Erika Vlieghe.Beeld Wouter Van Vooren

coronacrisislockdown

Is België klaar voor de exit?

Zes voorwaarden stelt de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) aan landen die een versoepeling van hun corona-lockdown overwegen. België is een van de landen die zich nu klaarmaakt om de exit aan te vatten. Hoe doet ons land het op die WHO-schaal? Het korte antwoord: niet goed genoeg.

1. De verspreiding van het virus moet onder controle zijn

Het aantal ziekenhuisopnames blijft dalen, maar ligt nog te hoog. Het zou volgens viroloog Marc Van Ranst (KU Leuven) tussen 50 en 100 moeten liggen voor we versoepelen. Gisteren kwamen er 174 nieuwe opnames bij, eergisteren 123. Ook moet het aantal bezette ‘covid-19-bedden’ op intensieve zorg tegen 4 mei nog zakken naar ongeveer 450. Gisteren lag dat op 797.

Het aantal gerapporteerde besmettingen daalt eveneens. Op 21 april waren het er bijvoorbeeld 1.208, ondertussen ligt dat lager: 365  op 25 april, 156 op 26 april en 258 op 27 april. 

Je zou kunnen denken dat de verspreiding daarmee onder controle is. Maar dat klopt niet. “Het reproductiegetal ligt nu wel onder één, wat goed is, maar dat zo houden is een uitdaging”, zegt epidemioloog Pierre Van Damme (UAntwerpen). 

En  we hebben geen zicht op die verspreiding. 

‘We voldoen nu niet aan de eerste voorwaarde’, zegt virologe en epidemiologe Anne-Mieke Vandamme (KU Leuven). ‘Dit zou betekenen dat je van iedereen die besmet is weet waar de besmetting vandaan komt zodat je verspreiding kan tegenhouden. Dat is nu nog niet mogelijk want de groep besmette mensen is nog te groot om dat na te gaan. Velen onder hen zijn zelfs niet getest geweest.’

Ook collega-viroloog Marc Van Ranst (KU Leuven) zegt: ‘Idealiter heb je alleen nog clusters van besmettingen die je kent. Maar erg weinig landen beheersen de situatie zo goed. Daarom gaan zij en ook wij uit van het uiterst strikte minimum om aan deze exit-voorwaarde te voldoen. En dat is realiseren dat het gezondheidssysteem de pandemie aan kan. Daaraan voldoen we nu wel.’

Maar om dat ‘minimum minimorum’ ook na versoepelingen te behouden, is het essentieel dat we voorwaarde twee halen: testen, opsporen en isoleren.

Anne-Mieke Vandamme.Beeld Thomas Sweertvaegher

2. Testen, opsporen, isoleren

‘Ieder geval kan opgespoord, getest en geïsoleerd worden en alle contacten kunnen in kaart gebracht worden’, zo luidt de tweede exit-voorwaarde van de WHO. Testen, opsporen en isoleren – TOI onder experts – is het belangrijkste wapen om een tweede golf te vermijden. Vandaar dat sommigen de slogan ‘TOI, TOI, TOI’ verspreiden. Vooral omdat volgens sommige onderzoeken tot 80 procent van wie besmet is geen of slechts milde symptomen vertoont.

Iedereen testen halen de meeste landen en ook België niet. Wat is dan het ‘minimum minimorum?’ Onderzoek van Harvard University stelt dat je minstens een vijfde van de bevolking wekelijks moet testen om de pandemie in te dijken. ‘En je moet toch zeker iedereen die in contact is geweest met een besmet persoon kunnen testen’, zegt Vandamme. ‘Nu is ongeveer 4 à 5 procent van onze bevolking besmet, zo schatten we. Maar we weten niet wie dat zijn en we kunnen al die honderdduizenden mensen en hun contacten dus ook niet testen.’

De testcapaciteit wordt nu wel opgedreven naar 25.000 per dag tegen 4 mei en daarna nog opgetrokken naar 45.000, zo kondigde de Nationale Veiligheidsraad aan. Voorlopig is dat nog niet meer dan een vrome ambitie. Nu zitten we aan ongeveer 15.000 tests per dag, inclusief mensen die automatisch zijn getest omdat ze bijvoorbeeld in een ziekenhuis werken.

