null Beeld

Jeroen Brouwers - Bittere bloemen

Jeroen Brouwers
, die over een maand 71 wordt, stopt ermee; zijn allerlaatste roman ligt dit weekend in de winkel. 'Bittere bloemen' (Atlas) vertelt de neergang van Julius G.M. Hammer, gewezen rechter, minister en schrijver.

Bart Vanegeren

Om te herstellen van een beroerte waarmee zijn poetsvrouw 'm op een onzalige januariochtend uit de sneeuw opgeraapt heeft, wordt de 81-jarige excellentie door zijn dochter op een twaalfdaagse cruise op de Middellandse Zee gestuurd.

Op het luxeschip Carta Mundi loopt hij Pearlene tegen het lijf, het 45 jaar jongere meisje zijner dromen. Ooit had hij tijdens een schrijfcursus onzacht op haar gebrek aan talent gehamerd, maar de maanden na die afwijzing bracht de leraar zijn leerling enkele kwijlende bezoekjes, ijverig laborerend aan een onbeantwoordbare verliefdheid.

Die koestert hij met de hulp van een Cranach
-miniatuur van een meisje met bleekroze bloem: 'Zij was de belichaming van de liefde zelf, zoals het meisjesportret van Cranach er de afbeelding of de idee van was.' Een onmogelijke liefde, rondspokend in een versleten karkas - vertrouwde contouren voor een Brouwers-roman.

De openingsscène met linnen dekstoel is tragikomisch: de wankele bejaarde stuntelt zich, een 21ste-eeuwse Buster Keaton
gelijk, in een dwangbuis van linnen en hout.

Maar gaandeweg valt er steeds minder te lachen, wanneer de beklemming gestaag tastbaarder wordt: steeds vergeefser loopt Hammer naar lucht te happen, steeds vaker zakt hij door zijn tot flanel verworden benen, steeds definitiever ontneemt een vuige wazigheid 'm het zicht uit de ogen.

Ook heeft de dood zich alvast in zijn neus genesteld: 'Stinkende smaak van verdorring. Als van bittere bloemen.' Zo wordt 'Bittere bloemen' een verkenning van die melancholie waarvan de slagschaduw de laatste levensjaren verduistert.

Corsica, in de greep van een Napoleon
-herdenking, wordt Hammers Waterloo. Van boord gegaan om sigaartjes te kopen, belandt hij achtereenvolgens in een kardinaalspaleis, op de set van een sf-film met Nicole Kidman
en in een restaurant.

Intussen malen onophoudelijk herinneringen, dromen en associaties door zijn steeds ijler wordende hoofd: 'Zijn geheugen reproduceert alleen nog momenten, die hij scherp voor zich ziet, maar te snel en te vluchtig voor samenhang - het geheugen als anekdotenboek.'

In die mozaïek van splinters, flarden en brokstukken tekent zich Hammers levensverhaal af, en het belang daarin van vier vrouwen: behalve Pearlene zijn vijftig jaar geleden gestorven vrouw, zijn dochter en - vooral - zijn in een oorlogsbombardement omgekomen moeder.

Voor structuur en eenheid in Hammers alle kanten opschietende gedachtestroom, verspreid over korte hoofdstukjes, zorgt een subtiel motievenspel, waarvoor Brouwers' uitgekristalliseerde vakmanschap borg staat. Er donderen geen mussen van daken of exotische vogels uit palmbomen zonder reden.

Zo wordt helemaal aan het begin uitgebreid uitgeweid over het zwembad van het cruiseschip, dat dan logischerwijs in de ontknoping een cruciale rol krijgt. Zo duikt, net als in elke Brouwers-roman, Orpheus op: de gewaarwording bij de aanblik van de Cranach-miniatuur is 'dezelfde als van de man die in de onderste wereld afdaalt, in tranen om de onomkeerbare dood van zijn geliefde'.

Onvermijdelijk is ook Brouwers' eeuwige thema van de immer verglijdende tijd present. Hammer, een supergeavanceerd horloge om de pols, werkt in zijn kajuit aan een laatste essaytje, over de tijd en meer bepaald het woord 'eigenlijk' - op zoek naar het eigenlijke, de essentie: 'Alle associaties gecomprimeerd tot de essentie, dit is, ziedaar: het eigenlijke.'

Tussen al dat verheven boren naar de essentie vermeien Hammer en Brouwers zich goddank in vermakelijk gekanker tegen de anti-tabakslobby, gezeur over de digitalisering van het schrijversvak, geklaag over geschoren schaamstreken, en gevit op de terreur van toeristen. Alles exquis geventileerde mensenhaat, geboren uit - ziedaar de essentie van 'Bittere bloemen' - de verweesdheid in het aangezicht van de dood: 'Verlatenheid is eenzaamheid in eindeloos meervoud.'

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234