'Het lijkt een race tegen de tijd: kunnen onze overtuigingen sneller veranderen dan de omslag van het klimaat? Verandering zal niet vanzelf komen.' Beeld RV
'Het lijkt een race tegen de tijd: kunnen onze overtuigingen sneller veranderen dan de omslag van het klimaat? Verandering zal niet vanzelf komen.'Beeld RV

economisch antropoloog‘Minder is meer’

Jason Hickel bestrijdt het kapitalisme: ‘We denken dat economische groei ons leven beter maakt, maar die vergroot de ongelijkheid en maakt ons ziek’

In zijn boek ‘Minder is meer’ verklaart economisch antropoloog Jason Hickel de oorlog aan het kapitalisme. Het kapitalisme zal de dreigende ecologische ineenstorting niet tegenhouden, betoogt hij, omdat het altijd meer wil. Terwijl minder net de oplossing is. ‘We kunnen ons makkelijker het einde van de wereld voorstellen dan het einde van het kapitalisme.’

Jason Hickel (38) is zo’n type dat over de hele wereld thuis is. Hij is geboren en opgegroeid in Swaziland (nu Eswatini), heeft gestudeerd aan Amerikaanse universiteiten en gewerkt in India, en doceert aan The London School of Economics. Het Londense instituut is ook het beginpunt van zijn recente boek ‘Minder is meer’. Na afloop van een lezing door de Amerikaanse econoom en Nobelprijswinnaar Paul Krugman stelde Hickels partner een pertinente vraag. En, schrijft Hickel, ‘niets is zo machtig als een vraag’.

JASON HICKEL «De lezing van Paul Krugman vond plaats in 2012, niet zo lang na de financiële crisis. Krugman, die bekendstaat als een progressief econoom, hield één langgerekt pleidooi om het bruto binnenlands product (bbp, de geldwaarde van alle in een land geproduceerde diensten en goederen, red.) van de Verenigde Staten op te trekken. Alleen op die manier zou het welzijn van de Amerikanen weer toenemen, beweerde hij.

»Ik was het eens met ongeveer alles wat Krugman zei. Maar toen we weer naar huis liepen, vroeg mijn vriendin: ‘Waarom moeten de Verenigde Staten zo nodig groeien? Ze hebben ongeveer het hoogste bbp van de wereld, terwijl ze op sociale indicatoren minder goed scoren dan andere landen.’ Haar vraag verraste me, zo had ik er nog nooit over nagedacht. Dus ik antwoordde met de gebruikelijke platitudes: ‘Groei is noodzakelijk voor stabiliteit, inkomen en welzijn.’»

HUMO Hoe komt het dat u daar nog nooit over had nagedacht?

HICKEL «Het doel van alle economisch beleid is het bbp de hoogte injagen, in arme landen – waar dat noodzakelijk is – maar ook in rijke. We moeten groeien, dat is het uitgangspunt van zowel links als rechts. Ook ik had me dat diep ingesleten idee eigen gemaakt. Maar de vraag triggerde me wel. Ik ging me erin verdiepen, ik stortte me op post-growth-literatuur, economische theorieën die níét uitgaan van voortdurende groei. Intussen denk ik er helemaal anders over: ik aanvaard de aanname van groei niet meer.

»Het blijft wel een sterk woord: groei. Kinderen groeien, planten groeien, natuurlijk zijn we allemaal voor meer groei. Het lijkt vanzelfsprekend dat we ook verlangen dat onze economie groeit. Maar we vergeten onszelf af te vragen: wat betekent het nu werkelijk? We veronderstellen dat het om de toename van de goede dingen in ons leven gaat, maar het wrange is: in werkelijkheid maakt het ons leven níét beter. Ik bedoel: met een hoger bbp produceren we wel meer koopwaar en diensten, maar het levert niet noodzakelijk sociale winst op. Sociale winst is: een meer gelijke verdeling van het inkomen, toegang tot publieke dienstverlening zoals onderwijs, gezondheidszorg, huisvesting. Dat is een verbetering van ons leven.

