Een foto genomen en beschreven in 1921, van inwoners van de wijk Greenwood die worden afgevoerd tijdens de rassenrellen in Tulsa, morgen honderd jaar geleden.  Beeld AP
Een foto genomen en beschreven in 1921, van inwoners van de wijk Greenwood die worden afgevoerd tijdens de rassenrellen in Tulsa, morgen honderd jaar geleden.Beeld AP

geschiedenisVerenigde Staten

Joe Biden bezoekt vandaag Tulsa, waar de wonden van de massamoord in 1921 nog lang niet geheeld zijn

Vandaag bezoekt Amerikaans president Joe Biden de stad Tulsa, waar honderd jaar geleden één van de grootste racistische massamoorden in de Amerikaanse geschiedenis plaatsvond. Een gebeurtenis die tot voor kort diep was weggestopt, en nu pas verplichte kost is in schoolboeken van de staat Oklahoma.

Het is minder dan een mensenleven geleden. Er zijn nog drie mensen in leven die met eigen ogen zagen hoe een gewapende witte menigte in de vroege ochtend van 1 juni 1921 hun wijk Greenwood platbrandde. Toch is de geschiedenis zo lang zo diep weggestopt dat archeologen tegenwoordig opgravingen moeten doen om details te achterhalen van de aanval die destijds 35 huizenblokken in de as legde en honderden zwarte inwoners van de Amerikaanse stad Tulsa in Oklahoma het leven kostte.

De contouren van wat zich afspeelde, zijn wel bekend. ‘Het was als een oorlog. Witte mannen met geweren kwamen en vernietigden onze wijk. Wat hadden we ze misdaan? We snapten niet waarom het gebeurde. We leefden gewoon ons leven. Maar ze kwamen, en vernietigden alles.’ Dat zijn de woorden van de 106-jarige Lessie Randle, één van de drie nog levende ooggetuigen, die eerder deze maand haar herinneringen deelde met een commissie van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden. ‘Ik herinner me nog dat we ons huis uitrenden. Ik rende langs dode lichamen. Het was geen prettig gezicht. Ik kan de beelden nog voor de geest halen – honderd jaar later. Ik was zo bang. Ik dacht dat we het niet zouden overleven. Ik herinner me dat overal mensen aan het rennen waren.’

De context van wat zich afspeelde, is ook bekend. Want wat er gebeurde in Tulsa, gebeurde destijds overal in Amerika, vertelt journalist Tim Madigan, die over de Tulsa Race Massacre twintig jaar geleden het boek The Burning schreef. ‘Het was uniek vanwege de reikwijdte van het geweld. Maar de wreedheden die begaan werden, en de manier waarop die vervolgens toegedekt werden, waren exemplarisch voor die periode in onze geschiedenis.’

In zijn boek schetst hij die context. Overal in de VS namen destijds de raciale spanningen toe. Veel zwarte Amerikanen hadden in de Eerste Wereldoorlog voor hun land gevochten, wapens gedragen, en verwachtten bij terugkomst ook in eigen land als volwaardige burgers behandeld te worden. Maar de reactie van wit Amerika op dat groeiende zwarte zelfbewustzijn was juist het invoeren van racistische segregatiewetten. Lynchgerechten van zwarte Amerikanen en georganiseerd geweld waren met name in het zuiden van de VS aan de orde van de dag. De Ku Klux Klan werd in 1915 heropgericht, en kende aanhangers tot in de hoogste kringen, onder wie president Woodrow Wilson, hier te lande vooral bekend als de idealistische inspirator van de Volkerenbond.

De wijk Greenwood in Tulsa werd in 1921 in as gelegd door witte oproerlingen. Inwoners werden doodgeschoten, of opgesloten in interneringskampen, waar ze pas uit mochten als een witte burger van Tulsa garant wilde staan. Beeld via Reuters
De wijk Greenwood in Tulsa werd in 1921 in as gelegd door witte oproerlingen. Inwoners werden doodgeschoten, of opgesloten in interneringskampen, waar ze pas uit mochten als een witte burger van Tulsa garant wilde staan.Beeld via Reuters

In Tulsa speelden zulke spanningen misschien wel sterker dan elders. Want nergens waren zwarte Amerikanen zo succesvol als in die stad, die in die tijd een enorme groei doormaakte, nadat er olie was gevonden. Daar profiteerden zwarte Amerikanen uiteraard niet direct van, maar de secundaire werkgelegenheid zorgde ervoor dat ook zij van heinde en verre naar de stad trokken. Ze woonden voornamelijk in de wijk Greenwood, waar een levendige gemeenschap ontstond, en waar zoveel zwarte Amerikanen eigen ondernemingen begonnen, dat het gebied bekend kwam te staan als het ‘Wall Street van zwart Amerika’. Dat zwarte succes zorgde voor scheve ogen bij sommige witte inwoners van Tulsa, die hen te ‘uppity’ vonden, zoals een in die dagen veel gebruikte term luidde; ze kenden hun plaats niet.

