Jef Lambrecht: 'Turkije steunt IS. Het is hét transitland voor IS-kanonnenvlees en vluchtelingen. Zo straft Erdoğan Europa'

Het spreekt vanzelf dat geen enkele regering ter wereld ópenlijk terreurorganisatie IS steunt, maar toch hebben veel landen boter op het hoofd.

'De aanslagen in Parijs zijn zo briljant uitgevoerd dat ze een hoofdstuk krijgen in élke terroristische handleiding'

Maar we beginnen onze scheervlucht over het politieke schouwtoneel in Riyad. Sinds de aanslagen in Parijs priemt meer dan één beschuldigende vinger in die richting. In een opiniestuk in De Morgen beschreef Lambrecht het koninkrijk als de adder aan onze borst: zijn historische rol kan niet overschat worden. Lambrecht, nu: ‘Zijn actuele rol evenmin.’

Jef Lambrecht «De Saoedische monarchie voelt zich bedreigd – door verschillende gevaren, maar vooral door het sjiitische Iran. Dat is al zo sinds 1979, toen de ayatollahs er de macht grepen en verkondigden dat ze hun revolutie over de hele islamitische wereld zouden uitdragen. Daar hadden de Saoedi’s natuurlijk geen oren naar: het ging om het leiderschap in de regio. Vergeet de eerste titel van de Saoedische koningen niet: de behoeder van de heilige plaatsen Mekka en Medina. De animositeit is nog toegenomen sinds de Amerikaanse invasie in Irak en de installatie – manu militari – van de democratie, waarbij de sjiieten – de grootste bevolkingsgroep, maar tot dan toe onderdrukt en gediscrimineerd – aan de macht kwamen. Een geschenk op een gouden schoteltje, van George Bush Jr. aan aartsvijand Iran. Na het vertrek van de Amerikanen zijn de poppen helemaal aan het dansen gegaan: premier Nouri al-Maliki heeft in Irak een dwaze antisoennitische politiek gevoerd, wat vanzelfsprekend niet goed viel bij de Saddam-getrouwen, van wie de meesten soennitisch waren. Saddam verdedigde de Arabische soennieten tegen de malicieuze, Perzische sjiieten.»

HUMO Saoedi-Arabië roert zich al veel langer in die islamitische machtsstrijd, in feite al sinds het in 1932 werd opgericht en zijn eigen puriteinse, fundamentalistische invulling van het soennisme – het wahabisme – begon te exporteren.

Lambrecht «Al veel langer, zelfs. Het pact tussen Mohamed ibn Abd al Wahhab, de grondlegger van het wahabisme, en het huis van Saoed dateert van de 18de eeuw. Dat verbond is onlosmakelijk en werd na de oprichting van de monarchie bestendigd. Eén en ander kwam in een stroomversnelling toen er aardolie werd gevonden, de Saoedi’s plots op een grote berg geld kwamen te zitten en zo macht verwierven die niet in verhouding stond tot de bevolking of het ontwikkelingsniveau. Een dorp in een oceaan van oliedollars.

»Terug naar het Irak van 2003: toen het land door Amerikaans toedoen in sjiitische handen viel, heeft dat onrust veroorzaakt in de regio. Ik spreek met de woorden van de Jordaanse koning: ‘Er heeft zich een sjiitische sikkel gevormd doorheen soennitisch gebied, van de grens met Afghanistan tot aan de Middellandse Zee in Libanon.’ Om die sikkel te doorbreken moest Assad verdwijnen en kreeg IS de wind in de zeilen. Wind die onder meer vanuit Saoedi-Arabië waaide. IS is het resultaat van een etnisch-confessionele strijd tussen soennitische Arabieren en sjiitische Perzen.

»Via de jongens die de aanslagen in Parijs hebben gepleegd – het kanonnenvlees – zijn de diensten bij het zogeheten brein van de aanslag terechtgekomen: de Belg Abdelhamid Abaaoud, postuum wereldberucht. Maar die man kon natuurlijk onmogelijk alles hebben bedacht: daar was zijn hoofdje te klein voor. Hij heeft een sleutelrol gespeeld met zijn connecties in Molenbeek, maar deze operatie is hogerop in de hiërarchie uitgewerkt. Ze is zo briljant uitgevoerd dat ze een hoofdstuk krijgt in élke terroristische handleiding. De coördinatie, de raak gekozen doelwitten, de verwarring die ze zaaiden bij de veiligheidsdiensten: deze actie is volgens de regels van de kunst georganiseerd en uitgevoerd. En wie beheerst de kunst tot in de puntjes? De Iraakse top van IS, die uit voormalige officieren uit het regime van Saddam Hoessein bestaat.»

