'Je kunt je afvragen waar een regering nog toe dient, als ze in zo grote mate capituleert voor de financïele wereld'

Aan de bankencrisis van 2008 zit maar één goeie kant: de grote Londense roman ‘Kapitaal’ die John Lanchester (57) ons schonk. Vandaag houdt hij de vinger opnieuw aan de pols en voorziet hij de klimaatcrisis van zeer schone letteren: in zijn nieuwste roman ‘De Muur’ toont Lanchester hoe een opgewarmde wereld er zou kunnen uitzien. Geen pretpark, dat begreep u wel.

'Wie vandaag geboren wordt, zal grote delen van de planeet onbewoonbaar zien worden'

De Omwenteling is in ‘De muur’ al achter de rug, de klimaatcatastrofe heeft oude landschappen doen verdwijnen en alleen een 10.000 kilometer lang betonnen bouwwerk kan Groot-Brittannië nog tegen het wassende water beschermen. Op die muur patrouilleren jonge wachters, onder wie hoofdfiguur Joseph Kavanagh: zij moeten die andere bedreiging, de klimaatvluchtelingen, tegenhouden. Van onze nachtmerries omtrent het klimaat heeft Lanchester een spannende roman weten te maken.

In een hotel bij een Amsterdamse gracht vraag ik hem of ook die andere nachtmerrie meespeelde toen hij over het ommuurde Groot-Brittannië schreef: de brexit.

JOHN LANCHESTER «Ik begrijp dat mensen daar meteen aan denken, of aan de muur die Donald Trump wil bouwen aan de Mexicaanse grens, maar mij was het toch om de klimaatopwarming te doen. Het begon met een bizarre droom die altijd weer terugkwam: een man alleen op een muur, ’s nachts, starend naar de oceaan. Dat intrigeerde me, ik zette er een andere roman waaraan ik werkte voor opzij. Wie was die man, in wat voor een wereld leefde hij? Ik ging beseffen dat het de wereld na de klimaatcatastrofe was die mijn onderbewuste bezighield.»

HUMO Het tijdstip van de grote klimaatcatastrofe houdt u vaag. Opzettelijk?

LANCHESTER «Ik ben geen klimaatexpert, maar ik begrijp van klimaatwetenschappers dat de laatste fasen van dit noodlottige proces vrij abrupt zouden kunnen verlopen. In ‘The Sun Also Rises’ van Ernest Hemingway krijgt iemand de vraag: ‘Hoe ben je bankroet gegaan?’ Het antwoord is: ‘Op twee manieren. Eerst geleidelijk, dan heel plots.’ En zo gaat het dikwijls.

»Ik ben min of meer uitgegaan van de huidige prognoses bij een opwarming van 4 graden, en heb geprobeerd te bedenken wat de maatschappelijke consequenties zouden kunnen zijn. Het schrijven van deze roman voelde niet veel anders aan dan het schrijven van een non-fictieboek: ik moest niet zozeer dingen verzinnen als wel logisch nadenken over wat de gevolgen kunnen zijn van een zo grote verandering in de wereld.»

HUMO Voor Groot-Brittannië gaan de prognoses uit van massale overstromingen, een stijging van het zeewater van 1 meter en een temperatuurstijging van 5 graden tegen 2070. Maar opvallend genoeg is het in uw roman berekoud op de muur. Waarom die keuze?

LANCHESTER «In fictie kun je zowat alles doen, behalve dingen uitvoerig uitleggen. Het is heel gecompliceerd hoe de opwarming precies kan uitdraaien, en ik wilde niet te veel van mijn documentatie in de roman stoppen. We vergeten weleens hoe noordelijk we hier wonen, Groot-Brittannië ligt op dezelfde breedtegraad als Canada. Vandaag is West-Europa relatief warm door de Golfstroom, maar als het smeltwater van de Noordpool de Golfstroom doet stilvallen – een mogelijk scenario – dan wordt het hier een stuk kouder.

»Zelf zou ik koude overigens verkiezen boven hitte, want aan koude kun je ontsnappen door je goed in te duffelen. Als je het te warm krijgt, is er geen ontsnappen aan. Dat weet ik uit ervaring, want ik ben op warme plekken als Hongkong opgegroeid.»

HUMO Het besef van de gevaren van de opwarming groeit, maar niet snel genoeg?