»Eén voorbeeld: Spanje heeft per hoofd van de bevolking de helft van het bbp van de Verenigde Staten, en toch scoort Spanje beter dan de Verenigde Staten op alle sociale indicatoren. Spanjaarden leven gemiddeld vijf jaar langer dan Amerikanen. Het inkomen van de Spanjaarden is eerlijker verdeeld, de toegang tot onderwijs, gezondheidszorg en huisvesting is er beter. Nog opmerkelijker: in Costa Rica in Centraal-Amerika leven de inwoners gemiddeld langer dan die van de VS. De vraag is inderdaad: moet een rijk land als de VS blijven groeien? Verdeling van de rijkdom, toegang tot publieke dienstverlening – these are the keys

HUMO Is het bbp voor u intussen de bron van alle kwaad?

HICKEL «Het is gewoon een slecht meetinstrument voor sociale vooruitgang. Voor het bbp is een dollar voor benzine evenveel waard als een dollar voor gezondheidszorg. Het houdt ook geen rekening met de kosten die je maakt om te groeien. Als je een bos omhakt om het hout aan IKEA te verkopen voor de productie van meubels, stijgt je bbp. Het doet er niet toe dat je tegelijk minder broeikasgassen neutraliseert en er weer een stukje biodiversiteit verdwijnt. Simon Kuznets, de Wit-Russische Amerikaan die in de jaren 30 het bbp heeft uitgevonden, maakte zelf voorbehoud: ‘Het bbp is niet geschikt om het welzijn van de bevolking te meten.’ En kijk nu eens: ongeveer elke regering op aarde gebruikt het net daarvoor. Dat is een probleem.»

HUMO Een wereldomvattend probleem.

HICKEL «Het is tijd voor een meer rationele benadering van de economie in plaats van te blijven promoten dat elke tak van de industrie altijd maar moet groeien. Laten we het debat voeren over wat we precies willen uitbreiden. En wat we willen afbouwen omdat het vanuit sociaal opzicht overbodig en vanuit ecologisch opzicht ronduit schadelijk is: de runderteelt, de wegwerpmode, de reclame, de privéluchtvaart, de wapenindustrie, noem maar op. Laten we onze doelstellingen ook rechtstreeks nastreven en niet meer hopen dat het door een stijging van het bbp wel op magische wijze zal lukken, als een indirect gevolg.»

OP DE VLUCHT

HUMO Hebt u een draagvlak voor uw plannen?

HICKEL «Opiniepolls geven telkens opnieuw aan dat de grote meerderheid van de mensen meer om sociale winst geeft dan om een stijging van het bbp. Alleen, onze politici en economen hebben maar aan één ding aan hun hoofd: het bbp.»

HUMO Zelfs nu we, na het zoveelste alarmerende klimaatrapport van de VN, op een drama lijken af te stevenen, lijkt het taboe om de discussie te openen.

HICKEL «We kunnen ons makkelijker het einde van de wereld voorstellen dan het einde van het kapitalisme. Hoeveel apocalyptische films over instortende samenlevingen heb je intussen niet? Denktanks praten openlijk over de opwarming van de aarde met meer dan 3 graden. Miljardairs bouwen bunkers in Nieuw-Zeeland om aan het ergste te ontkomen. Maar het kapitalisme ter discussie stellen? Ho maar. Ik pleit voor een democratisch debat over het ‘groei-isme’, om onze samenleving te redden.»

HUMO Mag ik uw boek een oorlogsverklaring aan het kapitalisme noemen?

HICKEL «Ik ben een academicus: het boek is geen manifest maar het resultaat van grondige research, gebaseerd op empirische vaststellingen, gegevens uit de economische geschiedschrijving en de ecologische economie.

»Mensen associëren kapitalisme doorgaans met markt en handel: ‘Wie kan daartegen zijn?’ Maar dat is een misvatting. Markt en handel bestonden al duizenden jaren vóór het kapitalisme – kapitalisme is een recent gegeven, van 500 jaar geleden. Het gaat over de onteigening van gronden en grondstoffen, waardoor goedkope arbeid ontstaat: je sluit mensen af van hun natuurlijke toegang tot hulpbronnen, waardoor ze geen andere keuze meer hebben dan voor een hongerloon te werken. En daar word jij rijker van.

