null Beeld

Jane Gardam - Een onberispelijke man

Eerbied voor jouw grijze haren: één van de gaafste, ontroerendste en verkwikkendste romans die we de afgelopen tijd hebben gelezen, komt niet van een piepjong talent uit het Brusselse of van een hippe youngster uit een Amerikaanse voorstad, maar van een Engelse dame die op haar 88ste (!) een internationale literaire doorbraak heeft geforceerd. Jane Gardam heet ze, en met ‘Een onberispelijke man’ schreef ze een oer-Brits verhaal over onderdrukte verlangens en verborgen smarten.

Haar roman begint gemoedelijk, als een knusse zaterdagavonddetective, met wat gekibbel tussen twee bejaarde buurmannen. Eén van hen is Edward Feathers, liefkozend Old Filth genoemd, een oude knar bij wie er evenwel ‘geen oudemannenlucht in huis hing’. Old Filth is immers een onberispelijke man – al zal een roman met die titel er natuurlijk alles aan doen om dat te weerleggen. En inderdaad: in de daaropvolgende bladzijden pelt Gardam geleidelijk alle lagen van haar schijnbaar smetteloze hoofdpersonage, tot alleen zijn aardedonkere kern overblijft. Old Filth geeft zich echter niet zomaar gewonnen: ‘Feiten, herinneringen, het leed dat het leven met zich meebrengt, moeten worden vergeten,’ stelt hij. Maar na de dood van zijn vrouw begint die stoïcijnse pose barsten te vertonen. Stemmen uit het verleden – niet het minst van zijn dode echtgenote – dwingen hem terug te kijken op zijn opmerkelijke levenswandel.

Filth dankt zijn bijnaam niet aan een gebrekkige hygiëne, maar aan een acroniem (Failed In London Try Hong Kong) waarmee Engelsen werden aangeduid die het geluk in de Britse kroonkolonie gingen zoeken. Filth is na een succesvolle juridische carrière in het Oosten een gerespecteerde éminence grise, maar meer nog dan een filth is hij een Raj-weeskind: één van de vele koloniale ambtenarenkinderen die door hun ouders terug naar het vaderland werden gestuurd zodra ze konden lopen. Het beruchtste Raj-weeskind is trouwens Rudyard Kipling, die een leven lang gebukt ging onder die vroegtijdige scheiding van zijn ouders. Ook Edward Feathers groeit grotendeels op als een ontheemde weesjongen. Zijn eerste jaren brengt hij door in de Maleisische jungle bij de plaatselijke primitieve bevolking, terwijl zijn vader vaker niet dan wel toekijkt vanuit zijn statige kolonistenwoning. Daarna wordt Edward naar een pleeggezin in Wales verscheept – een periode die een donker mysterie verhult – om uiteindelijk een traditionele opvoeding aan een Engelse kostschool te genieten. Het resultaat? Een diep verwarde, gespleten ziel die Filth een leven lang tracht te verbergen onder hagelwitte handschoenen, opgeblonken manchetknopen en afstandelijke omgangsvormen.

Filths levenswandel loopt parallel met de laatste stuiptrekkingen van het Britse imperium: de tanende grip van het vaderland op de kolonies, de verwoestende impact van twee wereldoorlogen... Gardams hoofdpersonage is daarbij de vleesgeworden Britishness: één brok melancholie, gereserveerdheid en stiff upper lip. Een anachronisme ook, dat verloren loopt in het moderne Engeland en terugverlangt naar de tijd dat chique restaurants trifle in plaats van tiramisu serveerden. Die clash tussen oud en nieuw mondt bij Gardam even vaak uit in humor als in tragiek. Voor een roman over een dieptraumatische kindertijd is ‘Een onberispelijke man’ trouwens een opvallend lichtvoetig boek. Dat heeft vooral te maken met de bedaarde, ironische schrijfstijl die Gardam hanteert. Over het Kanaal werd haar pen al vergeleken met die van Jane Austen, en terecht: haar fijnzinnigheid en mensenkennis doen inderdaad aan die van haar naamgenote denken. De doordachte manier waarop Gardam haar verhaal opbouwt, verraadt dan weer haar lange staat van dienst: ‘Een onberispelijke man’ is een ingenieus kluwen van dromen, flashbacks en vooruitwijzingen die moeiteloos in elkaar klikken.

Onder dat kluwen klopt een prachtig, subtiel beschreven oud zeer dat zich heeft vastgezet op de ziel, en dat pas met het verstrijken der jaren begint los te weken. ‘Een onberispelijke man’ is vooral een roman van mededogen, en alleen de allergrootste schrijvers slagen erin hun perso-nages te beschrijven zonder ze te veroordelen. Een gave die de wereldwijze Gardam in overvloed bezit. Van overvloed gesproken: deze roman is de eerste in een drieluik, het vervolg verschijnt later dit jaar. Iets om met het stoïcijnse geduld van een Old Filth naar uit te kijken.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234