LANCHESTER «Precies, ik vraag me dikwijls af wat mensen in godsnaam nodig hebben om écht gealarmeerd te raken. Denk alleen al aan wat we de afgelopen maanden hebben meegemaakt: dat was toch ontstellend? Ik verjaar in de laatste week van februari, statistisch de koudste week van het jaar, en ik herinner me dan ook ijskoude verjaardagen. Dit jaar was het 20 graden en liepen mensen rond in T-shirt en short. Het ene record na het andere sneuvelt. Australië maakte de warmste maand ooit mee, dagtemperaturen tot haast 50 graden, nachttemperaturen boven 40 graden. Aan de andere kant van de planeet het andere uiterste: -40 graden in Minnesota, met windstoten erbovenop – nog nooit was dat gebeurd. Alleen onze bereidheid om er echt iets aan te doen bereikt maar geen recordhoogte.

»Denk maar aan de recentste hoogmis van de zogenaamde bestrijders van de opwarming, de VN-klimaattop in Katowice. Het belangrijkste wat daaruit is voortgekomen, is een nieuwe handleiding voor de aanpak van het probleem. ‘Fantastisch, het gaat de goede kant op,’ kun je dan zeggen, maar mij lijkt de vaststelling meer aangewezen dat er in feite weer níéts gebeurd is. Als je bedenkt hoelang wetenschappers het al eens zijn over wat er gaande is, is het toch schrijnend dat politici niet verder komen dan een nieuw rulebook met wat er zou moeten gebeuren. Al die rapporten en handleidingen monden niet uit in een beleid, ze zíjn het beleid. Politici creëren de indruk dat er iets gebeurt, terwijl ze in werkelijkheid concrete acties tegenhouden tot het volgende rapport verschijnt.»

HUMO U schreef, lang geleden weliswaar, over de psychologische weerstand die u zelf voelde om over de opwarming na te denken.

LANCHESTER «Van de zon en van de dood moet men de blik afwenden, is één van de maximes van de Franse denker François de La Rochefoucauld. Dat geldt ook voor de opwarming: het is een te overweldigende kwestie, we durven ze niet onder ogen te zien. Als je erover begint na te denken, riskeer je over niks anders meer te kunnen denken.»

HUMO En je kunt er behoorlijk depressief van worden: er waren al berichten te lezen over klimaatdepressieven die zich bij de therapeut melden.

LANCHESTER «Het risico is inderdaad dat je je bewustwording van het probleem verkeerd internaliseert, en dan lonkt de depressie. De opwarming confronteert ons met onze persoonlijke onmacht om er iets aan te veranderen. Wij mensen zijn zo geprogrammeerd dat we ons bij voorkeur op zaken gooien waar we zélf iets aan kunnen veranderen: je ziet een probleem, doet er wat aan, hup, opgelost. Dat kan niet met klimaatproblemen. Met individuele gedragswijzigingen alleen komen we nergens. Ik draag wollen schoenen, ze kunnen zo de wasmachine in, maar als ik denk daarmee iets voor het klimaat te doen, maak ik mezelf wat wijs. We hebben grootschalige, collectieve acties nodig, en de politieke wil daartoe is vooralsnog niet groot genoeg.

»Daarom is de beweging die onder jonge mensen op gang is getrokken door Greta Thunberg en anderen zo belangrijk: we kunnen ons geen wanhoop veroorloven, want dat is een fundamenteel negatieve kracht. Hoop is essentieel, want hoop leidt tot actie.»


Generatieconflict

HUMO In ‘De muur’ zijn jonge mensen de klos: zij moeten twee jaar lang op de muur patrouilleren, en als vluchtelingen toch weten binnen te dringen, worden de wachters zelf verbannen of gedood. Uw timing is uitstekend, moet ik zeggen: u speelt in op het generatieconflict op het moment dat een klimaatbeweging onder jongeren zich manifesteert.

LANCHESTER «Ik wist niet dat die samenhang er zou zijn. Maar de benadeling van de jongste generaties houdt me al lang bezig en was een achtergrond bij het schrijven van deze roman. Want ook als je het klimaat buiten beschouwing laat en de economische situatie bekijkt, is er iets fundamenteels veranderd: de welvaartsstaat staat onder druk. De babyboomers hadden het idee een beter leven te zullen hebben dan hun ouders, maar onze kinderen voelen dat ze het met minder zullen moeten stellen. Met alle besparingen is de overheid voor hen niet langer een instantie die hun van de wieg tot graf bescherming biedt, maar eerder een wrede bureaucratie die hen bedreigt met sanctionering.