»Een kapitalist neemt meer dan hij geeft. Hij neemt ook altijd meer dan hij nodig heeft – accumulatie is het doel. De vraag is: is die aanhoudende accumulatie oké in de wetenschap dat ze ons leidt naar meer ongelijkheid en een ecologische ramp?»

HUMO Waarom leidt het kapitalisme naar een ecologische ramp?

HICKEL «Er is een rechtstreekse relatie tussen de groei van het bbp en het gebruik van energie en grondstoffen. Hoe meer je economie groeit, hoe meer energie en grondstoffen je verbruikt. En hoe moeilijker de transitie naar hernieuwbare energie verloopt: we kunnen het eenvoudigweg niet allemaal met hernieuwbare energie opvangen.

»Landen met hoge inkomens moeten in de komende decennia hun uitstoot drastisch reduceren als ze de streefcijfers van het Akkoord van Parijs uit 2015 (de opwarming van de aarde tegen 2050 beperken tot 2 graden of zelfs anderhalve graad in vergelijking met het pre-industriële tijdperk, red.) willen halen. Een snelle reductie kan alleen als je minder uitstoot.»

‘Hopen op een reddende technologie lijkt me erg gevaarlijk. Als het tegenvalt, zitten we over enkele jaren met hogere temperaturen waarvan de gevolgen niet te overzien zullen zijn. We ­gokken met alle leven op aarde!’ Beeld ALEXANDER COGGIN
‘Hopen op een reddende technologie lijkt me erg gevaarlijk. Als het tegenvalt, zitten we over enkele jaren met hogere temperaturen waarvan de gevolgen niet te overzien zullen zijn. We ­gokken met alle leven op aarde!’Beeld ALEXANDER COGGIN

HUMO U wijst de landen met hoge inkomens met de vinger voor de dreigende klimaatramp. Opmerkelijk genoeg bent u mild voor China, nochtans één van de supervervuilers.

HICKEL «Als je het over de nakende ecologische ineenstorting hebt, moet je naar het verleden kijken, de historische uitstoot in de atmosfeer, de concentratie van koolstofdioxide. Dat is in de eerste plaats het werk van de rijke landen. Recent onderzoek in The Lancet wijst uit dat de meeste zuidelijke landen nog altijd binnen hun budget van koolstofdioxide-uitstoot blijven: zij zijn niet verantwoordelijk voor de klimaatcrisis. Tot voor kort was China één van die landen, maar in de voorbije jaren is het ook een grote vervuiler geworden. In het licht van de geschiedenis blijft de Chinese uitstoot van koolstofdioxide per hoofd van de bevolking wel verwaarloosbaar. Het is een probleem van het Noorden, klaar.

»Wat het verbruik van grondstoffen betreft, liggen de zaken enigszins anders. Het rijke Noorden is verantwoordelijk voor 75 procent van het oververbruik, China voor 15 procent – behoorlijk veel, maar nog altijd veel minder dan de landen met hoge inkomens. De rijke landen zijn als eerste verantwoordelijk voor de ecologische crisis.»

HUMO Het Zuiden lijdt nu al het meest onder de gevolgen van de opwarming van de aarde, al halen zuidelijke rampen zelden de headlines van de internationale pers. Hoe verklaart u dat?

HICKEL «Deze zomer is het beste bewijs: de internationale media richten alle aandacht op de branden in Griekenland en de Verenigde Staten, op de watersnood in Duitsland ook, maar meer dan 80 procent van de rampen die zich voltrekken als gevolg van de klimaatcrisis vindt plaats in het Zuiden.

»We hebben een verwrongen perspectief. We kijken niet naar wat zich in de rest van de wereld afspeelt, tot het ook voor ons een probleem wordt. Neem Centraal-Amerika: de klimaatcrisis heeft er de zelfvoorzienende landbouw zo goed als onmogelijk gemaakt. In verscheidene delen van Centraal-Amerika zijn heel wat mensen op de vlucht geslagen naar het Noorden, naar de VS. Wij erkennen dat pas als een probleem als die vluchtelingen zich aan de grens met de VS aanbieden: dan is er ‘een migratiecrisis’.