'Erdoğan laat de vluchtelingen met honderdduizenden tegelijk de grens oversteken, omdat Europa niet heeft gedaan wat hij wilde: Assad aanvallen.'

HUMO Die zaten in 2003 plots zonder werk, nadat Saddam Hoessein was verjaagd door de VS.

Lambrecht «Ze zaten zonder werk, maar ze mochten wel hun wapens houden. Disparus dans la nature, mét hun fabelachtige expertise. Manipulatie, subversie, spionage, contraspionage: ze hebben het als geen ander onder de knie. Na de dood van Saddam, eind 2006, hebben ze zich verenigd in de naqshbandia army, een religieuze soefistische orde die een verbond is aangegaan met Al Qaeda in Mesopotamië, de terreurgroep die bij de invasie van 2003 was opgericht door de kleine Jordaanse crimineel Abu Musab al-Zarqawi. Een organisatie die herhaaldelijk van naam veranderde, maar rechtstreeks voert van Islamitische Staat in Irak, ISI, over Islamitische Staat in Irak en Syrië, ISIS (Daesh in het Arabisch), naar IS. De Saddam-getrouwen zijn er de militaire ruggengraat. Als de organisatie zich gedraagt als een veroveringsleger, dan is dat omdat het er één is. IS volgt de logica van een staatsapparaat, niet van een terreurbeweging. Het is ironisch dat die Saddam-getrouwen allemaal tot de Ba’ath-partij behoorden, een pan-Arabische, nationalistische partij die onverschillig was ten aanzien van godsdienst – ze zagen het als iets wat niet tot de publieke ruimte behoort. Eigenlijk kun je zeggen dat IS een seculiere, nationalistische organisatie is, die zich in een religieuze mantel hult om zieltjes en vrijwilligers te winnen.»


Het probleem Turkije

HUMO Verkrachtingen, onthoofdingen, zelfmoordaanslagen: IS liet zich meteen opmerken door zijn fenomenale gewelddadigheid.

Lambrecht «Dat heeft te maken met al-Zarqawi, die er vanaf het begin erg radicale denkbeelden op nahield. Als je een nieuwe ondergrondse beweging opstart, maak je alleen kans wanneer je ideeën en methodes duidelijk van die van de anderen te onderscheiden zijn. Een kwestie van marketing: bloeddorst is een unique sellingpoint, en dat heeft IS goed begrepen en tot in de perfectie uitgewerkt. Zarqawi pleegde eigenhandig de eerste gefilmde onthoofdingen. Ik spreek trouwens liever over Daesh dan over Islamitische Staat. Als je ze een staat noemt, bedenk je ze met de eer die ze zo begeren. Daesh is een acroniem, maar in het Arabisch betekent het ook ‘vertrappelen’. Dat horen ze niet graag, maar het sluit wel aan bij wat ze zijn: een misdaadsyndicaat.»

'Bloeddorst is een unique sellingpoint, en dat heeft IS goed begrepen'

HUMO Er is de laatste dagen veel inkt gevloeid over de financiering van IS. Ze halen inkomsten uit de verkoop van aardolie en katoen, dat zeker, maar ze worden evengoed gesteund door mecenassen. Moeten we de blik richting Saoedi-Arabië blijven wenden?

Lambrecht «Dan vraag je wellicht naar het koningshuis? De vorige Saoedische koning heeft anderhalf jaar geleden een decreet uitgevaardigd, met straffen tot twintig jaar voor Saoedi’s die gaan vechten in Syrië. Vergeet niet dat Daesh intussen dodelijke aanslagen heeft gepleegd in Saoedi-Arabië, onder meer tegen sjiitische moskeeën in de olierijke oostelijke provincies. De rol van Saoedi-Arabië ligt elders: bij de grote wahabitische expansie na 1979, met veel geld voor de bouw van moskeeën en het opleiden en uitsturen van predikanten, missionarissen van de wahabitische leer. Niemand had het door – behalve de betrokken landen lag niemand er wakker van.»

