James Heartfield over gelijke kansen voor iedereen (maar loopt men over de arbeiders heen?)

Zijn leven lang heeft de Britse schrijver en academicus James Heartfield gevochten voor gelijke kansen. Met trots kijkt hij naar wat er in al die jaren is bereikt voor vrouwen, zwarten en homo’s. Maar nu vindt hij dat de strijd is doorgeschoten. ‘Je moet álle mensen serieus nemen, niet alleen degenen die tot de zwakkere groepen behoren.’

Toen James Heartfield een halve eeuw geleden opgroeide, werden vrouwen bijna per definitie uitgesloten van werk, zeker als ze kinderen hadden. Voor gekleurden ging het uiterst moeizaam om een job te vinden. Politieagenten deden aan etnische profiling, zonder dat er een haan naar kraaide. Onderwijsadviseurs beriepen zich op studies over raciale verschillen in IQ om de scholen blank en zuiver te houden. Homoseksuelen bleven in de kast, uit vrees voor represailles. ‘Discriminatie was de norm,’ zegt Heartfield.

'Als blanke man kun je je soms heel krampachtig voelen: bang om iets verkeerd te zeggen of verkeerd begrepen te worden'

En nu? Nu groeit zijn dochter op in een heel andere wereld. Meisjes en vrouwen doen het beter dan hun mannelijke leeftijdsgenoten in scholen en universiteiten. De inkomenskloof wordt kleiner. Er zijn meer interraciale huwelijken dan ooit tevoren. In veel landen is het homohuwelijk ingevoerd.

Heartfield, al zijn leven lang actievoerder voor gelijkheid, wilde onderzoeken hoe deze revolutie kon plaatsvinden. Zo stuitte hij op verrassende evoluties – en realiseerde hij zich dat het niet louter een positief verhaal is. In zijn woonplaats Londen, waar ongeveer een derde van de bevolking buitenlander is, praten we daarover. Tussen ons in ligt een exemplaar van zijn boek, ‘The Equal Opportunities Revolution’.

HUMO U wijst graag op de vooruitgang die is geboekt. Maar seksisme en racisme bestaan toch nog steeds in onze samenleving?

james Heartfield «Akkoord, maar interessanter is de paradox die blijkt uit onderzoeken. Als je die vraag stelt aan mensen op straat, menen ze dat het probleem van seksisme en racisme steeds erger wordt. Als je vervolgens peilt naar hun persoonlijke mening – over hoe ze het zélf zouden vinden als hun baas een vrouw is, of als hun zoon of dochter zou thuiskomen met iemand met een andere huidskleur – dan zien we juist dat de grote meerderheid heel tolerant is. Veruit de meeste mensen zouden vandaag beschaamd zijn als je ze betrapt op seksisme of racisme.»

HUMO Is dat te danken aan het beleid dat gericht is op positieve discriminatie en het bevorderen van diversiteit?

Heartfield «Deels, maar laat ons die invloed niet overdrijven. Het is volstrekt natuurlijk dat er na verloop van tijd een grotere vertrouwdheid en sympathie ontstaat voor mensen die anders zijn dan wij.»

HUMO Wanneer vond die verandering in het beleid plaats?

Heartfield «Als ik mensen vraag om te raden wanneer ons land officieel niet langer seksistisch en racistisch was, schatten ze doorgaans de jaren 70, 90 of misschien zelfs na de eeuwwisseling. Vrijwel niemand weet dat deze omwenteling plaatsvond in de jaren 80.»

HUMO Dat is opmerkelijk: dat is het tijdperk van Margaret Thatcher en de opmars van het neoliberalisme.

Heartfield «Precies. Iedereen herinnert zich hoe de Angelsaksische landen toen voorop liepen in een ruk naar rechts, met veel maatschappelijke onrust. Thatcher was bovendien uiterst conservatief. Zij vond dat vrouwen beter thuis konden blijven.»

HUMO Hoe kon het dan toch gebeuren?

Heartfield «Deels tegen haar wil. Labour was heel gedreven en geslepen als het over gelijke kansen ging. Maar al die ophef over gelijke kansen op de werkvloer liet de meeste vrouwen en zwarten volledig koud. Het werd gezien als een vage, veel te brave reactie op serieuze problemen.»

HUMO Waar maakt u dat uit op?

Heartfield «Uit hoe de kranten er destijds over berichtten. Veruit het belangrijkste nieuws uit die tijd was de vernietiging van de sociaaldemocratische traditie om vakbonden en werkgevers bij elkaar te brengen om te onderhandelen. De voorpagina’s werden gedomineerd door stakingen, protesten en botsingen met de oproerpolitie. De strijd voor de rechten van arbeiders zagen we als de belangrijkste gebeurtenis die in de geschiedenisboeken zou komen. De strijd tegen discriminatie op de werkvloer werd niet naar waarde geschat. Het stond hooguit ergens achterin de krant, in een kolommetje. Toch kunnen we vandaag concluderen dat het antidiscriminatiebeleid een grote sociaaleconomische verandering in gang heeft gezet.»

HUMO U omschrijft die verandering als de kroon op het neoliberalisme. Waarom?

