null Beeld

Ivo Mechels: 'Sjoemelen is onvermijdelijk bij mastodontbedrijven'

Vuile Volkswagens, inferieure vis, bedrieglijk geëtiketteerd rood vlees en frauduleuze olijfolie. De consument krijgt dezer dagen schijnbaar dagelijks een nieuw oor aangenaaid. We polsen bij Ivo Mechels.

Mechels, jarenlang woordvoerder van Test-Aankoop, is tegenwoordig directeur van een internationale koepel die naast Test-Aankoop ook Spaanse, Portugese, Italiaanse en zelfs Braziliaanse consumentenorganisaties verenigt. Wordt Mechels, met zijn helikopterperspectief, nog verrast door de recente onthullingen?

Ivo Mechels «Ja en nee. Consumentenbedrog is van alle tijden, het is eigenlijk gewoon een duurder woord voor wat we vroeger boerenbedrog noemden. Een ander verschil met vroeger is dat de consument mondiger is geworden: de mensen worden elk jaar nóg waakzamer – dat merken we bij Test-Aankoop aan de telefonische contacten met onze leden. Ons contactcenter verwerkt driehonderdduizend oproepen per jaar: een enorme toename in vergelijking met tien, vijf of zelfs twee jaar geleden.»

HUMO Worden we dan niet vaker belazerd dan – pakweg – tien jaar geleden?

Mechels «Nee, dat denk ik niet. Schandalen ontwikkelen zich tegenwoordig veel sneller dan vroeger, krijgen snel een grotere dimensie. Het is bijvoorbeeld lang niet de eerste keer dat er een probleem is met olijfolie, integendeel, maar tegenwoordig schiet zoiets metéén door naar een schandaal.»

HUMO Volkswagen, olijfolie, roodvleesbereidingen en Brusselse vis: de laatste maanden viel er toch wel véél nieuws te rapen?

Mechels «Ja, maar dat gaat in cyclische bewegingen, en nu zitten we op een piek. Sinds het geknoei met de sjoemelsoftware bij Volkswagen wordt het prefix ‘sjoemel-’ gretig in de mond genomen, waardoor de etiketten al snel sjoemeletiketten heten, de vis in Brusselse restaurants sjoemelvis en de Italiaanse olijfolie sjoemelolie. Het Volkswagenschandaal heeft de aandacht voor consumentenbedrog weer wat aangewakkerd, waardoor het plots lijkt dat er veel meer aan de hand is dan normaal, een beetje zoals je veel meer Renaults ziet rijden nadat je er zelf één besteld hebt.»


Zoals bij de banken

HUMO Ik beken: ik was er als consument de laatste tijd wel redelijk gerust in. Ik vertrouwde op mijn medeconsument – steeds bewuster en mondiger – en de overheid – streng en alert. Was ik naïef?

Mechels «Nee. Op het vlak van bijvoorbeeld voedselveiligheid zijn al geweldige stappen gezet, niet het minst door het FAVV – het voedselagentschap. Maar op andere domeinen is de wetgever overigens niet het probleem: er zijn al heel wat regionale, nationale en Europese regels, wij zijn geen vragende partij voor nog meer wetgeving. Het loopt mis bij de controle en de sanctionering. Dat zag je bijvoorbeeld ook bij de dioxinecrisis: de wetgeving was daar heel duidelijk en streng, maar ze werd niet gehandhaafd met controles. Zo krijgen figuren met minder goede bedoelingen ruim baan.»

HUMO In het geval van de dioxinecrisis ging het letterlijk om figuren: twee broers-vetsmelters. Bij de recente gevallen zijn bedrijven als Volkswagen en Grupo SOS betrokken.

Mechels «Heel vaak ligt een doorgeslagen systeem van winstoptimalisatie, rendementsverhoging en productiviteitsstijging aan de basis van bedrog. Daar is op zich niks mee, maar als het misbegrepen wordt door bepaalde mensen of door bepaalde afdelingen van een bedrijf – eventueel aangespoord door bonus- of promotiesystemen – kan dat leiden tot een helse spiraal van foute beslissingen. Dat bedrog begint vaak bij één iemand, en dat kan uitdijen tot een deel van het bedrijf of zelfs het volledige bedrijf. Als iemand binnen de Volkswagengroep signalen opvangt dat andere merken ook aan ‘optimalisering’ doen, dan gaat er al snel een lichtje branden: ‘Hoe kunnen wij optimaliseren?’ Vaak zit men zodanig in die logica dat men het zelfs niet altijd beseft wanneer de grens van de illegaliteit wordt overschreden.»

HUMO Het doet onwillekeurig denken aan wat Joris Luyendijk beschrijft in ‘Dit kan toch niet waar zijn?’, zijn boek over de bankencrisis. Die heeft volgens hem te maken met een amorele houding bij bepaalde werknemers gepaard aan weeffouten in de ondernemingsstructuur: heelder afdelingen weten niet waar de buren mee bezig zijn, interne controlemechanismen schieten schromelijk tekort.

null Beeld

Mechels «Ik denk dat dat zeer vergelijkbaar is, ja: sjoemelen is onvermijdelijk bij mastodontbedrijven.»

HUMO In hun boek ‘Phishing for phools’ schrijven nobelprijswinnaars Robert Shiller en George Akerlof dat bedrog en manipulatie eigen zijn aan bedrijfsvoering. Bedrijven die producten of diensten slijten, zullen sowieso de psychologische zwaktes van hun klanten proberen uit te buiten: ‘Wie geen bedrog pleegt, overleeft niet.’