En zelfs als we de 25.000 of 45.000 per dag zouden halen, is dat dan genoeg? ‘In een periode zoals nu, waarin er geen griep en verkoudheden zijn, wellicht wel’, zegt Van Ranst. ‘Maar niet wanneer die terugkomen en je iedereen die milde symptomen rapporteert wil testen.’

En om gericht en zinvol te testen, is het niet alleen nodig dat er eerst minder besmettingen zijn, maar is een leger contact tracers essentieel. België mikt op 2.000 ‘coronaspeurders’. Ook dat is een probleem: hun aanwerving, die via de deelstaten loopt, moet nog beginnen. Vlaanderen hoopt zijn 1200 speurders te vinden in callcenters.

Is 2.000 voldoende? ‘Dat hangt af van je curve’, benadrukt Van Damme. Andy Slavitt, voormalig hoofd van de centra voor medische diensten op het Amerikaans ministerie van Volksgezondheid, stelt: ‘Om één volledige contact trace te doen, zijn er vier tot vijf coronaspeurders nodig die daar drie dagen aan werken’, zo meldt hij aan ProPublica, een Amerikaanse site voor onderzoeksjournalistiek. Een vergelijking: Wuhan, dat zoals België 11 miljoen inwoners telt, zette 9.000 speurders in.

Maar zelfs al je de informatie hebt over wie besmet is en met wie die persoon in contact is geweest, is het werk niet volbracht. Deskundigen benadrukken dat het doorslaggevend is dat wie mogelijk of zeker besmet is veertien dagen geïsoleerd wordt. 

In de praktijk is dit vaak onhaalbaar, tenzij voor de enkelingen met grote huizen en twee badkamers. ‘Dit is een van die dingen die nodig zijn maar die in de praktijk meestal ondoenbaar blijken’, zegt Van Ranst. Een piste die elders in Europa wordt bewandeld, is hotels voorzien voor opvang van besmette mensen die twee weken van hun gezin moeten worden gescheiden.

Conclusie: ‘Voldoende TOI is op zich mogelijk als het aantal ziekenhuisopnames onder honderd gaat’, zegt Van Damme. ‘Maar we moeten nog een zware tand bijsteken met de uitrol, anders mogen we het vergeten.’

3. Het risico op besmetting in kwetsbare ‘hotspots’ is minimaal

Kwetsbare hotspots zijn plekken waar veel mensen samenwonen en waar risicogroepen samen zijn, van gevangenissen, jeugdinstellingen tot ziekenhuizen en rusthuizen.

In de ziekenhuizen is de overdracht van het virus goed vermeden. ‘Dat betekent dat het personeel daar erg professioneel werkte en dat er uiteindelijk toch voldoende beschermend materiaal ter plekke was, ondanks de laattijdige bestellingen”’ zegt Van Ranst.

Maar, zoals ondertussen duidelijk werd, is het risico in de woon-zorgcentra niet tijdig onder controle gebracht. De virologen hebben het over ‘twee epidemieën, een in de algemene bevolking en een in de wzc’s’. Een derde van de bewoners is getest en ruim een op de tien (13,5 procent) is besmet, zo laat Vlaams minister van Welzijn Wouter Beke (CD&V) weten.

‘Enkel met structurele ingrepen kun je de wzc’s echt goed vrijwaren’, zegt Van Ranst. ‘Want er zijn niet alleen veel meer wzc’s dan ziekenhuizen, ze hadden daar ook geen strategische stocks, hoewel dat eigenlijk in de richtlijnen voor griep staat. Bovendien zijn ze een structureel onderbetaalde sector.’

Van Damme benadrukt dat de andere ‘hotspots’ zoals gevangenissen en jeugdinstellingen aandacht moeten krijgen.

Een container blokkeert de grensovergang met Nederland in Hoogstraten.Beeld Thomas Sweertvaegher

4. Er zijn preventieve maatregelen in scholen, werkplekken en andere essentiële plekken

De Nationale Veiligheidsraad heeft een hele reeks preventieve maatregelen aan de gefaseerde exit gekoppeld. Telewerken blijft de norm, bedrijven en winkels gaan weer (deels en in fases) open onder strikte voorwaarden, op het openbaar vervoer worden mondmaskers verplicht.

