null Beeld

Jan De Cock: 'Ik ben mijn tijd vér vooruit. Een voortrekker van mijn generatie. Is dat hetzelfde als slim? Ik denk het wel'

In het kwikzilveren schijnsel van de buislampen die de VRT-bedrijfskantine verlichten, hakt kunstenaar Jan De Cock met behendige, kordate kapbewegingen een bescheiden school fishsticks aan mootjes.

tp

In het kwikzilveren schijnsel van de buislampen die de VRTbedrijfskantine verlichten, hakt kunstenaar Jan De Cock met behendige, kordate kapbewegingen een bescheiden school fishsticks aan mootjes. Hij bevindt zich in die penibele gastronomische situatie omdat hij straks in ‘Reyers laat’ hopelijk enige klaarheid zal scheppen bij zijn nieuwe tentoonstelling Everything for you , Otegem. Voorts kunt u De Cock vanaf vandaag, dinsdag 24 september, treffen op VIER: na jaren aandringen verwaardigt hij zich eindelijk deel te nemen aan ‘De slimste mens ter wereld.’

HUMO ’t Is toch juist dat dit lang niet de eerste keer was dat ze je vroegen?

Jan De Cock «Dat spelletje is al een jaar of vier aan de gang. Ik werd meestal gebeld door een vriendelijke dame die wilde weten of ik geïnteresseerd was. Vervolgens hield ik de boot af, probeerde zij me met alle mogelijke argumenten binnen te halen, maar hield ik het been stijf.

»Dit keer hebben ze het anders aangepakt: op een dag stonden Erik Van Looy en Sam De Graeve aan mijn deur, out of the blue. Ze hadden helemaal zélf hun auto in het multiculturele Kuregem geparkeerd en zijn dan naar mijn atelier gewandeld. Dat vond ik moedig. Een hele namiddag lang heb-ben ze mij het programma uitgelegd, om mij over de streep te trekken.»

HUMO Met welke overtuigende argumenten?

De Cock «Dat ik een tentoonstelling heb lopen in België heeft zeker geholpen.»

HUMO Van zakendoen heb ik geen kaas gegeten, maar dat lijkt me een mercantiele reflex.

De Cock «Natuurlijk: ik zie geen enkele andere reden om mee te doen aan ‘De slimste mens ter wereld’.»

undefined

HUMO Het zou toch ook léúk kunnen zijn?

De Cock «De enige andere reden die ik kan bedenken om mee te doen aan een televisieprogramma – of het nu een spelletje is of een sportuitzending – is: ‘Kan ik een norm in vraag stellen?’ Het format van ‘De slimste mens’ is zo’n norm geworden: de media zijn tegenwoordig volledig geformatteerd naar het voorbeeld van dat ene programma. ‘De slimste mens’ bestaat nu tien jaar en het beroert een volledige samenleving: dan begint het mij wél te interesseren. Zeker als ik tegelijk werk aan een tentoonstelling die precies daarover gaat: het formatteren en manipuleren van de werkelijkheid.

»Omdat de tentoonstelling in een kleine banlieue van Brussel is gesitueerd, waar anderhalve man en een paardenkop woont, en...»

HUMO Sorry dat ik je onderbreek: je hebt het niet over de tentoonstelling in Otegem?

De Cock «Ja. Otegem.»

HUMO Een deelgemeente van Zwevegem, in het tweestromenland tussen Leie en Schelde?

De Cock «Je moet dat in perspectief zien, op termijn wordt dat allemaal banlieue. Otegem ligt halverwege Parijs en Brussel.

»Bof: mijn tentoonstelling is in de banlieue, en daarom wilde ik wel ’s in het centrum van het land inbreken. Wat is het centrum van het land? De media. Wat is het centrum van de media? VIER.»

HUMO Qua kijkcijfers toch meer Otegem dan Brussel.

De Cock (onverstoorbaar) «VIER, om kwart over negen, vier keer per week: ‘De slimste mens’. Als ik de media in vraag wil stellen, en ik maak een tentoonstelling waarvan ik geloof dat ik er een revolutie mee kan ontketenen, dan vind ik dat ik ook de kloten aan mijn lijf moet hebben om daar te gaan zitten. Daar waar ik niet thuishoor.»