»In Groot-Brittannië komt dat generatieconflict voortdurend aan de orde. Politieke voorkeur is bij ons nu meer afhankelijk van leeftijd dan van inkomen, en dat is nieuw. Dat komt onder meer door alle problemen die jongeren hebben om een betaalbare woning te vinden. En dat vooral ouderen voor de brexit hebben gestemd, heeft op dramatische wijze duidelijk gemaakt dat de jongere en oudere generaties tegengestelde wereldbeschouwingen en belangen hebben. Voor jonge mensen is het een wrang gegeven dat zij zullen moeten leven met de consequenties van de keuze van de ouderen, ook als die er zelf niet meer zullen zijn.

»De klimaatkwestie zet dat generatieconflict helemaal op scherp: jongeren kunnen terecht stellen dat ze gedwongen worden op te groeien op een planeet die hun in een hoogst treurige toestand is nagelaten. Wie vandaag geboren wordt, zal grote stukken van de planeet onbewoonbaar zien worden.»

'Voor de brexit stemmen verschilt niet zo veel met het dragen van een geel hesje. Britten van buiten Londen herkennen zich niet in de hoofdstad.'

HUMO Wij zullen jullie rotzooi wel opruimen, kwam Greta Thunberg in Brussel de Europese Commissieleden vertellen.

LANCHESTER «Ik zag de beelden van haar optreden voor de Commissie, en vond dat een heel verhelderend moment. De reacties van de politici vond ik extreem banaal. Op mij kwamen ze over als domme mensen die er niks van begrepen hebben – kinderen eigenlijk. Thunberg formuleert de bezorgdheden van haar generatie heel goed. Het morele sérieux is aan de kant van de jongeren. En niet aan de kant van de mensen die de spijbelacties meteen gaan banaliseren, zo van: ‘Ach, die kinderen hebben graag een dagje vrij.’»


Politieke crisis

HUMO Intussen wordt druk gediscussieerd over de financiering van een ecologische ommekeer. Veel zal afhangen van de toestand van onze economie. Ik moet u als expert wel vragen of er een nieuwe crash aankomt.

LANCHESTER «Alle risico’s zijn er nog. In de crisis van 2008 waren de banken te groot om ze te laten vallen, en sindsdien zijn ze alleen nog groter geworden. Je hebt reusachtige financiële instellingen met een enorme last aan leningen en een miniem eigen vermogen, China kan in de problemen geraken, enzovoort. Het is dus niet moeilijk om je voor te stellen dat het weer verkeerd loopt. Het ongewone in 2008 was dat het op hetzelfde moment óveral verkeerd liep. Ik ben niet zeker of er weer zo’n wereldwijde systeemcrisis komt.

»Het lijkt er meer op dat de risico’s van de economie naar de politiek verschoven zijn. Terwijl we een nieuwe economische crisis verwachtten, deed zich in tal van landen, en zeker in Groot-Brittannië, een enorme politieke crisis voor. Vooral, denk ik, omdat de verantwoordelijken voor de ramp van 2008 daar niets voor betaald hebben, maar alle anderen wel.»

'Greta Thunberg formuleert de bezorgdheden van haar generatie heel goed, maar de reacties van politici zijn extreem banaal'

HUMO Kort na de bankencrisis had u wel de hoop dat er echt iets zou veranderen.

LANCHESTER «Ik dacht dat linkse politici voor een ommekeer zouden zorgen. Het was toen het moment bij uitstek om ervoor te zorgen dat dezelfde mensen niet dezelfde fouten konden blíjven maken, dat de immense kloof tussen de elite en de rest gedicht werd, dat er iets gedaan werd aan de al te grote en ongecontroleerde invloed van de financiële sector op onze economie. Maar links bleek daar niet klaar voor, het was integendeel een rechts populisme dat zijn moment gekomen zag.»

HUMO Kun je stellen dat de pro-brexitstemmers tenminste de verdienste hadden een politieke discussie te openen, bijvoorbeeld over de vraag of verregaande economische globalisering wel verenigbaar is met nationale democratieën?

