Islam voor dummies: Rachid Benzine

Hij wuift de 72 maagden voor de dode islamstrijders zonder meer weg als klinkklare onzin en vraagt zich af waar ergens in de Koran staat dat overspelige vrouwen gestenigd moeten worden. Rachid Benzine is nochtans geen rabiaat lid van het Vlaams Belang, maar een Franse islamoloog die nadenkt over een andere islam dan de islam die ons het fundamentalisme en de terreur heeft opgeleverd. En hij is een fervent lezer van Charlie Hebdo.

‘Je hebt mensen die roepen dat de islam de religie van de vrede is, en mensen die volhouden dat het de religie van het geweld is. Allebei zijn ze even overtuigd, en allebei hebben ze gelijk. Of ongelijk. Het is maar hoe je de Koran leest. Die kan namelijk op heel veel verschillende manieren worden geïnterpreteerd. En sommige van die lezingen zijn inderdaad dodelijk.’ In Le Meunier, een oer-Frans restaurant in de buurt van het station Lille Flandres in Rijsel, priemt Rachid Benzine, islamoloog van Marokkaanse afkomst, met zijn mes in mijn richting om zijn woorden kracht bij te zetten. Ik spreek hem uitgerekend op de dag dat in Verviers twee jihadisten sterven in een vuurgevecht met de politie.

'Sommige interpretaties van de Koran zijn inderdaad dodelijk' Rachid Benzine

Het islamgeweld heeft Europa in de tang: een kleine groep fanatici slaagt er niet alleen in de vrijheid van meningsuiting een schop tussen de benen te geven, maar ook om de basiswaarden van de Europese beschaving ter discussie te stellen. Bedrijfsleiders passen hun marketingstrategieën aan, uitgevers en tv-bonzen doen aan autocensuur, politici manen aan tot voorzichtigheid en ‘opiniemakers’ roepen op om de vrijheid van meningsuiting misschien toch maar ondergeschikt te maken aan religieuze ‘verdraagzaamheid’. Ratio en dialoog worden steeds meer verdrongen door angst, emotionaliteit en dogmatisch denken. Maar toch blijken er ook binnen de islam mensen te zijn die met een kritisch oog naar hun godsdienst willen kijken. Rachid Benzine is zo iemand. Hij woont in Trappes, een Parijse voorstad waar jongeren zonder enig uitzicht op een toekomst zich onledig houden met hiphop, kickboksen en voetbal. Een tijdlang was Benzine zelf kickbokser. Nu is hij een wetenschapper die een geschiedenis van de islam aan het schrijven is, want die bestaat gewoonweg niet.

Rachid Benzine «Het wordt tijd dat we de geschiedenis van de islam desacraliseren. Nu is het alleen maar een heilige geschiedenis, waarin de aartsengel Gabriël neerdaalt om de verzen van de Koran aan de profeet Mohammed te openbaren. We moeten de historische geschiedenis van de islam schrijven. Want om de Koran correct te kunnen lezen, moet je de sociale context begrijpen van het volk voor wie het boek was bedoeld. Dat gebeurt nu niet of nauwelijks. Veel moslims zijn totaal onwetend over hun eigen religieuze geschiedenis en traditie. Ze kunnen het onderscheid tussen de heilige en de historische geschiedenis niet maken. En als je alles in de Koran en de heilige schriften letterlijk neemt, krijg je catastrofes zoals we die vandaag meemaken. Ik zeg niet dat we naar een Europese islam moeten streven, maar we hebben het grote geluk dat we in een seculiere en een pluralistische maatschappij leven. Laten we nú de kans grijpen om de islamitische geschiedenis te desacraliseren.»

HUMO U wil een aantal waanbeelden en hersenspinsels die het islamextremisme voeden, uit de wereld helpen...

Benzine «De islam verkeert in een diepe crisis en moet dringend opnieuw aansluiting vinden bij de intellectuele, open traditie van vroeger, én bij het moderne wetenschappelijk onderzoek. Je mág de Koran en de heilige teksten niet letterlijk nemen. Op het internet wemelt het van de imams en de zelfverklaarde Korankenners die dat wél doen. Het zijn al te vaak valse profeten, onheilsprofeten ook. Ze benaderen de Koran en de soenna, de overlevering over het leven van de profeet Mohammed, zonder kritische geest. En ook van buiten de islam kijken veel mensen op die manier naar de Koran. De Franse filosoof Michel Onfray (bekende atheïst en anarchist, red.), bijvoorbeeld, leest de Koran zoals de islamitische fundamentalisten dat doen: letterlijk. Hij weigert ’m te plaatsen in de ruimte en de tijd waarin hij werd geschreven: een samenleving in de woestijn in de 7de eeuw na Christus. Te vaak wordt de Koran gelezen als een zuiver religieuze tekst. Dat is hij niet altijd geweest. In de 7de eeuw was er zelfs nog geen sprake van de islam als religie. Pas lang na de dood van Mohammed begonnen mensen zichzelf moslim te noemen.»