HUMO Maar nu hebben we het wél door: waarom blijven we vriendschappelijke relaties onderhouden? Waarom roepen we hen niet tot de orde?

Lambrecht «Simpel: follow the money. De rijke Golf zit diep in onze economie en dus ook de politiek. We weten dat ze lange tenen hebben en willen hen niet voor het hoofd stoten. Uitgerekend vandaag heeft Washington de levering van 13.000 smart bombs aan het Saoedische leger goedgekeurd.»

HUMO Vlaanderen doet ook gretig zaken met de Saoedi’s: we voorzien hen van wapens en farmaceutica. Bart De Wever was in mei nog in de wolken toen een Saoedische vennootschap met een bedenkelijke renommee miljarden in de Antwerpse haven wilde pompen.

Lambrecht «Er is wat dat betreft niets veranderd: geld is macht. Geld is invloed. Geld maakt het mogelijk om van alles aan het zicht te onttrekken. Met geld maak je vrienden. Maar goed: het probleem Saoedi-Arabië zal misschien zichzelf oplossen: de huidige koning is de laatste zoon van de oprichter van het koninkrijk, Abdoel Aziz al-Saoed. Er zit nu een kleinzoon in de antichambre, één van de zeer velen: Mohamed bin Nayef, hoofd van de Veiligheid en minister van Binnenlandse Zaken. Hij is gepokt en gemazeld in de strijd tegen Al Qaeda en opgeleid door Scotland Yard en de FBI – een vriend van het Westen, met hem valt te praten. Maar buiten het koningshuis zijn er in Saoedi-Arabië en elders in de Golf genoeg rijken die hun hemel willen verdienen nadat ze de bordelen van Beiroet hebben bezocht. En dat doen ze door goede werken te financieren.

»Liefdadigheidsorganisaties zijn sinds Al Qaeda de dekmantels voor de financiering van het internationale terrorisme. Al zitten er vast ook nog altijd elementen in het staatsapparaat die het terrorisme de hand boven het hoofd houden. De man die tot 2013 minister van Binnenlandse Zaken was in Qatar, bijvoorbeeld, had banden met Al Qaeda.»

HUMO Maar er is toch geen enkele overheid die IS officieel steunt?

Lambrecht «Het kalifaat wordt genegeerd, maar vanzelfsprekend zijn er altijd geïnteresseerden. Eén van hen is Turkije.»

HUMO Een relatief nieuwe factor.

Lambrecht (knikt) «Turkije is een probleem. Het land voerde jarenlang een zero problems-politiek: ze waren allemansvriend, in de hoop uit te groeien tot dé dominante regionale mogendheid. Midden 2011 heeft Recep Erdoğan zijn kar gekeerd: hij had Assad nog maar net geprezen als geliefd leider of hij sloeg hem in de ban. Die koerswijziging verliep parallel met die van Qatar, het enige Arabische land dat on speaking terms was met Syrië. Ook zij koesterden de hoop om de grote regisseur te worden. Ook zij keerden hun kar.»

HUMO Denkt u dat Erdoğan IS daadwerkelijk steunt?

Lambrecht «De facto: ja. Turkije is hét transitland voor de rekruten van Daesh. Het kan niet dat de alziende, alhorende en alwetende Turkse inlichtingendiensten niet weten wie daarbij betrokken is. Turkije gedoogt de netwerken van Daesh en er zijn aanwijzingen van logistieke steun.»

HUMO Tegelijk geeft Erdoğan de coalitie tégen IS – waar hij nota bene zelf toe behoort – toegang tot zijn vliegvelden.

Lambrecht «Nadat hij dat eerst een jaar lang had geweigerd: (fijntjes) Erdoğan staat geïsoleerd met de opvatting dat de Koerden het échte probleem zijn. Internationaal, maar in toenemende mate ook in eigen land, waar hij niet meer dan de helft van de mensen achter zich heeft. Hij probeert de nationalistische gevoelens van de Turken te bespelen door de Koerden in het vizier te nemen. Vorige week heeft hij op de bijeenkomst van de G20 geprobeerd om niet alleen de PKK, maar ook haar Syrische tegenhanger YPG, de belangrijkste bondgenoot tegen het kalifaat, op de terreurlijst te krijgen. Als Erdoğan aan terroristen denkt, denkt hij niet aan Daesh. Maar Daesh strijdt in Syrië wel tegen de Koerden. Inderdaad: de vijand van mijn vijand is mijn vriend.»