LANCHESTER «Je zou kunnen zeggen dat die mensen juiste vragen stelden, maar verkeerde antwoorden gaven. Ze eigenden zich legitieme kwesties toe, maar plaatsten die in een uitsluitend negatieve framing.

»Je kunt je afvragen waar een regering nog toe dient als ze in zo grote mate capituleert voor de financiële wereld, als ze geen controle meer heeft over de economie, de buitenlandse politiek, de eigen grenzen, de eigen wetten. Dat zijn allemaal dingen die ik in de loop van mijn leven heb zien veranderen, maar ik kan me niet herinneren dat ik ooit voor al die wijzigingen heb kunnen stemmen.»

HUMO De voormalige Britse premier David Cameron vergiste zich danig toen hij dacht een referendum over de brexit te kunnen winnen. Maar hij was niet de enige die de anti-Europese gevoelens had onderschat.

LANCHESTER «Ik was verbaasd dat mensen zo verrast waren door de uitslag van het referendum, terwijl de polls toch een nek-aan-nekrace hadden voorspeld. Het zegt iets over de zelfgenoegzaamheid van de elite. Ik was zelf heel ongerust over de uitslag, want ik had eerder als restaurantcriticus grote stukken van Groot-Brittannië bereisd en wist wat er buiten Londen leefde. Ontzettend veel mensen hadden het gevoel dat er niet naar hen geluisterd werd, en ze hadden gelijk ook. Gingen er in een uithoek van het land banen verloren, of zelfs hele industrieën, dan kregen ze daar gewoon te horen: zo zit de wereld vandaag in elkaar, we concurreren nu eenmaal met India en China. Kapitalistisch realisme noemde de criticus Mark Fisher dat, en dat wordt nu al decennialang gepredikt door een elite die pretendeert echt wel te weten hoe de dingen in elkaar zitten.

»Het brexitreferendum is een magneet geworden die rondslingerende onvrede van allerlei aard naar zich toe zoog. Europa afwijzen was een manier waarop mensen eens lucht konden geven aan de onderliggende emotie: ‘Het interesseert geen mens wat wij denken, maar dit signaal zal hun niet ontgaan!’»

HUMO Dat werd heel duidelijk in het referendum: Londen is Groot-Brittannië niet.

LANCHESTER «Dat is een specifiek Brits probleem, ja. Londen is te groot in verhouding met de rest van het land. Amerikanen probeer ik het weleens uit te leggen door te stellen dat ze New York, Boston, Washington, Los Angeles, Houston, Dallas, Seattle en nog een stuk of twintig steden uit de top dertig moeten optellen voor ze aan een stad komen van de omvang die Londen proportioneel gezien heeft in Groot-Brittannië. Londen heeft alle politieke macht, is de culturele hoofdstad, de mediahoofdstad, de financiële hoofdstad, en niet alleen van Groot-Brittannië trouwens. Mensen van buiten Londen herkennen zich niet in de hoofdstad. Stemmen voor de brexit was ook een manier om Londen een kloot af te trekken.»

HUMO De spanningen zijn daardoor erg hoog opgelopen, als ik Nicolas Spice mag geloven, de uitgever van de London Review of Books, waar u ook geregeld voor schrijft. Onlangs schreef hij dat hij in bepaalde omgevingen een ommetje maakt, zich klein maakt en zijn hoed over zijn ogen drukt, om niet als lid van de Londense elite herkend te worden.

LANCHESTER «Er zijn plekken waar het zo erg is. Als je in een dorp woont waar 80 procent voor leave stemde, hou je als remainer maar beter je mond, want je hebt te doen met mensen die écht boos zijn. Vergelijk het met de gilets jaunes: ook in Frankrijk heb je een verregaande vervreemding tussen de hoofdstad en de provincie, waar mensen van dieselwagens afhangen om zich te kunnen verplaatsen.»

'Theresa May heeft het hele brexitproces slecht aangepakt: een combinatie van lafheid en incompetentie, ik kan het niet anders zeggen ''

HUMO Is er een Engels woord voor gilets jaunes of kennen jullie het fenomeen helemaal niet?

LANCHESTER «We kennen het nauwelijks, maar je zou kunnen zeggen dat voor de brexit stemmen niet zo veel verschilt met het dragen van een geel hesje.»

HUMO De brexit is een wonde die Groot-Brittannië zichzelf heeft toegebracht, zei u ooit. Kan die wonde nog verder etteren?

