Flavia Kleiner was zes jaar lang het gezicht van de Zwitserse actiegroep Operation Libero, die zich verzet tegen het populisme van de Schweizerische Volkspartei.Beeld Sandra Ardizzone/CH Media

ActivistFlavia Kleiner

‘Je medeburger is geen barbaar, je kunt van populisten winnen met redelijke argumenten’

Met Operation Libero voerde Flavia Kleiner succesvol actie om recht-populistische wetsvoorstellen weggestemd te krijgen. Ze gelooft heilig in het open gesprek. 

‘Liberale waarden moet je steeds opnieuw verdedigen. Dat vergeten mensen nogal eens. Maar als je ze verdedigt, kun je iets veranderen. Op eigen houtje, met weinig geld. Dat is verbazingwekkend’, zegt de Zwitserse activist Flavia Kleiner.

Kleiner was zes jaar lang het gezicht van de actiegroep Operation Libero, die liberale en Europese waarden verdedigde tegen het populisme van de Schweizerische Volkspartei (SVP).

Mede door haar campagnes verloren de Zwitserse populisten de afgelopen zes jaar alle referenda waarvoor zij zich sterk maakten. Zo stemden de Zwitsers tegen een SVP-voorstel om criminele buitenlanders automatisch het land uit te zetten, zonder rekening te houden met persoonlijke omstandigheden. Eveneens sneuvelde het SVP-voorstel ‘Tegen vreemde rechters’ dat het internationaal recht ondergeschikt wilde maken aan het oordeel van Zwitserse rechters.

De stemming in het land is veranderd, constateert Kleiner. ‘De SVP had zo’n enorme macht over het discours in Zwitserland. Dat hebben we een beetje kunnen ontmantelen. We konden zeggen: jullie beweren dat jullie als enigen namens het volk spreken? Maar de laatste zes jaar hebben jullie alle referenda verloren. Hoe kunnen jullie dan zeggen dat jullie ‘het volk’ zijn?’

Tijdens het Forum on European Culture in cultuurcentrum De Balie in Amsterdam zal Kleiner volgende week debatteren met de Britse conservatieve journalist en brexiteer Douglas Murray over de vraag of er een Europees volk met een Europese identiteit bestaat. Zelf is ze exponent van een jonge generatie die Europees denkt. We hebben afgesproken in het befaamde café Odeon, dat in 1911 werd geopend in het centrum van Zürich. De wanden zijn bekleed met marmer en beslagen met koper, aan het plafond hangen weelderige kroonluchters. Albert Einstein discussieerde hier met zijn studenten, schrijvers als James Joyce, Klaus Mann en Stefan Zweig behoorden tot de vaste gasten, kunstenaars legden de basis voor de absurdistische stroming Dada. Vroeger lazen de gasten hier de Europese kranten, nu kijken ze op hun telefoon. Café Odeon is een stille getuige van de Europese geschiedenis. Rijk en inspirerend, maar ook tragisch en wreed. Benito Mussolini zat hier ooit aan de bar, net als Lenin die tijdens de Eerste Wereldoorlog in ballingschap in Zwitserland woonde. ‘Ik spreek hier graag af omdat het historische Europese grond is’, zegt Kleiner.

Zwitserland ligt in het hart van Europa, maar is altijd een buitenbeentje geweest, neutraal en beschermd door zijn bergen. Het is dan ook geen lid van de Europese Unie. Kleiner voert ook geen campagne voor aansluiting van Zwitserland bij de EU. Dat is helemaal niet aan de orde, zegt ze: ‘Het is twintig jaar geleden dat een Zwitserse partij daar voor het laatst over gesproken heeft.’

Flavia Kleiner maakt zich sterk voor het behoud van de sterke band van Zwitserland met de Europese Unie. In ruil voor toegang tot de lucratieve Europese interne markt conformeert Zwitserland zich aan de belangrijkste Europese regels, waaronder het vrije verkeer van personen en werknemers. Daar heeft het land enorm van geprofiteerd. Volgens een vorig jaar verschenen studie van de Duitse denktank Bertelsmann Stiftung is er geen land dat zo’n profijt heeft van de interne markt. Per jaar zou elke Zwitser 2.914 euro rijker worden van de interne markt, bijna twee keer zo veel als de Nederlander, die niettemin ook tot de kopgroep behoort. Bovendien kon de Zwitserse economie, die voor de coronacrisis floreerde, haar grote behoefte aan arbeidskrachten vervullen met immigranten uit EU-landen.