»Of neem Syrië: iedereen is het erover eens dat klimaatverandering een grote rol in het Syrische conflict heeft gespeeld. Dat is ook in menig artikel wetenschappelijk bewezen. Maar wij keken daar niet naar om, tot het conflict op een oorlog uitliep waardoor honderdduizenden mensen op de vlucht sloegen naar het Westen. Europa en de VS hebben alleen oog voor de klimaatcrisis in het Zuiden als er migratie uit voortkomt.»

HUMO ‘Het Noorden’, schrijft u, ‘heeft de atmosfeer gekoloniseerd.’ Is het onze verdomde plicht een oplossing te vinden, zijn we dat aan het Zuiden verschuldigd?

HICKEL «In het verleden verrijkte het Noorden zich door het Zuiden te plunderen, met inbegrip van slavenarbeid, in zijn zoektocht naar zeldzame metalen, grondstoffen en specerijen. Nu heeft onze industrie, uit winstbejag, op dusdanige wijze beslag gelegd op de atmosfeer dat die het dreigt te begeven. Het Zuiden betaalt daar als eerste de prijs voor. Dat roept de echo van het kolonialisme op, toch? Het Noorden moet zijn verpletterende verantwoordelijkheid erkennen door zijn uitstoot zo snel mogelijk te reduceren. En we moeten het ook hebben over herstel. Mensen die ten gevolge van de klimaatcrisis dakloos worden, bijvoorbeeld, hebben recht op herstelbetalingen. En: we geven het Zuiden toegang tot onze technologie voor hernieuwbare energie, zoals ook met het coronavaccin had moeten gebeuren.»

GEEN ALTERNATIEF

HUMO U pleit voor de inzet van technologie, terwijl u sceptisch bent over de impact ervan. Een citaat uit uw boek: ‘Technologie zal ons niet redden.’

HICKEL «Uiteraard ben ik een groot voorstander van de transitie naar hernieuwbare energie. Die moeten we zo snel mogelijk uitvoeren. Alleen, in landen met hoge inkomens kunnen we dan niet op dezelfde wijze blijven groeien. We moeten overschakelen op degrowth. Maar dat wil niemand inzien. In de scenario’s van het klimaatpanel van de Verenigde Naties (IPCC, red.) vertrekt men nog altijd vanuit economische groei – ook voor de rijkste landen. Om economische groei te laten sporen met de klimaatdoelstellingen van Parijs, de drastische reductie van de uitstoot van broeikasgassen, vertrouwt het panel op de magische oplossingen van de technologie. Met name op negatieve-uitstoottechnologie zoals BECCS (bio-energie gecombineerd met de afvang en opslag van koolstofdioxide, red.), waarbij je eerst wereldwijd grote boomplantages aanlegt, om de bomen later te versnipperen en te verbranden in centrales die elektriciteit opwekken. Zo kunnen we op dezelfde wijze blijven vervuilen. Maar heel wat wetenschappers hebben intussen hun twijfels uitgesproken: met BECCS zullen we niet onder de 2 graden opwarming blijven. Het is niet haalbaar.»

HUMO BECCS verschafte wel de blauwdruk voor het Akkoord van Parijs.

HICKEL «Een blauwdruk wil ik het niet noemen, wel de dominante aanname in de scenario’s van het IPCC. Als landen hun handtekening onder het akkoord zetten, hebben ze vertrouwen in zulke scenario’s en baseren ze hun beleid daarop. Dat is problematisch.

»Momenteel reduceert BECCS onze uitstoot nog altijd niet, hopelijk zal het dat in de toekomst wel doen. Maar dat is een erg gevaarlijk uitgangspunt, lijkt me: hopen op een reddende technologie. Als het tegenvalt, zitten we over enkele jaren met hogere temperaturen waarvan de gevolgen niet te overzien zullen zijn. We gokken met de menselijke beschaving en alle leven op aarde, enkel en alleen omdat ons bbp moet blijven groeien.»

HUMO Zijn politici er zélf van overtuigd dat we het wel met kernenergie en kernfusie zullen redden, aangevuld met wind- en zonne-energie en geo-engineering, zoals zonnestralingsbeheer en verwijdering van C02 uit de lucht? Of verschuilen ze zich daarachter?