HUMO Erdoğan is niet onnozel: hij begrijpt toch ook wat voor een bedreiging IS stelt?

Lambrecht «He deals with them. Bij de inname van Mosoel heeft Daesh 49 stafleden van het Turkse consulaat gegijzeld: die zijn niet onthoofd, maar na drie maanden fit en wel vrijgelaten. Achterkamerpolitiek, dat laat zich raden. Het is naïef om te denken dat Turkije niet met Daesh praat. Het wordt niet hardop gezegd, maar iedereen weet het.»

HUMO Zou de houding van Turkije een kantelpunt kunnen worden?

Lambrecht «Alles gáát veranderen, dat staat vast: er zijn tektonische verschuivingen aan de gang. Het Westen heeft zich onverantwoord gedragen sinds het uitbreken van de Arabische Lente. Het woord Lente zélf getuigde van een euforische, onbegrijpelijke naïviteit. Wie vraagtekens zette, pleegde heiligschennis en was een pessimist of een onheilsprofeet. Onze regering in lopende zaken had al F16’s naar Libië gestuurd nog vóór inkt van VN-resolutie 1973 droog was. Dat was het begin van de westerse bemoeienissen, die zoals bekend op een catastrofe zijn uitgedraaid. De eliminatie van Moeamar Kadhafi heeft ook een wig gedreven tussen het Atlantische bondgenootschap – overigens niet aangevoerd door de VS, maar door de Fransen – en de BRIC-landen onder leiding van Rusland.

'IS heeft de wind in de zeilen: ze hebben zelfs bekomen dat een linkse president overgaat tot extreem-rechtse maatregelen'

»Nu eisen de Fransen weer een hoofdrol op met de recente oorlogsverklaringen. Maar dit keer zoeken ze nieuwe bondgenoten, de Russen. Rusland is sinds het met bombardementen is begonnen, incontournable geworden, en we kunnen niet anders dan vaststellen dat het Westen de Russische analyse van de Syrische situatie heeft overgenomen. Het Westen heeft op basis van gebrekkige kennis en inzicht partij gekozen in de euforie van de zogenoemde Lente: ‘Kadhafi moet wég,’ klonk het in Londen, Parijs, Washington en Brussel. En kort daarna: ‘Assad moet weg.’ Maar nu zegt men, net zoals Moskou: ‘Assad is het minste kwaad.’ Alle betrokken landen hebben vorig weekend in Wenen een overeenkomst gesloten voor een overgangsregeling die Assad nog minstens een halfjaar aan de macht houdt.»

HUMO Turkije speelt mogelijk dubbel spel. De VS doet aartsvijand Iran pleziertjes. De Saoedi’s zijn een adder aan onze borst. De coalitie tégen Assad is intussen een coalitie mét Assad. Welk een hannekesnest, die geopolitiek, een deurenkomedie haast.

Lambrecht (denkt na) «Ja. Maak er maar een tragedie van, want er zijn al te veel doden gevallen. Ook een scène in de tragedie: de vluchtelingenstroom. Om Europa te straffen, laat Erdoğan de vluchtelingen met honderdduizenden tegelijk de grens oversteken, omdat Europa niet heeft gedaan wat hij wilde: Assad aanvallen. Erdoğans discours op het vlak van de vrijheden is al anderhalf jaar zeer zorgwekkend, zijn palmares evenzeer. Europa moet de politieke confrontatie durven aan te gaan met figuren als hij.

»Even urgent: Europa moet eensgezind heruitvinden waar het voor staat. Een aantal vanzelfsprekendheden zijn op de helling komen te staan door de vluchtelingencrisis. Bart De Wever roept op om de Conventie van Genève aan te passen: een teken van zwakte en radeloosheid. President François Hollande wil de grondwet herzien om een antwoord te bieden op ‘nieuwe uitdagingen’. Alweer zullen een aantal vrijheden die we als vanzelfsprekend zagen, opgeofferd worden. Het vrij gebruik van sociale media zal aan banden gelegd worden – dat staat in de sterren geschreven. Zoiets is niet zonder consequenties: we krijgen een andere samenleving. De vraag is of we dát nodig hebben. Wat we zéker nodig hebben is een constitutioneel Europees standpunt: ‘Dit zijn wij, daar staan wij voor, dit zijn onze politieke en fysieke grenzen.’»