HUMO Waarom hoor je er niet thuis?

De Cock «Ik ben een kunstenaar.»

HUMO Je bent toch niet de eerste kunstenaar die deelneemt?

De Cock «Jawel. Maar jij doelt misschien op Bent Van Looy?

»Een kunstenaar hoort daar niet thuis. Behalve wanneer hij binnen de grotere logica van zijn oeuvre iets kan blootleggen. Iets waarop de gemiddelde Vlaming zich blindstaart. Namelijk: ‘De slimste mens’ is belangrijk. We moeten eerlijk zijn: dat ís niet zo. Pas op: geen slecht woord over de mensen die dat programma maken. Het zijn fantastische mensen, maar ik heb hun wel gezegd: ‘Als ge mij geen intelligente vragen geeft, op maat van een slimme mens als ik, dan ben ik wég.’»

HUMO Hoorde ik je net zeggen: ‘Een slimme mens als ik’?

De Cock «Ik beschouw mezelf als één van de meest vooruitstrevende kunstenaars van mijn generatie, ik ben mijn tijd vér vooruit. Of dat hezelfde is als ‘slim’, laat ik aan u over. Maar ik denk niet dat je de voortrekker van een generatie kunt zijn als je niet slim bent. Of dat zich vertaalt in een programma als ‘De slimste mens’ is nog een andere vraag. Ik heb duidelijk gemerkt dat mijn tegenstanders gefocust zijn op het soort vragen dat je binnen de context van zo’n programma krijgt. Dat is... formulair.»

De verneukeratieve methode

HUMO Ben je een man van de kleine weetjes?

De Cock «Nee. Maar ik heb een encyclopedische kennis over dingen die mij interesseren. Film. Muziek. Theater. Auto’s. Sport.»

HUMO Ben je een homo ludens?

De Cock «Nee. Ik wilde er niet na één uitzending uit liggen – zo groot is mijn ego wel – maar ik wilde zeker ook niet te lang meedoen. Omdat ik voelde dat het programma – hoe hard je ook weerwerk biedt – me zou opeten. Doordat het format zo dwingend is. Het zou me inblikken als een sardine.

»Ik heb me vaak en lang afgevraagd waarom de anderen meedoen. Willen ze zichzelf in de etalage zetten? Willen ze hun carrière een duwtje geven?»

HUMO Misschien willen ze een spel spelen en zich amuseren?

De Cock «Dat heb ik niet gevoeld: ze waren veel te nerveus. Het was op leven en dood.

»Bon: ik was er vooral om het programma in vraag te stellen, maar dat is niet zo eenvoudig, heb ik gemerkt.»

HUMO Heb je de in bepaalde kringen gangbare verneukeratieve methode gehanteerd?

De Cock «Nee, daarvoor heb ik te veel respect. Ik heb nooit geloofd in sabotage als instrument van de revolutionaire kunstenaar. Tegendraads doen: dat is te gemakkelijk. Er gewoon zijn, de vreemde eend in de bijt, was genoeg. Ik heb geprobeerd om tijd te stelen en iets te vertellen over kunst. Niet eenvoudig.»

HUMO Voor de promotiefoto waarmee je deelname aan ‘De slimste mens’ werd bekendgemaakt, was je haast onherkenbaar opgetooid met snor en bril. En een vaatdoek om het hoofd. De redactie van ‘De slimste mens ter wereld’: ‘Jan wil niet bekend worden.’

De Cock (bloedserieus) «Het is iets anders: ik wil het hoofddoekendebat openbreken.»

HUMO Kijk ’s aan.

De Cock «Ik ben tégen het hoofddoekenverbod. Ik vind dat iedereen het recht heeft om zich te uiten, om zichzelf te definiëren. Sommigen gaan daarvoor naar de fitness, anderen voeren oorlog en nog anderen dragen een hoofddoek. Als ik als kunstenaar vind dat ik een vaatdoek op m’n hoofd moet dragen, dan moet dat kunnen.»