Heartfield «Dankzij gelijke kansen was er een grotere arbeidsmarkt waaruit bedrijven konden rekruteren. Dat had onder meer tot gevolg dat de lonen achterbleven. Immers, als er meer aanbod is op de arbeidsmarkt, kun je de prijs van arbeid laag houden. Er kwam meer concurrentie, meer inkomensongelijkheid tussen rijk en arm, de relatie met ons werk werd losjes, allerlei zekerheden verdwenen. Het bleek de perfectionering van de vrije markt.»

HUMO U betoogt in uw boek dat de kapitalist sympathie kon wekken door gelijke kansen hoog in het vaandel te dragen.

Heartfield «Schrijf maar eens in een vacature dat jouw bedrijf een fervente aanhanger is van het neoliberalisme en individualisme. Je zult niet veel applaus krijgen. Zeg daarentegen dat je gelijke kansen serieus neemt, en het klinkt opeens alsof je Nelson Mandela bent.»

HUMO Nu bent u wel erg cynisch.

Heartfield «Soms is cynisme gerechtvaardigd. Er zijn genoeg werkgevers die er geen zier in geloven. Dat is ook niet vreemd; werkgevers zijn geen heiligen of politiek activisten. Enige argwaan is op zijn plek. Ik denk dat de meeste mensen dat intuïtief ook wel aanvoelen.»

HUMO Inmiddels is de afkalvende vakbond vervangen door de HR-afdeling.

Heartfield «Inderdaad. Omdat de vakbonden buitenspel werden gezet, was de relatie tussen werkgever en werknemer niet langer politiek, maar persoonlijk. Het ging niet langer om collectieve onderhandelingen, maar om individuele functioneringsgesprekken. De personeelsafdeling was niet langer één bediende die de loonstrookjes printte en rondbracht, maar een complete divisie waar hoger opgeleiden zich heel gewichtig bezighouden met zaken die voorheen werden uitbesteed aan de vakbonden. Ze proberen een oplossing te vinden voor jouw klacht over die ene leidinggevende, of ze gaan samen met jou kijken of je je talenten wel ontplooit en wat je carrièreplannen zijn. De opkomst van human resources symboliseert de trend naar individualisme.»

HUMO Steeds meer blanke mannen lijken zich te keren tegen het diversiteitsbeleid dat hen zou achterstellen. Kunt u daar begrip voor opbrengen?

Heartfield (aarzelt even) «Ja, op zich wel. Sommigen hebben het idee dat zij nog weinig kans maken op een promotie, omdat anderen worden voorgetrokken. Het is een sentiment dat ook politiek zichtbaar is: in Groot-Brittannië met de steun voor brexit, elders in Europa met de opkomst van populisten, in de Verenigde Staten met de verkiezing van Donald Trump. Ik hoor daarin een roep dat het nu hún beurt is.»

HUMO Wiens beurt dan precies? De beurt van blanke mannen die het al generaties achtereen voor het zeggen hebben?

Heartfield «Voor de duidelijkheid: ík geloof niet dat het aan wie dan ook is. Maar veel mensen vinden dat het systeem niet langer voor hen werkt. Zij zien dat er gelijke kansen zijn voor anderen en vinden zichzelf niet bevoorrecht. Wanneer je een blanke man bent, opgegroeid in een provinciestadje, en je hebt nog steeds een waardeloze job waar je amper van kunt rondkomen en waar zelfs je moeder op neerkijkt, tja, dan heb je echt niet zoveel boodschap aan dat geneuzel over blanke privileges. Dan vraag je je af wanneer het beleid jóú eens een handje zal helpen. Ik denk dat ze daar een punt hebben.

»De wereld is steeds meer georganiseerd rondom de opmars van grote bedrijven en hoger opgeleiden, met bepaalde gevoeligheden om vrouwen en etnische minderheden te bevoordelen. Intussen is de positie van de arbeidersklasse gelijk gebleven en wordt hun stem minder belangrijk gevonden.»

HUMO Hun stem vindt wel nog weerklank, maar dan bij populisten en bij traditionele partijen die opschuiven richting populisme.

Heartfield «Ik zie ook een toenemend besef dat er meer moet worden geluisterd naar gewone mensen. Dat stemt mij optimistisch, want je moet álle mensen serieus nemen, niet alleen degenen die tot de zwakkere groepen behoren.»

HUMO Wat moet er nu gebeuren?

Heartfield «Ik krijg weleens de indruk dat de meest uitgesproken activisten onder de feministen en etnische minderheden zich voordoen als tegendraadse en moedige radicalen, terwijl ze eigenlijk de problemen van een generatie geleden op de agenda zetten. Ze doen alsof hun zorgen nieuw zijn en relevanter dan ooit, maar hoeveel behoefte is er nog aan hun activisme? Sterker nog: ik vrees dat zij ertoe bijdragen dat de menselijke relaties – tussen mannen en vrouwen, tussen blanken en gekleurden – die tijdens mijn leven zo sterk zijn verbeterd, nu overdreven worden geformaliseerd tot het punt dat ze ongemakkelijk worden. Als je blank bent, of man, of allebei, kun je je soms heel krampachtig voelen, bang om iets verkeerds te zeggen of verkeerd begrepen te worden. Dat lijkt me een ongezonde situatie. Soms vrees ik dat we door de almaar uitdijende strijd voor gelijke kansen schade oplopen die later weer zal moeten worden hersteld.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234