LANCHESTER «We zijn op weg naar gevaarlijke tijden. Boris Johnson – of all people! – heeft erop gewezen toen hij zelf nog een tegenstander was: de brexit draagt op zich geen oplossingen aan voor alles wat er scheefloopt in Groot-Brittannië. Er zijn flagrante leugens verkocht om die brexit verkocht te krijgen, leugens waar Theresa May nooit direct tegenin is gegaan. ‘Europa heeft ons meer nodig dan wij Europa!’, ‘Na de brexit zullen we het makkelijkste handelsakkoord ooit kunnen afsluiten!’ – dat soort dingen. Ook als er een brexit komt, dreigen pro-brexitstemmers gefrustreerd achter te blijven. Als er dan politici zonder scrupules hun bezweren dat hun leiders hen verraden hebben, dan wordt de situatie héél ontvlambaar.

»We zijn nu al drie jaar met die brexit bezig, maar luttele dagen voor de deadline kan niemand vertellen hoe het verder loopt. Dat heeft de sfeer in Groot-Brittannië flink vergiftigd. Dat het zo zou lopen, had ik wel gedeeltelijk zien aankomen, maar het blijft toch een verbazend schouwspel, dag na dag.»

HUMO Bent u zelf een fervent voorstander van Europa?

LANCHESTER «Ik ben pro-Europa, maar je zult me nooit lyrisch bezig horen over de huidige toestand van de Europese Unie, ik zie meer dan genoeg dingen die verkeerd gaan. Er is te veel macht geconcentreerd in de Commissie, te veel zaken worden ondemocratisch opgelost.

»Je kunt toch onmogelijk verdedigen hoe de Commissie Griekenland heeft aangepakt. Griekse families werden ertoe veroordeeld de vuilnisbakken uit te kammen voor voedsel, alleen maar om de banken te kunnen terugbetalen en financiële instellingen te redden die zelf roekeloos geld hadden uitgeleend. En het is toch niet om aan te zien hoe voorzichtig er omgesprongen wordt met Viktor Orbán, een antisemitische fascist, een leugenaar, die het liberaal-democratische project dat Europa verondersteld wordt te zijn, de nek omdraait? Ik denk dat Jean Monnet en Konrad Adenauer en al die mensen die cruciaal waren voor de vorming van Europa zich in hun graf omdraaien.

»Maar in tegenstelling met de brexiteers denk ik wel dat je Europa kunt veranderen, terwijl zij die mogelijkheid gewoon niet aanvaarden. Dat zou een constructief engagement veronderstellen en dat weigeren ze: Europa vinden ze zo’n grote ramp dat ze er meteen uit willen, punt. Zelf voel ik dat er over heel Europa een grote honger bestaat naar een Europese Unie die méér is dan een unie van bankiers en een project van de Commissie. Wij hebben een Europa nodig dat geschraagd is door bepaalde waarden.»


Controleverlies

HUMO Uw roman ‘De muur’ vangt goed de xenofobe sfeer in Groot-Brittannië in brexitdagen: het tegenhouden van ‘de Anderen’ staat voorop.

LANCHESTER «Niet elke leave-stemmer is een xenofoob, maar in de loop van de brexitcampagne is wel duidelijk een schaamteloze vreemdelingenhaat naar boven gekomen, terwijl dat voordien toch lang taboe geweest is in Engeland. De zorgen die mensen zich maken over hun wegkwijnende status in de wereld, over het gebrek aan gehoor dat ze krijgen, neem ik zeer ernstig. Maar ik betreur dat alles een verkeerde uitleg krijgt als die zaken verbonden worden met immigratie en het wegslijten van onze culturele identiteit: dat hoeft helemaal niet, want het zijn zaken die volledig losstaan van elkaar.»

HUMO Begin dit jaar lanceerde binnenlandminister Sajid Javid het idee om gunboats in te zetten om de Britse kust te bewaken tegen vluchtelingen. Denkt u dan: de werkelijkheid gaat de fictie in mijn roman wel erg benaderen?

LANCHESTER «Ach, dan denk ik: weer zo’n Conservative die zich in de kijker wil werken voor het moment waarop Theresa May voorgoed uitgezongen is. Hij deed dat voorstel in een week dat er tweehonderd migranten arriveerden – minder dan in andere weken. Dat iemand daarin een aanleiding ziet voor een nationaal alarm, stemt je eerder wanhopig over de kwaliteit van onze politieke leiders.