HUMO Evenmin mogen we alle islamitische geschriften op een hoop gooien, want die komen niet allemaal uit één koker, zegt u.

Benzine «Je mag de Koran en de soenna zeker niet met elkaar verwarren. De Koran werd in het eerste deel van de 7de eeuw op het Arabische schiereiland geformuleerd; de soenna twee eeuwen later, in het Bagdad van de 9de eeuw. Dat is een heel ander tijdperk, een andere samenleving met een andere economie, en dus ook met een andere geestesgesteldheid. In de 7de eeuw was er sprake van een koranisering van de Bijbel, een aanpassing van Bijbelse gegevens en Bijbelse figuren aan een nieuwe tijd en een nieuwe maatschappij. En in de 9de eeuw had je de omgekeerde beweging. Toen kreeg je in het islamitische rijk een toestroom van nieuwe bekeerlingen: joden en christenen die hun godsdienst de rug toekeerden en de overstap naar de islam maakten. Die brachten uiteraard hun verleden mee. Zij zorgden voor een ‘verbijbeling’ van de Koran.

»Een interessant voorbeeld is de steniging. In een aantal islamitische landen wordt steniging als straf gebruikt voor bijvoorbeeld overspelige vrouwen. Men beroept zich daarbij op de Koran. Daarin wordt echter alleen gesproken over het ‘verjagen van de duivel door het werpen van kleine stenen’. Er is helemaal geen sprake van de steniging van overspelige vrouwen. Twee eeuwen later schrijft men in de soenna, een aanvulling op de Koran, wél over het stenigen van een vrouw: sorry, maar dat is in oorsprong een Bijbels gegeven. De soenna is de uitdrukking van de Bijbelse elementen en de elementen uit de joodse Thora die hun intrede in de islam hadden gedaan.»

HUMO Religie is niet statisch, ze evolueert, ook de islam.

Benzine «Ja, en het is soms een vreemde evolutie. Eerst geloofden de moslims bovenal in Allah. Maar toen verdween die naar de achtergrond en ging men zich bezighouden met de religie om de religie. Nu is alle aandacht weer gericht op de profeet. Het heeft echt een paar eeuwen geduurd voor de figuur van de profeet werd wat ze nu is, een gesacraliseerd icoon.»

HUMO Als wetenschapper wijst u de moslimgelovigen ook op hun fouten. Vinden ze dat fijn?

Benzine «Ik zie ze op tv, ik lees ze in de kranten: de vertegenwoordigers van de moslimgemeenschap die koppig blijven volhouden dat de terroristen en die figuren van Islamitische Staat niet in naam van de islam handelen, dat die mensen geen moslims zijn en niets met de islam te maken hebben. Het is gewoon niet waar, dat gebeurt wél in naam van de islam. Het heeft geen zin om te beweren dat de islam de religie van de vrede is, of die van het geweld. De islam is het allebei.

»Veel mensen lijken alles van de Koran te weten, maar slechts weinigen lezen het boek ook. Heel wat gelovigen denken dat ze de wijsheid in pacht hebben, dat ze bij wijze van spreken een directe lijn met de profeet hebben. Het gevolg daarvan is: waandenkbeelden. Fantasmes.»

HUMO Zo hebt u slecht nieuws voor de Syriëstrijders en zelfmoordterroristen die met de glimlach de dood ingaan, met een lepeltje aan een touwtje om hun nek, om meteen in het hiernamaals met Allah aan tafel te kunnen gaan en vervolgens hun eerlijk verdiende maagden in ontvangst te nemen.

Benzine «De hoeri’s, de 72 maagden die de voor Allah gevallen strijders in het hiernamaals opwachten: dat is het grootste fantasme van allemaal. Dat staat echt nergens in de Koran. De Koran belooft wel dat gevelde strijders een aantal weldaden te wachten staan, maar dat zijn geen maagden, wel de zekerheid dat ze in het paradijs met hun familie herenigd zullen worden. De hoeri’s worden slechts drie keer vermeld: in de eerste hoofdstukken van de Koran, die zich specifiek richten tot de stamhoofden van Mekka. In dat deel is er geen sprake van strijd. Mohammed probeert de bevolking van zijn stad te overhalen zich onder de bescherming van God te plaatsen, evenwel tevergeefs. In het tweede deel van de openbaring, dat plaatsvindt in Medina, verandert de Koran van toon en gaat de profeet tot de actie over. In die hoofdstukken worden de hoeri’s echter geen enkele keer vermeld. Ik ben formeel: er wordt in de Koran geen enkel verband gelegd tussen strijders en hoeri’s.»

