met Geoffrey Howe, die ze zelf uitlokte door haar harde houding.»

HUMO Door haar harde houding heeft ze ook zelden binnengehaald wat ze wilde.

Martens «Klopt. Ze was tegen de Europese monetaire unie en de euro, maar ze heeft die niet kunnen tegenhouden – ook al is Groot-Brittannie? geen lid van de eurozone geworden. Bovendien veranderde ze heel soms toch van mening. Eerst was ze tegen de Europese eenheidsmarkt, maar later keurde ze die wel mee goed. Ik herinner me een debat met haar en George Bush Sr. dat werd georganiseerd voor een verjaardagsfeest van Roger De Clerck (de omstreden West-Vlaamse tapijtfabrikant van het vroegere Beaulieu, red.). Gorbatsjov had op het laatste moment afgezegd en Bush vroeg mij om Gorbatsjov te vervangen bij dat debat. Ik heb onvoorbereid mee gedebatteerd, onder andere over Europa. Ik wierp Thatcher toen onder andere voor de voeten dat ze ondanks alles toch de Europese eenheidsmarkt had aanvaard. Ze antwoordde: ‘Dat was mijn grootste politieke vergissing.’»

HUMO U hebt haar ooit te kijk gezet als een compleet gei?soleerde politica.

Martens «Ja, in 1987, bij een stemming in de Europese raad over een verhoging van de budgetten. Ik wist dat ze tegen die verhoging was. Normaliter werd aan tafel in wijzerzin gestemd en zou ze als eerste haar nee-stem kunnen uitbrengen. Als voorzitter heb ik de aanwezigen toen in tegenwijzerzin laten stemmen, waardoor ze als laatste aan de beurt kwam. Iedereen had al vo?o?r het voorstel gestemd, en zij stemde als laatste en enige tegen. Dat maakte haar isolement binnen de raad voor iedereen duidelijk.»

HUMO Had u geen bewondering voor haar lef?

Martens «Ook al speelde ze een negatieve rol in Europa, haar standvastigheid en moed wekten wel bewondering, ja. Blijkbaar speelde dat isolement ook in haar prive?leven. 'The Iron Lady' laat scherp zien hoe ze zich na de dood van haar man heel eenzaam voelde. Er zit ook een sce?ne met haar dochter in, die haar helpt op het moment dat ze telefoon krijgt van haar zoon in Zuid-Afrika. Hij belt om te zeggen dat hij haar niet kan komen bezoeken (Mark Thatcher werd in 2004 in Zuid-Afrika gearresteerd en voorwaardelijk veroordeeld voor zijn aandeel in een militaire coup in Equatoriaal-Guinea, red.). De man aan wie ze blijkbaar het vaakst dacht, zag ze het minst. Nog zo’n voorbeeld van haar eenzaamheid.»

Iron Lady Margaret Thatcher overleden (vervolg)

HUMO Hoe was ze in de omgang? In uw dagboek omschreef u haar als ongedurig en betweterig.

Tindemans «De discussies met haar waren soms bits. Ik vond haar nochtans niet onsympathiek. Ik heb weleens met haar geluncht: vo?o?r de maaltijd nam ze altijd een stevige whisky, soms nog eentje erna. Maar ze was geen vulgaire dame, hoor. Ze had soms uitgesproken sympathie voor iemand, en dat liet ze dan merken, ook als het geen politieke geestesgenoot was. Daarin was ze zeker niet kleingeestig. Ze kon het bijvoorbeeld uitstekend vinden met Gorbatsjov. Hij kon echt dingen van haar gedaan krijgen.»

HUMO In uw dagboek citeert u Ha- rold MacMillan, die Thatcher omschreef als ‘een tiran omringd door mediocriteiten’.