»Dat soort politiek tegenover vluchtelingen bepleiten kun je alleen als je ervan overtuigd bent dat je niet bent zoals zij, als je hen brutaal kunt wegzetten als ‘de Ander’ – iets wat in de loop van de geschiedenis al zo vaak is gebeurd, met noodlottige gevolgen. Wanhopige mensen die hopeloze delen van de wereld ontvluchten, noemen wij parasieten en opportunisten. Dat alles probeer ik ook te overdenken in ‘De muur’. We zijn een samenleving met een heel beperkt moreel perspectief. De eilandbewoners die ik opvoer, zijn zo gebrainwasht dat ze het normaal vinden om kinderen van een reddingsvlot te duwen.

»We zijn vergeten dat het anders kan. Ik ben in de jaren 70 opgegroeid in Hongkong, de vluchtelingen uit Indochina waren daar toen een heel belangrijke kwestie. Ik heb in die tijd nog even in een vluchtelingenkamp gewerkt. Tijdens die crisis hebben 2,5 miljoen mensen zich op een nieuwe plek kunnen vestigen: dat zijn er een heleboel! Toen hoorde je ook mensen beweren dat we zoiets nooit zouden aankunnen, maar het is prima gelukt.»

'Politici creëren de indruk dat er iets gebeurt, terwijl ze in werkelijkheid concrete acties tegenhouden tot het volgende rapport verschijnt.'

HUMO Het migratiethema heeft de voorstanders van de brexit flink geholpen: veel Britten zien de Oost-Europeanen liever niet komen.

LANCHESTER «Het was treurig om te zien hoe daarover gedebatteerd werd zonder kennis van de basisfeiten. Europese immigranten doen minder een beroep op overheidshulp, ze zijn jonger, beter opgeleid en gezonder dan de autochtone bevolking. Ze betalen belastingen en verminderen onze afhankelijkheid van de overheid. Maar mensen beseffen dat niet. De rechtse en de populaire pers drukken al decennia leugens af, en onze politici vertikken het de juiste argumenten aan te dragen. Je kunt het niet eens mislukte communicatie noemen, ze willen er gewoon níét over communiceren.»

HUMO Collega-schrijver Jonathan Coe zei naar aanleiding van de brexit: ‘Ik begrijp mijn land nu beter, maar ik hou er minder van.’

LANCHESTER «Ik heb een andere verhouding met Engeland, het is nooit ‘mijn land’ geweest. Ik heb een Zuid-Afrikaanse vader en een Ierse moeder, en heb in vele landen gewoond. In enquêtes duikt vaak de vraag op: ‘Kun je Brits zijn als je niet in Groot-Brittannië geboren bent?’ De meeste mensen vinden van niet. Ik heb altijd geweten dat heel wat Britten mij niet als een landgenoot beschouwen.»

HUMO Veel buitenlanders hebben het daarmee gehad en verlaten het land.

LANCHESTER «Ze voelen dat ze niet meer gewenst zijn, dat ze in hun mogelijkheden zullen worden beperkt. Dat vind ik zo beschamend aan het politieke gedrag van Theresa May. De Conservatives hebben de mond vol van het heroveren van de soevereiniteit, maar waarom heeft men die herwonnen soevereiniteit dan niet meteen gebruikt om de buitenlanders te garanderen dat ze hun rechten behouden? Dat had May op dag één kunnen doen, ze zou er veel goodwill mee gekweekt hebben. Ze heeft het hele proces gewoon slecht aangepakt: een combinatie van lafheid en incompetentie, ik kan het niet anders zeggen.»

HUMO Een absoluut controleverlies in het parlement en de regering lijkt de voorlopige uitkomst van operatie-take back control.

LANCHESTER «Op korte termijn zie ik de brexit als iets tussen een vergissing en een ramp. Maar ik zie het niet als een permanent gegeven. Groot-Brittannië zal niet plots wegdrijven tot bij de kust van Australië, het blijft liggen waar het ligt, dicht tegen Europa aan. Onze economische relatie met het Europese continent zal altijd het belangrijkst blijven. En ook: jonge mensen willen geen brexit. De demografische ontwikkeling zal dicteren wat onze politiek zal zijn: we zullen een nauwe relatie met Europa nastreven, en – wie weet – er op één of andere manier weer deel van uitmaken.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234