HUMO U nuanceert ook het concept van de martelaars die voor Allah sterven.

Benzine «Waren er moslimmartelaren toen de Koran ontstond? Nee. De Koran werd in de 7de eeuw geschreven, in een zuivere overlevingseconomie. In zo’n economie zijn er geen martelaren, ze hebben er zelfs geen idee van wat dat concept inhoudt. Er zijn in de Koran genoeg passages te vinden over mensen die weigerden te gaan vechten. En met reden: als je gaat vechten, loop je het risico dat je wordt gedood. En sterven in de strijd is geen eer, je schiet er integendeel mee tekort! Je valt je clan af en je brengt het voortbestaan van de groep in gevaar. De martelaar uithangen kwam echt niet op in de hoofden van die mensen; het belang van de groep primeerde. Men vermeed de confrontatie, men gaf altijd voorrang aan de discussie en het compromis. Men ging voortdurend op zoek naar allianties, naar vormen van samenwerking die de overlevingskansen van de groep verhoogden.»


Petroleumislam

HUMO U beschouwt de islam niet alleen als een godsdienst, maar ook als een eeuwenoude, hoogstaande cultuur.

Benzine «Als de islam alleen maar een godsdienst van dogma’s en geweld zou zijn, dan hadden ze nooit die hoogstaande islamcultuur kunnen uitbouwen. Maar vandaag ontbreekt het de islam inderdaad aan culturele en wetenschappelijke verfijning. Volgens mij is hij de afgelopen jaren het slachtoffer geworden van het Arabisch islamisme, het wahabisme uit landen als Saoedi-Arabië en Jemen. De islam moet zich dringend opnieuw ontarabiseren. De Arabieren vormen slechts een minderheid in de islam, en ze hebben een vorm van islam ontwikkeld die politieke bedoelingen heeft. Zij hebben het geloof ondergeschikt gemaakt aan de politiek: het is de brandstof van een ideologie geworden. We moeten politiek en religie weer van elkaar losmaken.»

HUMO U noemt die Arabische islam de petroleumislam.

Benzine «Inderdaad, Saoedi-Arabië is een rijk land dankzij de petroleumvoorraden. Maar hun vorm van islam is arm en cultuurloos; het is ook een land zonder wetenschappelijke traditie. Bovendien heeft de islam van Saoedi-Arabië geen theologie. Theologen worden er met een scheef oog bekeken en zelfs als godslasteraars beschouwd. Er bestaat gewoon geen kritische benadering van de islam. En wat is een religie die geen theologische studie toelaat en geen kritische stemmen tolereert? Een dogmatische religie die de vrijheid doodt.

»Europa moet hier een rol spelen. Het moet veel duidelijker zijn in zijn relatie met moslimlanden, en vooral: niet zo inhalig en dubbelhartig zijn tegenover de Saoedi’s omwille van hun geld en hun olie. Wij hebben zo veel mooie principes, maar die gelden plots niet meer als het om olie gaat.

»Wij moeten ook opnieuw leren lachen. Ik ben islamoloog, maar dat betekent niet dat ik geen gevoel voor humor heb. Ik lees zelf al jaren Charlie Hebdo! Soms choqueert het me, soms vind ik het flauw wat ze doen, of gewoon idioot. Maar soms lach ik me een breuk. En ik ken nog moslims die het satirische weekblad lezen. Toegegeven, het zijn er niet veel, maar na wat er gebeurd is, zal hun aantal wel stijgen, daar ben ik zeker van.»

HUMO Wordt het ook geen tijd dat de moslims zich Europeaan beginnen te voelen?

Benzine «Ja, maar Europa moet ook leren om Europeanen met een moslimachtergrond hun plaats te geven in onze maatschappij. De moslimtraditie bestaat al heel lang in Europa. Wij zijn niet zuiver christelijk, hè. Europa heeft altijd een moslimbevolking gehad. Het is nu aan Europa, met zijn secularisme, zijn pluralisme en zijn vele universiteiten, om die rijke tradities te reactiveren, tradities die bovendien niet alleen religieus zijn, maar ook cultureel en beschavend. We moeten het beste uit die tradities halen, juist opdat de jongeren die in de moslimcultuur leven zich ook Europeaan gaan voelen. En het gaat dan niet alleen over de kansloze moslimjongeren in de banlieues die achtergesteld worden, zich niet thuis voelen in de Franse samenleving en zich ervan afkeren. Ook moslims die het wél goed doen, dokters en journalisten, hebben het gevoel dat ze niet worden aanvaard. Ik heb vrienden met een moslimachtergrond die helemaal níét religieus zijn, en die me vertellen dat ze zich hoe langer hoe slechter voelen in Europa. Dat zijn geen jongeren uit de buitenwijken zonder toekomstperspectief, hè. De Fransen blijven zich dominant opstellen in de omgang met Noord-Afrikanen en moslims, zelfs minachtend. Alsof zij geen deel uitmaken van de Franse natie, van de Franse identiteit. Die minderheden willen óók fier zijn op hun Frans-zijn, maar men laat hen niet toe.»