HUMO Heb je die vaatdoek dan ook tijdens de opnames gedragen?

De Cock (wuift en eet verder) «Dat mag ik nog niet zeggen.»

HUMO Ik hoop van wel: anders zou je statement maar flauw zijn.

De Cock (kauwend) «Of ik erin geslaagd ben, is een andere vraag, maar ik wou ‘De slimste mens’ doen omdat ik wilde uitzoeken of je aandacht kunt genereren voor iets wat zich in de periferie afspeelt: wat moeten mensen als ik doen om in contact te komen met de mensen die we willen bereiken.»

HUMO In een recent interview met De Tijd gaf je nog te kennen dat je niet wil werken voor de massa.

De Cock «Ik ben daar fout geciteerd: ik bedoelde dat ik geen voorgekauwde dingen wil maken om de massa te bedíénen. Natuurlijk wil ik in contact komen met een zo groot mogelijk publiek. Ik ga het debat niet uit de weg, ik wil uitleggen dat er andere dingen zijn dan ‘De slimste mens’. Jammer dat ik daar niet helemaal in geslaagd ben, maar het dendert als een sneltrein vooruit, dat programma.»

HUMO Maakt het je eigenlijk iets uit hoe je overkomt tijdens zo’n programma?

De Cock «Daar heb ik geen tijd voor. Alleen: ik wilde niet lachen met élke grap die gemaakt werd. (Telt) Van de achthonderddieerverteldwerden, waren er vier goed. En als ik iets niet grappig vind, kan ik me ook niet forceren. Maar dan krijg je wel al snel commentaar: ‘Interesseert het je niet, misschien?’ Of: ‘Voelt je je te goed?’»

HUMO Deze zomer zat je in ‘Vive le vélo’: die passage ging evenmin onopgemerkt voorbij.

De Cock (kort) «Ja.»

HUMO Er ontstond opschudding op Twitter.

De Cock (bars) «Wélke opschudding?»

HUMO De dag nadien vatten de kranten de teneur beknopt samen: ‘Jan De Cock irriteert kijkers VRT.’

De Cock (stellig) «Er wordt nog maar weinig gerealiseerd in onze samenleving, maar mensen hebben wel zeeën van tijd om commentaar te leveren op de enkelingen die wél nog presteren. En dankzij Twitter genieten die criticasters een zekere status. Bij mensen zonder persoonlijkheid, 95 procent van de mensen, komt zulke kritiek hard aan. Ze gaan leven naar de mening van die vijf twitteraars. Ik niet. Het probleem is dat die vijf ook gehoor krijgen van de toonaangevende kranten, die als een megafoon functioneren omdat ze – en nu wordt het pas echt pervers – meer gerespecteerd worden naarmate ze meer hits halen op het internet. Als je nu ‘Jan De Cock’ googelt, krijg je – na een carrière van achttien jaar en tweeëntachtig solotentoonstellingen over de hele wereld – vijf pagina’s over ‘Vive le vélo.’»

HUMO Waarom nemen mensen aanstoot aan jou, denk je?

De Cock (legt mes en vork neer) «Waarover ging het? Zal ik het zeggen? Over mijn kleren. Als ik mij niet vergis had ik – zoals altijd – een keurig kostuum aan. Een mooi wit pak, waarschijnlijk, want we zaten op Corsica. Maar dat kan blijkbaar niet meer in een fietsprogramma: het publiek wil dat je in een koersbroek en een Tshirt opdraaft, want ‘ge moet van de mensen zijn’. En dan zeg je twee, drie dingen die... (Bedenktzich)Nee: ik héb zelfs niks speciaals gezegd.»

HUMO Op het einde van de uitzending zei je: ‘Ik ga nu naar Guy Verhofstadt om de toekomst van het land te bespreken.’

De Cock «Ja. Ja. Maar dat zijn de mensen hun zaken niet.»

HUMO Dan had je erover moeten zwijgen.