Reclameoorlog

HUMO De karren zijn gekeerd, de allianties herschikt: hoe moet de strijd tegen IS nu beslecht worden?

Lambrecht «Alvast niet alleen militair. Een ondoordachte oorlog zou de organisatie versterken, niet verzwakken. Het is cruciaal dat hun kalifaat wordt opgedoekt, maar de strijd moet vooral ook op ideologisch vlak gevoerd worden. Het probleem van Daesh is dat het niet alleen tienduizenden krijgers ter plekke heeft, maar nog veel meer sympathisanten over de hele wereld, die geïnfecteerd worden via het internet en de sociale media. Die propaganda moet je met middelen uit de reclame counteren. Framing: noem ze consequent Daesh in plaats van IS. Ze haten het. Vervolgens moet – liever vroeg dan laat – binnen de soennitische gemeenschap een tegenbeweging opstaan.»

HUMO U doelt op een liberale, moderne invulling van de soenna: wordt die nu al ergens gepraktiseerd?

Lambrecht «Vrijwel nérgens, tenzij in een boekhandel op de Avenue Bourguiba in Tunis. Er bestaat – verspreid over de Arabische wereld – een intelligentsia die zich bewust is van de gevaren van het islamisme. Ik kan u aanraden om ‘2084’ van de Algerijnse schrijver en Grand Prix du roman de l’Académie Française-winnaar Boualem Sansal te lezen, een schets van een wereldwijde dystopie, een Daesh-achtig kalifaat. Een Houellebecq in het kwadraat.»

HUMO Hebben die intellectuelen autoriteit? Maken hun ideeën genoeg indruk om jonge jihadisten weer op het juiste spoor te krijgen?

Lambrecht «Tot nu toe hebben ze vooral in het Westen invloed, maar dat geeft niet: de ideologische strijd wordt ook bij ons gevoerd. We hebben de Haffid Bouazza’s en Boualem Sansals nodig. Zíj moeten de megafoon krijgen, niet de mislukte bakkerszonen uit Jihadistan.»

'De Belg Abdelhamid Abaaoud kon onmogelijk het brein achter de aanslagen in Parijs geweest zijn: daar was zijn hoofdje te klein voor'

HUMO Maar kunnen de inspanningen van die intellegentsia ook uitmonden in een massabeweging? De Arabische Lente is uiteindelijk ook verzand als een affaire van de hogere middenklasse.

Lambrecht «Vanzelfsprekend, maar het probleem van de Arabische Lente was dat nooit duidelijk is gesteld welk maatschappijmodel men ambieerde: het is bij slogans gebleven. Maar het is nog niet gedaan: mensen zoals Michel Kilo, vóór de Arabische Lente een belangrijke Syrische dissident en daarna gemarginaliseerd, of de dichter Adonis, al jaren kandidaat-Nobelprijswinnaar, zouden alsnog kunnen opstaan. Als het plan van Wenen wordt uitgevoerd, moet Assad met de oppositie gaan praten, en dan hoop ik dat hij met zulke mensen rond de tafel gaat zitten. En dat men dan de luciditeit heeft om de verzuchtingen van die Lente uit te werken tot een soort Belgische grondwet: in drie weken tijd geschreven, maar wel model voor vele grondwetten die gevolgd zijn. Een goede Syrische grondwet zou de blauwdruk kunnen worden voor de moderne rechtsstaat in die regio.»

HUMO Tot slot: alle ogen van de wereld zijn nu gericht op IS, en daardoor lijken we Al Qaeda uit het oog verloren te hebben. Is dat niet risicovol? Voor hetzelfde geld maken zij van de luwte gebruik om zich te herbronnen en harder dan ooit toe te slaan.

Lambrecht «Sinds de val van Mosoel en de afscheuring van Jabhat al-Nusra (aanvankelijk een onderafdeling van IS die nu de steun geniet van Al Qaeda, red.) is een strijd aan de gang om het leiderschap in het jihadisme: als goed modeverschijnsel is Daesh dat pleit aan het winnen. Wie vandaag ten heilige oorlog trekt, sluit zich niet aan bij Al Qaeda, maar bij Daesh. Daesh heeft de wind in de zeilen: ze hebben intussen bekomen dat een linkse president overgaat tot extreem-rechtse maatregelen: dat is niet min. In die zin hebben de terroristen in Parijs een grote overwinning geboekt.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234