HUMO Veel Europeanen denken dat de moslims problemen hebben met het secularisme en met de scheiding van kerk en staat. Terecht, zo lijkt het.

Benzine «De islam in Europa is zich anders volop aan het seculariseren. Als ik naar de moslimfamilies in Frankrijk kijk, dan zie ik een islam die zich aan de realiteit in Europa aanpast. En ik zal u eens iets vertellen: de overgrote meerderheid van de moslims heeft geen enkele moeite met die evolutie. In Europa bezoekt nog slechts 5 procent van de moslims een moskee. 5 procent! En 18 procent van de moslims is praktiserend. Wat stelt dat nog voor?»


Hip en psychopaat

HUMO Hoe moeten het fundamentalisme en het extremisme in de islam worden aangepakt?

Benzine «Ik geloof nooit dat de sociale en de economische positie van de moslims de enige verklaring is voor de radicalisering. Het gaat echt niet alleen om kansloze en gefrustreerde jongeren die ’s avonds de discotheek niet in mogen. Ook steeds meer mensen uit de middenklasse radicaliseren. Die zijn hier geboren en getogen, ze denken en leven grotendeels als Fransen. Het is dus geen probleem van de islam, maar een Frans probleem. Wie heeft alle moslims op een hoop gegooid? Wie heeft dat etiket van moslim op hun hoofd geplakt? Eerst waren het immigranten, daarna werden het Maghrébins, dan des Arabes en des beurres en nu zijn het allemaal islamieten. Ik heb véél vrienden met een moslimachtergrond die atheïst zijn. Moeten we hen ook bij de moslims gooien?»

HUMO Zijn het dan vooral criminelen en psychopaten die naar Syrië trekken, en de religie als dekmantel gebruiken om te moorden, te plunderen en ongestoord vrouwen te misbruiken? Je ziet ze in de filmpjes op sociale media: patsers in dure merkkledij.

Benzine «Uiteraard vertrekken er veel psychopaten en figuren die de religie als alibi gebruiken om tekeer te kunnen gaan. Dat soort fundamentalisme is een recent fenomeen. Het dateert van de 20ste eeuw en het heeft zijn wortels in de moslimlanden in Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Het Westen installeerde er dictators met antireligieuze ideologieën. Dat was koren op de molen van organisaties als de Moslimbroeders, die een rigide vorm van de islam als politiek wapen gebruiken. Daarbovenop komt de dominantie van een land als Saoedi-Arabië, dat met zijn oliedollars een zeer extreme interpretatie van de islam propageert. Herinnert u zich de eeuwenoude Boeddhabeelden die de taliban in Afghanistan hebben vernietigd? Je kunt je afvragen: waarom hebben ze dat gedaan? Maar een even goeie vraag is: waarom hebben die beelden daar zo lang gestaan? Het toont volgens mij aan dat de islam eeuwenlang veel meer was dan alleen maar dogma’s en geweld.»

HUMO Nogmaals: wordt uw kritische stem op prijs gesteld in moslimkringen? Of beschouwt men u als een afvallige godslasteraar?

Benzine «Ik ben niet bang. Ik woon in Trappes en daar leven veel moslims, ook traditionalisten en integristen. Maar het is Afghanistan niet, hè. Ik ben nog nooit fysiek aangepakt. Ik krijg wel geregeld bedreigingen, doodsbedreigingen zelfs, maar dat weerhoudt me er niet van mijn werk te doen. Ik probeer mijn visie te delen in praatgroepen met moslims. Daarin zitten mensen met een open geest, maar ook traditionalisten. Ik wil een antivirus zijn tegen de islam die op het internet en op een aantal Arabische satellietzenders wordt gepropageerd, zodat de komende generaties zich niet langer laten meeslepen door die kwaadaardige interpretatie. Dat is voor mij de grote uitdaging: hoe kunnen we voorkomen dat de grote, zwijgende meerderheid van moslims in Europa in de klauwen van extremisten valt? We zijn nu al een deel van een generatie kwijt. Met de jongeren die zich nu extreem hebben geradicaliseerd, kunnen we nog maar weinig aanvangen.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234