null Beeld

Jack, de Balkan en ik

Toen filmmaker Sergej Kreso een jaar of vier geleden te gast was op het Filmfestival van Zagreb, ontmoette hij er Jack Roskam, 'een donkergetinte man met dreadlocks'. Jack was de chauffeur die hem kwam oppikken, maar al snel bleek dat er veel meer was dat hen bond dan die ene autorit. Een achtergrond in het oude Joegoslavië, bijvoorbeeld. En een landvlucht, zij het in omgekeerde richting: Sergej is in Sarajevo geboren, maar week later uit naar Nederland; Jack is een Congolese Belg die in Kroatië een nieuwe thuis vond.

Frederick Vandromme

Hij zag zijn leven genoeg vreemde kronkels maken om er vijf films uit te puren. De bloedmooie documentaire 'Jack, de Balkan en ik', vanavond in 'Holland.doc', is alvast de eerste.

Sergej Kreso «In '74 belandde Jack voor het eerst in Joegoslavië. Hij was toen 17 en samen met een neef had hij het plan opgevat de wereld te verkennen: ze hadden een Interrailkaart gekocht waarmee je twee, drie maanden door Europa kon reizen, alleen de bestemming ontbrak nog. Jack heeft toen een dartspijltje naar de kaart van Europa gegooid, en kwam zo geheel toevallig bij de stad Split uit. En dus stapte hij op een avond in het regenachtige Brussel op de trein, en de volgende dag stapte hij er weer uit in een prachtig station, op vijftien meter van de zee. Hij was, zo vertelde hij me, metéén verliefd: op het grote mooie land, op de aardige mensen, het klimaat en enkele dagen na aankomst ook op de vrouw die nu nog altijd zijn echtgenote is. In het begin was hij heel naïef - 'Ik wist niet eens dat er verschillen bestonden tussen Kroaten, Serviërs en Bosniërs,' zei hij - maar hij wist wel dat hij er voor altijd wilde blijven wonen. Hij is er zelfs beroemd geworden, want hij werd gitarist bij Galija, een van de populairste rockbands van het land.

»Maar toen kwamen de ongelukkige jaren '90, de tijd van Milosevic, en de nationalistische gevoelens bij al die verschillende volkeren werden steeds sterker. 'Plots', zei hij, 'werd ik er me bewust van dat ik met een Kroatische getrouwd ben en dat mijn groep Servisch is. Wat vroeger geen betekenis voor me had, werd nu ineens heel belangrijk.' Zijn band begon zelfs nationalistische, pro-Servische songs te schrijven. En op dat moment begon het Kroatische dorp waar hij woonde plots iedereen te mobiliseren: men bereidde zich voor op een conflict met Servië.

»In België had hij, een overtuigd pacifist, ooit geweigerd zijn legerdienst te vervullen en nu woonde hij in een land dat tegen een vreselijke oorlog aanliep. Daarover zei hij: 'Wat moest ik doen? Terug naar België? De mensen met wie ik een paar decennia heb samengeleefd de rug toekeren en zeggen: ik kom wel terug als het allemaal voorbij is?' Dat is de kern van mijn interesse in zijn verhaal: die heel menselijke poging om trouw te blijven aan zijn principes. 'Als ik mezelf ooit nog in de spiegel wil bekijken, moét ik hier blijven.' En de mechanismen van zo'n oorlog zijn heel apart: het is lastig en zelfs onmogelijk om neutraal te blijven. En dus heeft hij ook een uniform aangetrokken en niet lang daarna stond hij met een kalasjnikov in de hand zijn dorp te verdedigen. 'Ik werd beschoten, ik heb teruggeschoten, maar ik geloof wel dat ik gelukkig nooit iemand heb gedood.'

»De documentaire is een roadmovie: in zijn oude Volkswagen Passat - nog altijd met de Belgische kentekens erop - hebben we een reis gemaakt langs de plekken waar de belangrijke gebeurtenissen in zijn leven hebben plaatsgevonden. Van het station in Split over het slagveld in zijn dorp, tot Bosnië, waar hij later als humanitair werker nog medicijnen heeft gebracht. Dat laatste zegt ook iets over zijn pogingen om, zelfs in dergelijke onmenselijke omstandigheden, toch mens te blijven.»

HUMO De documentaire heet 'Jack, de Balkan en ik', wat insinueert dat het ook deels jouw poging is om met die tijd in het reine te komen.

Kreso «Het is opvallend hoe dicht we in zekere zin bij elkaar staan: dezelfde redenen die hem ertoe hebben bewogen te blijven, zorgden ervoor dat ik het land net wél verliet. Mijn familie en vriendenkring bestond uit Kroaten, Bosniërs én Serviërs, verschillende religies en nationaliteiten. Op een gegeven moment was dat conflict zo vreselijk dat ik gewoon geen manier meer vond om aan mijn principes trouw te blijven als ik nog langer bleef. Ik moést er weg; mijn thuis ligt nu in Nederland. Ik kon niet naar het front trekken en schieten naar mensen die gisteren nog mijn vrienden waren.

»Het was niet de bedoeling mezelf op te voeren in de film, maar Jack heeft me er ingetrokken. Op gegeven moment begon hij me steeds meer vragen te stellen en ik wilde daar niet aan ontsnappen. Want het was net zo goed mijn conflict, en ik kon niet van Jack verwachten dat hij zichzelf zo diep zou analyseren, als ik daar zelf niet toe bereid was.

»De documentaire is geen poging om de oorlog op de Balkan te reconstrueren; het is een reis in de mens, in ons geweten. Een gelegenheid om even stil te staan en ons af te vragen: hebben we goed gehandeld of hadden we iets compleet anders moeten doen? Vragen waar je overigens amper bevredigende antwoorden op kan vinden: ik weet alvast niet meer wat goed is in zo'n situatie en wat slecht. Je kan alleen maar gokken.»

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234