De innige band tussen Zwitserland en de Europese Unie is de SVP een doorn in het oog. In 2014 stemde een nipte meerderheid van de Zwitsers – 50,3 procent – voor een beperking van de ‘massa-immigratie’ van Europese werknemers. De Zwitserse regering wilde niet aan de afspraken met de EU tornen en vond een geitenpaadje. Het vrije personenverkeer bleef van kracht, maar bedrijven werden verplicht bij vacatures eerst te kijken of er een Zwitserse staatsburger beschikbaar was. Volgens de SVP werd hiermee de volkswil verkwanseld. De partij nam het initiatief voor een nieuw referendum ter beperking van de immigratie waarover op 27 september gestemd wordt. Deze keer lijken de populisten te verliezen. Volgens de peilingen hebben de tegenstanders een solide meerderheid van 60 procent. ‘Het ziet er goed uit, maar het blijft altijd spannend’, zegt Kleiner.

De overeenkomsten met Europa gaan wel ten koste van de Zwitserse soevereiniteit. Zwitserland moet zich houden aan Europese regels, waarover het niet eens mag meepraten.

«Ik probeer altijd zo ver mogelijk weg te blijven van begrippen als soevereiniteit en identiteit. Daarmee begeef je je op het speelveld van de populisten. Als je het lied van je tegenstanders gaat zingen, verlies je.

»Populisten zien soevereiniteit als het uiteindelijke doel van de politiek. De mensen in de natiestaat moeten soeverein zijn en moeten collectief hun eigen bestemming kunnen bepalen. Als liberaal democraat zie ik een ander einddoel van de politiek: de zelfbestemming van en de kansen voor het individu.

»Dat zijn twee dingen die je tegen elkaar moet afwegen. Als je kijkt naar de Brexit: op het moment dat soevereiniteit betekent dat je de interne markt verlaat, waardoor je veel banen kwijtraakt en de kansen voor individuen verkleint, zie ik niet in waarom soevereiniteit meer waard zou moeten zijn. Het betekent de vernietiging van kansen voor individuen.

»Het idee van soevereiniteit is abstract, het hoort bij een oude wereld die niet meer bestaat. Bij Brexit is het niet duidelijk wat je wint bij die nieuwe collectieve soevereiniteit. Je kunt soevereiniteit niet eten of drinken. Je kunt er niet in wonen.»

Hier zijn veel hoger opgeleiden bang voor referenda. Ze denken dat populistische standpunten altijd zullen winnen.

«Het is problematisch om te denken dat je medeburger een barbaar is met wie je geen contact wilt hebben. Ik ben een grote fan van de directe democratie. Je ziet in Zwitserland dat het kan werken, dat je kunt winnen met redelijke argumenten. Het is niet zo dat het plebs, zoals ze in het Duits zeggen, altijd wint.

»Om een voorbeeld te geven: in enkele kantons is een voorstel voor een boerkaverbod weggestemd. De meeste burgers hielden vast aan het liberale principe dat de staat geen kledingvoorschriften mag geven. Overigens ben ik er zelf nog niet uit. Mijn organisatie Operation Libero voert actie tegen het boerkaverbod, maar ik vind dat een boerka zich slecht verdraagt met vrouwenrechten. Er komt nog een nationaal referendum, maar het is nog niet bekend wanneer.»

Met zijn directe democratie kan Zwitserland nooit lid worden van de Europese Unie. Het is onwerkbaar als burgers een moeizaam in Brussel bevochten compromis gemakkelijk per referendum kunnen aanvechten.

«Dat is wel een uitdaging, ja. Voor lokale en nationale kwesties zouden we nog altijd directe democratie kunnen hebben. Op terreinen waarop het in ons belang is om samen te werken met onze Europese partners zouden we een hybride vorm moeten vinden.»

Het zegt ook iets over de democratie in de Europese Unie, als referenda zulke problemen opleveren.