HICKEL «Sommigen vermoeden dat het wel zal werken, anderen twijfelen in stilte of het zal volstaan. Maar allemaal promoten ze die dingen omdat ze geen alternatief zien. Ikzelf heb in principe geen probleem met kernenergie. Alleen, kerncentrales bouw je niet een-twee-drie. Je hebt tientallen jaren nodig, en die tijd hebben we niet. We moeten nú onze uitstoot reduceren. Bovendien zijn er risico’s verbonden aan kerncentrales, zeker in deze tijd van klimaatcrises. Kernenergie zal dus niet volstaan voor de transitie. Onze focus hoort op de uitbreiding van wind- en zonne-energie te liggen.

»Kernfusie bestaat nog niet. Het is ook allesbehalve duidelijk of ze ooit zal bestaan. Daar kun je niet op speculeren. En geo-engineering is te riskant. Neem het zonnestralingsbeheer, het idee om met straaljagers aerosolen in de atmosfeer te spuiten, waardoor een gigantische sluier om de aarde ontstaat die het licht weerkaatst en de planeet laat afkoelen. Dat is niet alleen extreem gevaarlijk – het kan wereldwijde weersystemen onomkeerbaar veranderen – want met de inzet van die vliegtuigen kijk je ook weg van het echte probleem: de vergiftiging van de atmosfeer met koolstofdioxide. Oceanen blijven verzuren, vissoorten blijven uitsterven. Dat is geen oplossing.

»Kernenergie noch kernfusie noch bio-engineering houdt rekening met het feit dat de klimaatcrisis niet uitsluitend met klimaatverandering te maken heeft, maar ook met de uitputting van de grondstoffen. Je kunt de bodem niet eindeloos blijven leegschrapen voor de productie van koopwaar – ook omdat de neveneffecten te groot zijn: ontbossing, afnemende biodiversiteit, verzuring van de wateren. We moeten coherenter over de klimaatcrisis nadenken. Holistischer.

»Daarom is degrowth, minder groei, zo’n krachtig concept. Het laat ons toe niet alleen op korte termijn een klimaatramp af te wenden, maar ook om de biosfeer te herstellen. Dat kan in opmerkelijk korte tijd: de aarde heeft een waanzinnig groot regeneratief vermogen.»

HUMO Is er geen alternatief?

HICKEL «In wetenschappelijke vaktijdschriften zijn de afgelopen jaren verscheidene artikelen verschenen die duidelijk maken dat groene groei niet bestaat. Als je erkent dat negatieve-uitstoottechnologie ons niet vooruit zal helpen, kun je niet anders dan kiezen voor een aanzienlijk kleiner verbruik van grondstoffen en energie door rijke landen. In dat opzicht is er geen alternatief. Minder groei is a subtractive solution, zoals ingenieurs het plegen te noemen: je lost een probleem op door minder te doen. Dat is ook makkelijker (lacht)

DRIE DAGEN WERKEN

HUMO Achter het concept van minder groei gaat het idee schuil dat levensverwachting, welzijn en geluk niet afhankelijk zijn van het bbp. Hebt u daar bewijs voor?

HICKEL «Dat is dertig à veertig jaar geleden al bewezen. Voorbij een bepaald punt, dat rijke landen al lang voorbij zijn, stort de relatie tussen bbp en welzijn volledig in. Bij arme landen is die relatie er wel nog.

»Het gaat niet louter om inkomen, wel om wat ik the welfare purchasing power of income noem, de koopkracht voor welzijn. Hoeveel welzijn kun je kopen met je geld? In de VS is de toegang tot gezondheidszorg, onderwijs en huisvesting beperkt – het is er allemaal geprivatiseerd: je moet er fors voor dokken. In Finland, dat een lager bbp per hoofd van de bevolking heeft, is de toegang zo goed als vrij. Finnen beschouwen publieke goederen niet als koopwaar. Dát maakt mensen gelukkig. Door gezondheidszorg, onderwijs, huisvesting, vervoer, internet, water en energie weg te houden van de privémarkt, verhoog je de koopkracht voor welzijn. Het is de essentie van post-growth-beleid: iedereen krijgt toegang. Iedereen deelt in de rijkdom.»

