Javier Cercas - Anatomie van een moment

Madrid. 23 februari 1981, zeven voor half zeven 's avonds. Een komisch uitziend heerschap, met borstelsnor en een koddige driesteek op de knikker, stormt luid roepend de Cortés binnen, het Spaanse parlement, en knalt met enkele lukrake schoten dikke plakken kalk uit het plafond.

't Betreft luitenant-kolonel Antonio Tejero, die - met enkele tientallen Guardias Civiles in de rug - '23-F' op gang trapt, een putsch tegen de prille Spaanse democratie, die op dat moment cakewalkend aansluiting zoekt bij beschaafd Europa. Als 23-F al niet de kluchtigste couppoging aller tijden was (één putschist kwam nooit opdagen, hij lag in zijn bed een jeneverroes uit te slapen), dan toch de best gedocumenteerde: twee camera's legden 34 minuten en 24 seconden lang élke beweging en élk woord vast op tape, tot iemand ze (toevallig) uitschakelde.

Javier Cercas – zijn uitstekende bestsellerroman over de Spaanse burgeroorlog 'Soldaten van Salamis' kan een belletje doen rinkelen – diepte de tapes op, bekeek ze opnieuw en opnieuw, drukte op pauze en ontleedde élk puntje van dat onwerkelijke beeld in 'Anatomie van een moment' (De Geus): vijfhonderd wervelende bladzijden die het midden houden tussen geschiedschrijving en essayistiek.

Met de precisie van een chirurg en de verteltrant van een bedreven raconteur (oog voor decor en la petite histoire) ontrafelt hij de complexe achtergrond van 23-F: de zinderende maar o zo dubbelzinnige Spaanse samenleving, die al eeuwenlang twijfelt tussen moderniteit en traditie, tussen burgerlijkheid en travaillisme, tussen de strenge katholieke moraal en losbandigheid.

Die ambiguïteit, of beter onoplosbaarheid, maken van Spanje de woeligste en tegelijk fascinerendste kavel van het oude continent. 'Hier', stipt Cercas aan, 'is een staatsgreep geen historisch incident, maar een endemisch ritueel.'

23-F is al dertig jaar omsluierd door straffe verhalen, maar Cercas mikt de heroïek in de prullenmand: lees maar hoe hij de bejubelde rol van koning Juan Carlos tot ware proporties nuanceert. De confronterende vaststelling: dat 23-F met een sisser afliep, heeft meer te maken met toeval en stommiteiten dan met moed of beginselvastheid.

De drie hoofdpersonages van het boek - de drie aanwezigen die níét onder hun bankje doken toen Tejero het halfrond binnenstormde - stonden pal vanwege een onverwerkt verleden (de oude Franco-generaal Gutiérrez Mellado), opportunisme (communistenleider Carrillo) of omdat ze (in het geval van overgangspremier Suárez) hunkerden naar geloofwaardigheid, een heldendood en de voorpagina van de NY Times - alleen in het laatste zou hij slagen.

De enige die op een zuchtje mededogen mag rekenen is uitgerekend de oude Franco-generaal: 'Een fatsoenlijk man, van nature ongeschikt voor het spel van leugen en bedrog, wellicht om die reden slecht toegerust voor het politieke bedrijf.' Want naast een ragfijne reconstructie is 'Anatomie...' ook een striemende aanklacht tegen de politieke praktijk.

En het dient gezegd: Cercas' observatie van 'het kleine Madrid' is benevens haarscherp ook brandend actueel. Ook al zijn de historische en politieke context helemaal anders, de kille berekening en de zelfzuchtige hang naar een rol in de geschiedenis komen heel bekend voor. Daarom - wij zijn niet vies van een machtsargument - kunnen we alleen maar beamen wat onze vrienden van The Times Literary Supplement al zegden: 'Het geschiedenisboek van het jaar.'

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234