De praktijk toont dat dat heel wat voeten in de aarde heeft. Zo vragen veel schooldirecteuren zich af hoe ze het moeten realiseren om én klassen te ontdubbelen, én preteaching te voorzien, én handen wassen en afstand bewaren af te dwingen én leerlingen ouder dan twaalf mondmaskers te doen dragen.

Toch hebben Van Ranst en Vandamme er goed hoop op dat de preventieve maatregelen gerealiseerd worden. ‘Het zal niet overal perfect gaan, maar dit kunnen we’, zegt Van Ranst.

Al zijn de wetenschappers op één cruciaal punt bezorgd. ‘Het is belangrijk dat de exit-mindset het niet gaat overnemen’, zegt Van Ranst. Dat ziet ook Pierre Van Damme nu al gebeuren. ‘Ik hou toch mijn hart vast voor de mijlpaaldata van 4, 11 en 18 mei”’ zegt hij. Onderzoek aan de UGent toont ook dat de motivatie om de richtlijnen te volgen afbrokkelt . ‘Nochtans is het helemaal niet voorbij’, aldus Van Ranst. ‘In je kot blijven, handen wassen en afstand houden, is het devies.’

5. Het risico op nieuwe gevallen van buitenaf importeren is goed te managen

Dit stelt voorlopig geen probleem, aangezien de grenzen dicht zijn. Wellicht evolueren we na een tijdje naar een periode waarin de grenzen weer meer open zijn, maar waarbij wie het land in komt eerst in quarantaine gaat. ‘Dat zou dan wel Europees gestroomlijnd moeten worden’, aldus Van Damme.

6. De bevolking is volledig geïnformeerd en gemotiveerd om zich aan ‘het nieuwe normaal’ te houden

Helder en permanent communiceren is de enige manier om de bevolking mee te krijgen, en dat zal dus nog meer nodig zijn nu blijkt dat die motivatie wat slabakt. Onder andere het perslek over de versoepelingsmaatregelen, de verwarring over de mondmaskers, het snel teruggedraaide voorstel om bezoek in wzc’s toe te laten en de scholen die alsnog te veel hindernissen zien, tonen dat het een hele uitdaging is.

‘De communicatie kan nooit perfect’, zegt Van Ranst. ‘Zeker wanneer bepaalde politici garen kunnen spinnen bij twijfel zaaien, zal men dat actief doen en dat zie je nu gebeuren. Dat is laakbaar en riskant. Het enige wat erop zit, is dat wij bepaalde dingen honderden keren zullen herhalen.’

Die boodschap is en blijft nog altijd dezelfde: mijd te dicht bij anderen komen, blijf in je kot, was je handen. 

Eén helder beeld dat in de communicatie kan helpen, is iedereen vragen zich voor te stellen hoe een nieuwe verstrenging zou voelen. ‘Beeld je in dat we weer wat ‘vrijer’ kunnen leven, maar dat we dan toch moeten terugkeren naar de situatie zoals ze nu is’, zegt Van Ranst. “Dat zou nog veel moeilijker zijn.’

Volgens Van Damme moet de overheid nu een gespecialiseerd bureau in de arm nemen voor de communicatie.

Eindconclusie

België voldoet nu niet aan alle exit-voorwaarden en is volgens infectiologe en voorzitter van de ‘exit-groep’ Erika Vlieghe (UZA) ‘niet klaar’. Moeten we niet best alle zes punten afvinken voor we in lockdown gaan?

Er circuleren twee visies. De eerste: alleen als we eerst aan de voorwaarden voldoen, minimaliseren we onverwachte wendingen met een nog niet zo goed gekend en te controleren virus. De tweede: we moeten zoveel mogelijk aan die voorwaarden voldoen, maar het moet sociaal en economisch leefbaar blijven. En daarom lossen we nu heel voorzichtig hier en daar iets. Loopt het mis, dan sturen we weer bij. 

‘Dat is wat de Nationale Veiligheidsraad nu voorstelt’, zegt Vandamme. ‘Het is geen totale exit, maar een gecontroleerd, fijnmazig stappenplan waarbij we proberen de maatregelen wat draaglijker te maken, want het zal misschien pas tegen september zijn dat we aan die zes voorwaarden voldoen en je de echte exit kunt plannen.’

(DM)

Bij Ecca in Merelbeke worden maskers gedesinfecteerd. Het lab kan in 24 uur 6.000 masker verwerken.Beeld ISOPIX
Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234