De Cock «Ik heb een vijfsterrenhotel én een vliegtuigticket geweigerd en ben zelf met de auto naar Corsica gereden. Iedereen met gezond verstand weet dat je dan de boot vanuit Livorno moet nemen. Het is het toch vanzelfsprekend dat je op de terugweg, als je in Toscane passeert, een paar kennissen bezoekt? Het is tenslotte 2.000 kilometer rijden.»

HUMO Je had ook bij Karel De Gucht kunnen stoppen.

De Cock «Dat heb ik óók gedaan.»

HUMO Heb je met hem ook de toekomst van het land besproken?

De Cock (knikt) «Dat zijn wel de mensen die iets te vertéllen hebben, die het land en Europa vormgeven. Net als ik. Ik heb óók ideeën en een stem. De vraag is of je die ideeën kunt ventileren in ‘De slimste mens’. Guy zegt altijd: ‘Doe niet mee aan spelprogramma’s.’ Ik heb gezondigd.»

HUMO De Gucht weigert ook al jaren om deel te nemen. Is hun ego nét iets groter dan dat van jou?

De Cock «Nee. Ik denk niet dat het een egokwestie is. Ik heb iets meer manoeuvreerruimte, denk ik.»

Sculptuurcommunisme

HUMO Laten we het ’s over je tentoonstelling in de Deweer Gallery hebben, een verlengstuk van Everything’s for you , Mexico-City van eerder dit jaar. Om één en ander te duiden, bedacht je het net niet allitererende neologisme ‘sculptuurcommunisme’. Je wil het kapitalistische systeem challengen, las ik in een persbericht.

De Cock «Als kunstenaar is het een hele uitdaging om je product – dat volgens de regels van de kunst gemaakt is – in de markt te krijgen. Maar zoals op televisie de verkeerde mensen te veel aandacht krijgen, is er ook in de kunst geen plaats meer voor de juiste, mooie dingen. Ook in die sector is het armoe troef. 98 procent van wat wordt aangeboden voldoet aan een bepaald verwachtingspatroon. Musea en galerieën bieden ook niets meer aan dat buiten de normaliteit valt, zijn net als televisie geformatteerd. Zo creëer je een samenleving van mensen die zelf geen keuzes meer kunnen maken: ‘Wat is mooi? Wat is echt?’

»Omdat er geen platform meer bestaat waar mensen geconfronteerd worden met échte kunst, breng ik die naar de mensen. De honderd kleine en gemakkelijk transporteerbare sculpturen in Otegem worden binnenkort op de camion gezet. Ik ga als een getuige van Jehova onaangekondigd bij de mensen aanbellen: ‘Dit is een werk van Jan De Cock.’»

HUMO De kans bestaat dus dat jij volgende week met een werk voor mijn deur staat?

De Cock «Ja. We rijden zes maanden door heel het land, fotograferen de werken in alle decors die we op onze weg tegenkomen en geven ze nadien cadeau. ‘Gifts’, noem ik de sculpturen.»

HUMO Mag ik mijn gift dan houden?

De Cock «Ze mogen een week blijven staan. Of twee weken. Maar op een gegeven moment moeten ze terugkomen.»

HUMO Jammer.

De Cock «Ik heb maar honderd werken, en het is geen tombola, hè. Ik geef een cadeau aan iemand, zonder dat ik iets in ruil moet krijgen. De bedoeling is: zo veel mogelijk mensen die daar niet om gevraagd hebben, in contact brengen met een werk van Jan. Vandaar: sculptuurcommunisme. Omdat ik ervan uitga dat iedereen gelijk is. Als de mensen dat willen, zal ik de werken ook fotograferen in hun interieur. Die foto drukken we af op goedkoop Chinees krantenpapier en zo ontstaat weer een nieuw kunstwerk.»

HUMO Puur esthetisch wijkt je nieuwe werk – klein, organisch aardewerk in opvallend montere kleuren – heel erg af van de houten, modernistische constructies die we ondertussen kennen.