Tindemans «Ze nam haar medewerkers overal mee, maar op vergaderingen ging ze openlijk tegen hen in als ze vond dat ze fout zaten. Zonder de minste ge?ne, en allesbehalve beleefd of subtiel. Ze was zo sterk overtuigd van haar grote gelijk, dat ze je als een zwakkeling beschouwde en zelfs ongeschikt voor de politiek vond, als je het niet met haar eens was.»

Martens «De mensen met wie ze in conflict kwam, waren zeker geen middelmatige figuren. Haar ondergang was het gevolg van de brutale manier waarop ze haar ministers en partijgenoten aanpakte. Dat werd zelfs erger na haar zogenaamde succes in de Falkland-oorlog. Dat had haar internationaal aanzien gegeven. Ze voelde zich blijkbaar onoverwinnelijk, maar iedereen die haar een beetje kende, dacht: ‘Dit loopt verkeerd af.’ Ze ging zo hard tegen haar eigen ministers tekeer dat de e?e?n na de andere ontslag nam, tot ze uiteindelijk zelf moest opstappen. Haar positie was onhoudbaar geworden.»

HUMO Was haar bikkelharde stijl niet gewoon tactiek?

Martens «Nee, dat geloof ik niet. Het was haar karakter. In de film zit een sce?ne waarin ze met de militaire top overleg pleegt over de Falklandoorlog. De Argentijnen hadden onder andere hun oorlogsbodem Belgrano in de strijd gegooid. Thatcher zei tegen haar militairen gewoon: ‘Sink it!’ (De Belgrano werd op 2 mei 1982 getorpedeerd door een Britse nucleaire duikboot, en er vielen honderden slachtoffers, red.). Het ging toen wel over mensenlevens, he?. Dat weerspiegelde haar temperament.»

Tindemans «De toon waarop ze sprak, was vaak kwetsend, ze liet graag uitschijnen dat je een sukkel was. Zij zou weleens uitleggen hoe het precies zat. Ze deed ook vaak alsof ze objectieve standpunten innam.»

HUMO Toch heeft ze u ooit getroost.

Tindemans «Ja. Martens en ik waren als Europees voorzitter op een vergadering van de G7 met onder meer Thatcher, Ronald Reagan en Franc?ois Mitterrand. Er lag een braaf communique? over het Midden-Oosten voor ter goedkeuring. Ik zei dat ik uit betrouwbare bron informatie had dat er oorlog op komst was in de regio. Ons communique? was achterhaald en zou niet van een grondige kennis van de toestand getuigen. Niemand ging erop in, Mitterrand zei alleen dat het voorbereide communique? niet meer zou wte worden, ik zal het nooit vergeten. Na de lunch werd de vergadering hervat, en toen bleek dat er effectief een oorlog tussen Israe?l en Libanon was uitgebroken. Het communique? moest onmiddellijk worden aangepast. Thatcher kwam toen naar me toe en ze verontschuldigde zich omdat ze me ’s ochtends niet had gesteund. ‘Ik wou je wel gelijk geven, maar toen niemand erop inging, zweeg ik ook maar. Het spijt me,’ zei ze. Voor haar doen was dat een mooi gebaar. Met die paar woorden heeft ze me getroost, wellicht zonder het zelf te beseffen.»

HUMO Praatte ze soms over haar prive?leven? Bijvoorbeeld toen haar zoon Mark in 1982 zes dagen vermist was tijdens de rally Parijs-Dakar? Of toen hij in opspraak kwam door schimmige zakendeals en wapenhandel?

Tindemans «Ik heb nooit een persoonlijke relatie met haar kunnen opbouwen. Heel af en toe zei ze weleens iets over haar man, maar altijd op onverwachte momenten. Meestal praatte ze alleen met mensen die op haar politieke lijn zaten, en de rest liet ze gewoon staan. Ze liet je soms goed voelen dat je er alleen bij was om de hoop te vullen.»

Martens «Met mij praatte ze niet over haar prive?leven, en ik betwij-fel of ze dat met anderen deed. Ik heb haar echtgenoot Denis wel een paar keer ontmoet – een sympathieke man.»