‘We hebben een ver­wrongen perspectief: onze media richten alle aandacht op de ­bran­­­den in Grieken­land en de VS en de watersnood in Duitsland, maar 80 procent van de rampen ten gevolge van de ­klimaatcrisis vindt plaats in het Zuiden.’ Beeld RV
‘We hebben een ver­wrongen perspectief: onze media richten alle aandacht op de ­bran­­­den in Grieken­land en de VS en de watersnood in Duitsland, maar 80 procent van de rampen ten gevolge van de ­klimaatcrisis vindt plaats in het Zuiden.’Beeld RV

HUMO Bent u het socialisme aan het heruitvinden?

HICKEL «Het socialisme is ook destructief voor het milieu geweest. Kijk maar naar de schade die de Sovjet-Unie heeft aangericht, al kun je discussiëren over het socialistische gehalte van de Sovjeteconomie. In mijn ogen was het een door de staat aangestuurde kapitalistische economie, die net zo door groei was geobsedeerd als de Amerikaanse.

»Noem mijn voorstel voor mijn part ecosocialisme. Ecosocialisme transformeert de economie zodanig dat iedereen een hoog welzijnsniveau bereikt zonder dat we aan de grenzen van de planeet raken.»

HUMO Voor u is socialisme geen besmet woord?

HICKEL «De sociale democratieën in Scandinavië zijn gebaseerd op socialistische principes. De NHS, de Britse gezondheidszorg, is dat ook. Alles wat het welzijn in West-Europa aanzienlijk heeft verhoogd, is voortgekomen uit socialistische bewegingen. In dat perspectief ben ik pro socialisme.

»Begrijp me niet verkeerd: de markt behoudt haar plaats in mijn postkapitalistische samenleving, maar ik maak wel een einde aan de tendens om essentiële publieke diensten en goederen te privatiseren. Ik pleit voor een herverdeling, met een vermogensbelasting voor de rijken en een maximaal inkomen, waardoor de extreme verschillen van vandaag verdwijnen. En ook voor garantie op een baan, en de driedaagse werkweek. Laat voor het overige de markt maar spelen voor vraag en aanbod. Is dat een radicaal idee?»

HUMO ‘Minder is meer’ sluit nauw aan bij uw vorige werk over ongelijkheid. Ongelijkheid is de motor van de ecologische ramp, zegt u. U bent streng voor de grootverdieners, die in hun grenzeloze hebzucht de hele planeet bedreigen.

HICKEL «Voor alle duidelijkheid: in de klimaatwetenschap is iedereen het daarover eens. Dat is geen marxistische uitval of zo. De Franse econoom Thomas Piketty heeft verklaard dat er geen krachtiger maatregel is voor een beter klimaatbeleid dan the one percent aan banden te leggen. Zij zijn in overweldigende mate verantwoordelijk voor het teveel aan uitstoot.»

HUMO Het kapitalisme, zeggen voorstanders, bevordert de drang om uit te blinken. Uitblinkers worden door het systeem beloond. Volgens die redenering beknot u, met uw pleidooi voor meer egalitarisme, technologische innovatie. U bent een sta-in-de-weg voor nieuwe klimaattechnologie.

HICKEL «Publieke investeringen zijn vaak de grootste motor van innovatie. Neem de iPhone, die mensen vaak één van de grote verwezenlijkingen van het kapitalisme noemen. Alle uitvindingen die de smartphone zo slim maken, de gps-technologie bijvoorbeeld, zijn gedaan door researchers in dienst van openbare universiteiten of betaald door publieke fondsen. De hernieuwbare energie komt ook uit de publieke sector. Het coronavaccin ook.»

HUMO Momentje, is het coronavaccin niet door big pharma ontwikkeld?

HICKEL «Het vaccin komt van de universiteit van Oxford. De Bill & Melinda Gates Foundation heeft de universiteit ervan overtuigd met AstraZeneca scheep te gaan. Dat was wellicht niet de beste beslissing, maar je kunt niet beweren dat het vaccin een product van de vrije markt is. Publieke investeringen hebben de dingen die het belangrijkste zijn in ons leven vormgegeven. De scheiding van riool- en drinkwater, een maatregel van een niet te overschatten belang voor de mensheid, was een publieke investering.»

HUMO Zouden uw ideeën geen geweldige recessie veroorzaken in een postkapitalistische samenleving?