De Cock «Als je er goed naar kijkt, zal je het zien, Tom: het blijven monumenten. Abstracte monumenten. Doordat ik lollypopgroen en roze gebruik: het is not done om ambachtelijk aardewerk in dat soort kleuren te steken. En als je die potterie combineert met een slinger, een diamantje en een slotje wordt het nog abstracter. Tegelijk zijn het díé dingen – zoals je zelf zegt – die mensen herkennen: ‘Aha, een slotje.’ Of: ‘Aha, een diamant.’»

HUMO Dat heb ik niet gezegd.

De Cock «Nee, maar je hebt gelijk.»

HUMO Ik zei dat ik het contrast met je vorige werk heel groot vind. Vanwaar die omslag?

De Cock (schokschouderend) «Andere tijden. Ik vertaal de tijd waarin we leven. We leven in ongenereuze, donkere tijden.»

HUMO Dan verwacht ik sinistere tinten als zwart en grijs.

De Cock «Maar ik geef tegengas: ik wil genereus zijn.»

HUMO Je bent maar een beetje genereus: mensen moeten de werken teruggeven.

De Cock «Je moet het niet te letterlijk nemen. Geen enkele kunstenaar ter wereld kan iedereen een werk cadeau doen. Het enige wat je kan doen, is genereus zijn in je ideeën. Mensen betrékken.»

HUMO Is je kritiek aan het adres van de kapitalistische markteconomie ontstaan vanuit verontwaardiging, of toch eerder vanuit een academische analyse van het systeem?

De Cock (met uitgestreken gezicht) «Ik combineer de twee, altijd. Als ik een werk klaar heb, bekijk ik dat met een academisch oog. Maar ik werk altijd vanuit mijn overtuiging: ik heb iets te vertellen over de tijd waarin we leven.»

HUMO Je klaagt het systeem aan, maar intussen draai je er onontkoombaar in mee.

De Cock «Natuurlijk draai ik mee. Ik kan mezelf niet uit mijn tijd lichten. Maar ik máák dingen om dat aan te klagen, en om er vervolgens met jou over te praten.»

HUMO Geloof je dat veel mensen tot nieuwe inzichten zullen komen door ons gesprek?

De Cock «Daar geloof ik heel erg in. Al zijn het er maar twee: zij maken het verschil. En wij hebben hen daarbij geholpen.»

HUMO Als ik nog ’s een laatste keer mag terugkomen op je gifts: in plaats van ze echt weg te geven, zul je ze wellicht verkopen en dus ten gelde maken.

De Cock «We kunnen ze ook alle honderd in het water gooien, ze laten verdwijnen in de zee, zoals Osama bin Laden. Dat is anekdotiek. Het echte verhaal is veel belangrijker, de documentatie. Ik zei je al dat ik de sculpturen ga fotograferen. Ik droom van een boek, een encyclopedie met alle foto’s van mijn sculpturen, die samen een portret van Vlaanderen vormen. Zoals ik het wil. Niet voorgekauwd door de televisie, een krant of marketeers. Iets compleet nieuws. We moeten alleen nog zien: wie wil dat verkopen? Het liefst van al zou ik sponsors binnenhalen die mij twee jaar met rust laten en het boek in een oplage van tienduizend exemplaren betalen: ‘Deel maar uit.’»

HUMO Je hebt al aardig de kost verdiend met je kunst: je zou jezelf kunnen sponsoren.

De Cock «Je vergeet wat je daarjuist al zelf zei: ik maak zelf onlosmakelijk deel uit van het economische systeem.»

HUMO Het zou ophef maken, een krachtig signaal zijn.

De Cock «Ik los de wereldproblemen niet op door nu naar een berg in Nepal te vertrekken, ik moet in de buurt blijven van het centrum waar de macht zich schuilhoudt. Dáár moet ik vechten. Als ik naar Afghanistan trek, als kunstenaar zonder grenzen, en in mijn vrije tijd vaccins uitdeel, help ik daar lokaal wel wat mensen, maar word ik een randfiguur. Ik moet in het centrum blijven. Alleen in het centrum kan ik een goed werk maken dat door de volgende generaties ‘gelezen’ zal worden.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234