«Tot op zekere hoogte. In elk geval moet je de mensen veel meer overtuigen. Toch geloof ik dat de directe Zwitserse democratie een inspiratiebron kan zijn voor vertegenwoordigende democratieën. Ik denk dat ook in andere landen vaker referenda zullen worden gehouden. Als je kijkt naar alle protestbewegingen, naar al die burgers die actief zijn buiten de bestaande politieke partijen om. Daar moet je een vorm voor vinden.»

In de septemberzon zitten de terrassen vol goedgeklede mensen. Zürich, een van de belangrijkste financiële centra ter wereld, is een stad van dure winkels, musea en galeries. Door de straten rijden Mercedessen, Audi’s, Range Rovers en een enkele Aston Martin. Volgens een ranglijst van het Amerikaanse bedrijf Mercer behoort Zürich tot de tien leefbaarste steden ter wereld.

Hoewel je in het rijke Zwitserland vergeefs zult zoeken naar een equivalent van de left behinds in Noord-Engeland of de verveloze stadjes van Noord-Frankrijk, wonen in landelijke kantons als Schwyz of Nidwalden veel mensen die minder verdienen, die vinden dat hun land te snel verandert en dat de feine Leute in Zürich, Basel of Genève er met de buit vandoor gaan. Ook rijke landen hebben hun populisme, gevoed door onvrede over immigratie en snelle culturele veranderingen. Aan de oevers van het meer van Zürich merk je daar niets van. De kracht van de Schweizerische Volkspartei ligt buiten de grote steden.

Liberale waarden worden doorgaans verdedigd door mensen zoals u, jong, hoogopgeleid, stedelijk. Vaak weten zij de rest van de bevolking niet te bereiken. Wat is uw strategie geweest?

«Je ziet dat veel mensen in de grote steden met een mengeling van onwetendheid en arrogantie naar de rest van het land kijken. Dat maakt de maatschappelijke kloof alleen maar dieper. Het belangrijkste bij onze campagnes was dat we niet voor eigen parochie hebben gepreekt, zoals je vaak ziet. In alle Europese landen heb je een grote middengroep die tamelijk conservatief is, misschien een beetje liberaal. Die mensen moet je overtuigen.

»In de Zwitserse politiek moet je echt naar het platteland gaan, naar de restaurants die een zaal hebben waar de mensen bij elkaar komen. Daar ga je naar toe en probeer je mensen te overtuigen, in het hol van de leeuw. Je voelt meteen of je hebt gewonnen of verloren. Het is ook belangrijk om de democratische cultuur levend te houden. Om elkaar niet alleen te bestoken op Facebook, maar recht in de ogen te kijken, elkaar te zien als menselijke wezens met verschillende ideeën.

»Dat zit ook in mijn opvoeding. Mijn moeder was gemeenteraadslid in een dorp in de buurt van Zürich. Ze moest tijd besteden aan allerlei soorten mensen, boerderijen bezoeken, handen schudden bij lokale gelegenheden. Wij kinderen werden dan meegenomen. In mijn activisme heb ik altijd de buren van mijn ouders voor ogen. Ze zijn een beetje conservatief, getrouwd, hebben kinderen. Dat zijn de mensen die je moet overtuigen.

»Ik probeer open te staan voor andere ideeën en in debat te gaan met mensen die er anders over denken. Maar ik maak zelf natuurlijk ook deel uit van de samenleving. Er zijn veel mensen die in de stad wonen en hoogopgeleid zijn. Zij hebben ook recht op hun opvattingen. Het getuigt net zo goed van onwetendheid en arrogantie om stadsbewoners het recht op hun meningen te ontzeggen.»

Onlangs bent u teruggetreden als medevoorzitter van Operation Libero. Waarom?

«Ik heb geprobeerd de nationale conversatie op gang te houden en de agressie er een beetje uit te halen. Er is veel agressie van rechtse populisten, dat heb ik zelf ervaren. Maar er is ook veel onbegrip van de andere kant, van mensen die niet accepteren dat er andere visies zijn dan de hunne. De afgelopen zes jaar heb ik geprobeerd de democratische ruimte open te houden voor iedereen. Nu ben ik tamelijk uitgeput.»

(VK)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234