Tindemans «Ik was geen womanizer, ik kon dus best leven zonder een innige vriendschap met mevrouw Thatcher. Ze was zelf ook niet uit op charmeren. Een ander standpunt dan het hare zag ze als een daad van agressie.»

Martens «Ik heb elf jaar naast haar gezeten tijdens de Europese ministerraden, maar vriendschap? Nee, dat niet. Ik herinner me welgeteld twee momenten waarop ze haar menselijke kant toonde. Een paar dagen voor ze in november 1990 moest opstappen als premier, zat ik naast haar tijdens een diner in de Spiegelzaal van het kasteel van Versailles. We hadden toen een langgesprek over... het leven, zeg maar. En ik herinner me ook de catastrofe met de Herald of Free Enterprise in maart 1987. Ze belde me ’s ochtends vroeg op en vroeg me om mee de slachtoffers te bezoeken. Ik zag haar toen heel meelevend praten met een kind van wie de ouders nog altijd vermist waren. Op die twee momenten kreeg ik een compleet andere vrouw dan de Iron Lady te zien.»

HUMO Soms kon ze ook vleien om haar doel te bereiken.

Martens «Ja, in maart 1985 kregen we daar een voorbeeld van. Leo Tindemans en ik waren uitgenodigd op Chequers Court, het landgoed van de Britse premiers in Buckinghamshire, om over de plaatsing van kernraketten te praten. ‘Ik heb pre- sident Reagan gegarandeerd dat Martens en Tindemans betrouwbare en eerlijke kerels zijn, die zullen doen wat is overeengekomen. Maak me nu niet leugenachtig,’ zei ze. Ze probeerde dat soort vleierij om haar doel te bereiken.»

Tindemans «Ach, dat was toch inhoudsloos gepraat? Niemand laat zich daardoor inpakken. Ze had geen medelijden of gevlei nodig om haar zin te krijgen. Nog vo?o?r iemand op een vergadering het woord had genomen, had ze al luid en duidelijk gezegd wat zij wilde, zelfs voor het gezelschap het eens was over de te bespreken onderwerpen. In die zin was ze geen aangenaam gezelschap. Hoe kun je een gemeenschappelijk standpunt bereiken als je niet eens de kans krijgt om je mening te zeggen? Ja of nee: dat was haar instelling.

»Eigenlijk was ze een slechte verliezer. Ze dreigde er ooit mee om een vereniging voor huisvrouwen tegen het Europese landbouwbeleid op te richten (lacht). Ach, op dat niveau zijn a?lle politici slechte verliezers, op enkele uitzonderingen na. Mitterrand zei soms: ‘Je kent mijn standpunt!’ En een halfuur later gaf hij met een kwinkslag of een lachje toch toe. Hij kon dat, maar vele anderen kunnen niet van mening veranderen zonder zich beledigd te voelen. Zo iemand was Thatcher.»

HUMO Was ze ijdel? Op een bepaald moment veranderde ze haar kapsel om wat zachter en vrouwelijker over te komen.

Martens «Nee, ijdel was ze niet, maar ze was wel bezig met haar imago, en ze werd daarover ook goed geadviseerd. Ze profileerde zich niet als een diva, maar als een hardwerkende vrouw. Ze werkte ook e?cht hard. Bij meerdaagse Europese topbijeenkomsten verscheen ze soms ’s ochtends op vergaderingen met een pak notities die ze ’s nachts op briefpapier van het hotel had neergekrabbeld.

»Bij het begin van zo’n vergadering mogen fotografen en cameralui enkele beelden schieten. Ze fluisterde me dan altijd toe dat ik mijn paperassen moest verbergen, want ze konden alles filmen. (Lacht) Ze was behoorlijk bij de pinken, hoor.»

Dit artikel verscheen in Humo 3724 van dinsdag 17 januari 2012.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234