Mechels «Ik ben optimistisch van aard: ik ben het daar niet mee eens. En het is sowieso verkeerd om alle bedrijven – de giganten, maar ook de kleinere kmo’s – over één kam te scheren.»

HUMO Ik besef dat ik weer naïef klink, maar ik had verwacht dat precies grote mastodontbedrijven – en al helemaal de beursgenoteerde bedrijven – zich zouden hoeden voor manipulatie: zij zijn erg gevoelig voor reputatieschade en negatieve perceptie. Ze beschikken bovendien over raden van bestuur, audits en talloze andere systemen van checks-and-balances die bedrog door een kleine groep snel bloot zouden leggen.

Mechels «Kleine bedrijven nemen dat mooie begrip ‘reputatiemanagement’ misschien minder vaak in de mond, maar bij hen is het principe op zich veel belangrijker. Ze vertalen het meer down to earth: ‘Dat gaan we niet doen, want dat is slecht voor onze klant.’ De relatie met de klant is veel directer: gezond boerenverstand voorkomt veel anomalieën.»

HUMO Bij de Brusselse visrestaurants was de relatie met de klant natuurlijk ook heel direct: dat heeft de fraude niet voorkomen.

Mechels «Dat klopt. Maar ik wilde enkel zeggen dat ik geen doemdenker ben, en dat ik dat op mijn oude dag ook niet wil worden: ik blijf geloven in een níéuwe, eerlijke economie, waar kwaliteit en duurzaamheid verkoopsargumenten worden.»

HUMO Paul Verhaeghe en Wouter Torfs kondigden laatst een gelijkaardige wending aan in Humo: het tegendeel – zeg maar – van bijvoorbeeld Primark, wat ze als een stuiptrekking van de ‘oude economie’ zien. Door snellere informatiestromen en grotere transparantie zal de mondige burger-consument die duurzame economie uiteindelijk ook afdwingen.

Mechels «Dat is één van de redenen waarom ik zo graag voor Test-Aankoop werk. Wij staan op de barricades om bedrijven aan te jagen, maar we kunnen dat alleen maar doen doordat wij zo veel leden en consumenten achter ons hebben staan. Ik geloof sterk in dat verhaal van Verhaeghe en Torfs: je kan er bedrijven ook in meetrekken. Toen wij indertijd begonnen met crashtests voor auto’s, werden wij afgemaakt door de fabrikanten. Dat was geen klein bier: we toonden zwart op wit aan dat de passieve veiligheid van bepaalde auto’s ondermaats was en dat de kans op fatale ongevallen niet gering was. De producenten zegden: ‘Hou u maar bezig met uw stofzuigers.’ Gelukkig hebben we toen snel bijval gekregen van de Europese Commissie: we zijn blíjven testen, en op een gegeven ogenblik ging één automerk de tests gebruiken in zijn reclameboodschappen. Nadien heb je een soort opbod gekregen en zijn de andere merken overstag gegaan. Als zoiets kan voor veiligheid, kan dat ook voor duurzaamheid en ecologie.»

HUMO Ik vraag me na de voorbije weken nog meer dan anders af hoe je ervoor zorgt dat die bedrijven niet louter aan windowdressing doen. Iedereen kent intussen het fenomeen van greenwashing: ecologie is al jaren een verkoopsargument, maar vaak blijft het bij verkoopspraatjes en blijft de fundamentele omslag uit.

Mechels «Er is intussen een grote markt voor bijvoorbeeld duurzaam geproduceerde, ecologisch verantwoorde voeding. Maar zelfs daar bestaat een probleem van greenwashing: producenten bedenken zelf allerlei labels die een ecologische indruk moeten wekken die niet altijd overeenstemt met de realiteit. Er is een wildgroei aan dat soort labels, en ook daar schiet de controle nog al te vaak tekort. Zowel bij Volkswagen als bij de olijfolie was er sprake van geknoei met labels, maar ook bij de energieprestaties van elektrische toestellen hebben we dat gezien. Telkens waren de wettelijke vereisten streng genoeg, maar liep het fout bij de controle. Wij houden de tests op de uitstoot van wagens al jaren in het oog, bijvoorbeeld. Problematisch: Europa werkt met een compleet gedateerde teststandaard die toestaat dat wagens worden ontmanteld en lichter gemaakt. De banden worden extreem opgepompt, de alternator wordt losgekoppeld. Alle gaten, kieren en spleten worden gedicht. Daardoor bekomt men emissiewaarden die niet overeenstemmen met normale omstandigheden. Producenten mogen ook kiezen waar ze de test laten doen, er is een soort markt van onderling concurrerende testcentra ontstaan, waar ook onvoldoende controle is. De producenten kunnen zo shoppen tot ze de meest coulante testcentra vinden.»

HUMO We raakten daarnet aan de essentie: bedrijven staan qua R&D altijd veel verder dan de controle-organen en de klant. Autofabrikanten, maar evengoed voedselproducenten, hebben topingenieurs in dienst, die zeer bekwaam zijn in het opsnorren van achterdeurtjes.

Mechels «Ze zijn niet alleen de controles voor, maar ook de wetgeving. Dat is eigen aan regels: ze zijn altijd een reactie op weer nieuwe technologische ontwikkelingen. De klant loopt nog verder achter. Dat toont het belang van consumentenorganisaties, die als een goede waakhond tegenwicht kunnen bieden, problemen kunnen detecteren en regels mee helpen controleren. Er is voor de consumentenorganisaties dus een belangrijke rol weggelegd, want de mensen pikken het niet meer, ze zijn het beu.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234