HICKEL «Een recessie treedt op wanneer een economie die hoort te groeien dat plotseling niet meer doet. Dat veroorzaakt een catastrofe: werkloosheid, ongelijkheid, honger, armoede. Minder groei zou net méér werkgelegenheid creëren, de ongelijkheid verkleinen, honger en armoede bannen. Het zou het omgekeerde van een recessie zijn.»

HUMO Zal de economie van landen met een hoog inkomen stabiel blijven?

HICKEL «Onze huidige economie is instabiel: om de tien jaar heb je wel een crisis die alles stukmaakt en mensen met grote verliezen opzadelt. Dat hoort bij het groeimodel van het kapitalisme. De degrowth-economie zou veel stabieler zijn. Mensen zouden er zeker van zijn dat ze een goed leven kunnen blijven leiden, zonder dat ze zich voortdurend zorgen hoeven te maken om meer te vergaren. Die drang naar meer veroorzaakt instabiliteit. En hij maakt ons ziek.»

HUMO U stelt voor om nieuw geld te drukken in de postkapitalistische samenleving. Je zou ook geld kunnen lenen zonder intrest, en schulden zouden grotendeels worden kwijtgescholden. Dat lijkt verdacht veel op de hemel op aarde.

HICKEL «Een hoop schulden zouden moeten worden kwijtgescholden, daar bestaat geen twijfel over. In de Verenigde Staten, bijvoorbeeld, steken veel jongeren zich diep in de schulden om te kunnen studeren. Dat is destructief. Als je nu schulden aangaat, moet je intrest betalen op het geleende bedrag. Je wordt gedwongen harder te werken, meer te produceren om je schuld af te betalen. Van die druk moeten we af.

»Het voorstel van het nieuwe geld is afkomstig van moderne monetaire theorieën. Het idee is dat staten die hun eigen munteenheid controleren, geld kunnen drukken en rechtstreeks in hun economie investeren om publieke diensten en goederen op te krikken. Op die manier hoeft een overheid geen schulden te maken bij een commerciële bank.»

WEINIG POWER

HUMO Tot slot: zit uw Afrikaanse achtergrond in het boek?

HICKEL «Mijn anti-imperialistische opvattingen, zoals u dat ongetwijfeld zou noemen, en mijn standpunt in de klimaatcrisis zijn wellicht het gevolg van mijn voormalige betrokkenheid bij sociale en arbeidersbewegingen in zuidelijk Afrika.

»Het is niet te laat: ik blijf ervan overtuigd dat we het tij alsnog kunnen keren. Maar dan moeten we wel twee dingen doen: onze aannames over de noodzaak van groei ter discussie stellen én aansluiting zoeken bij arbeidersbewegingen overal ter wereld. Ik kan niet genoeg benadrukken hoe belangrijk dat laatste is – met ecologische bewegingen als Extinction Rebellion zullen we het niet redden. Die hebben niet genoeg power.

»We moeten een tegenbeweging opzetten die zich radicaal tegen privatisering kant. Met in het hart van die beweging: het recht op een minimuminkomen, de garantie op een baan, eerlijke inkomensverdeling, vrije toegang tot publieke diensten en goede huisvesting. Als de kwestie van een behoorlijk leven is geregeld, kunnen we de discussie voeren over een post-growth-economie, waarin we overbodige sectoren schrappen of verkleinen.»

HUMO Hebben de gele hesjes u dat inzicht gegeven?

HICKEL «Als je een milieumaatregel invoert tegen de belangen van de arbeidersklasse in, creëer je een probleem. Je lost niets op. Zonder een arbeidersbeweging geen post-growth-economie.»

HUMO De tijd dringt. Maar wat u voorstelt, is niets minder dan een copernicaanse revolutie. Dat is niet in een handomdraai geregeld.

HICKEL «Het lijkt een race tegen de tijd: kunnen onze overtuigingen sneller veranderen dan de omslag van het klimaat? In het verleden hebben we grote sociale veranderingen doorgevoerd: de afschaffing van de slavernij, het einde van het kolonialisme, het stemrecht voor vrouwen, de burgerrechtenbeweging. Die bewegingen horen ons lichtende voorbeeld te zijn: verandering zal niet vanzelf komen.»

Jason Hickel, ‘Minder is meer’, EPO

null Beeld EPO
Beeld EPO
Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234