De vlam sloeg in de pan, zoals wel vaker, na een incident met een wit meisje. Een zwarte schoenenpoetser zou een witte liftbediende aangerand hebben. Zelf beweerde hij dat hij de lift binnen was gestruikeld, en niemand in zwart Tulsa kon zich voorstellen dat hij inderdaad zó stom zou zijn om midden in de witte wijk een wit meisje aan te randen. Je wist immers wat er dan gebeurde.

En dat gebeurde inderdaad. De lokale sensatiekrant Tulsa Tribune stookte het vuurtje op, en kopte op 31 mei 1921 groot ‘To Lynch Negro Tonight’. Een boze witte menigte verzamelde zich rond het politiebureau en eiste uitlevering van de jongen. Zwarte Amerikanen kwamen vervolgens ook naar het politiebureau, gewapend, om een eerlijk proces te eisen. Het kwam tot wat eerste schermutselingen. De inwoners van Greenwood gingen slapen met het geluid van geweerschoten, en de hoop dat het geweld weer over zou waaien.

Huizen werden geplunderd

Maar bij het krieken van de volgende ochtend hadden zich op strategische punten in de zwarte wijk witte oproerlingen verzameld, die na een fluitsignaal een gecoördineerde aanval inzetten. Die kreeg zelfs, opmerkelijk in 1921, luchtsteun van een vliegtuigje. Huizen werden geplunderd, en daarna platgebrand. Inwoners werden doodgeschoten, of opgesloten in interneringskampen, waar ze pas uit mochten als een witte burger van Tulsa garant wilde staan.

Bovenstaande is dus allemaal al bekend, uit ooggetuigenverslagen, en door de reconstructies van journalisten en historici zoals Tim Madigan. En tegelijkertijd heel erg onbekend. Want al snel ging het deksel op de gebeurtenissen. Niemand werd vervolgd voor de moorden. De opruiende oproep tot lynchen werd uit het archiefexemplaar van de Tulsa Tribune geknipt. En zelfs in Tulsa was het gebeurde geen lesstof tijdens de geschiedenisles.

Terwijl de Tulsa Race Massacre waarschijnlijk het grootste racistische georganiseerde geweld uit de Amerikaanse geschiedenis is. Waarschijnlijk, want hoeveel doden er precies gevallen zijn, dat is een van die dingen die niet bekend zijn. Het statistische bureau van Oklahoma registreerde destijds officieel 36 doden. Dat is in ieder geval een onderschatting. Een officiële onderzoekscommissie uit 2001 schatte tussen de 75 en 300 doden. ‘Er zijn heel veel getuigenissen van mensen die trucks beladen met zwarte lichamen de stad uit zagen rijden,’ zegt Madigan. ‘Het dodental moet in de honderden lopen. Dat getal van 300 lijkt mij in de richting, misschien is het zelfs nog een conservatieve schatting.’

Medewerking van officiële zijde

Een ander geheim dat Madigan tijdens zijn research niet opgehelderd kreeg, en dat allang mee het graf in genomen is, is de vraag wie de aanval op Greenwood plande. Dat er medewerking van officiële zijde was, daar is Madigan van overtuigd. ‘Daar is heel veel indirect bewijs voor, want een zo grote en gecoördineerde aanval kan niet hebben plaatsgevonden zonder de zegen of medewerking van de hoogste kringen van Tulsa. Of dat nu het gemeentebestuur is geweest of mensen bij de politie. En het is vrij duidelijk dat het vliegtuig dat is ingezet van de oliemaatschappijen moet zijn geweest. Die stonden helemaal bovenaan de voedselketen in Tulsa.’

Het geweld is niet alleen van officiële zijde toegedekt, de Amerikaanse maatschappij leek lange tijd niet klaar om het gewelddadige verleden onder ogen te zien. Dat merkte Madigan toen hij in 2001 zijn boek publiceerde. ‘Het verscheen bij een gerenommeerde uitgever, kreeg een paar goede recensies. Maar tja, niemand wilde het lezen.’

Tot voor kort. Want inmiddels begint de Tulsa Race Massacre door te dringen tot het collectieve historische bewustzijn van de Amerikanen. In de staat Oklahoma zijn de gebeurtenissen sinds een paar jaar verplichte lesstof op school. Tulsa besloot archeologen aan het werk te zetten om onderzoek te doen op de vermoedelijke locaties van massagraven buiten de stadsgrenzen. Het gemeentebestuur organiseert allerlei activiteiten rondom de honderdste verjaardag van de massamoord. President Biden zal vandaag, dinsdag, ook naar Tulsa afreizen.

Tulsa in de HBO-serie ‘Watchmen’

Ook in de popcultuur dringt Tulsa door. Bijvoorbeeld in de bizarre, futuristische HBO-serie ‘Watchmen’, twee jaar geleden een grote hit in Amerika. Die opent met een minutenlange verfilming van de Tulsa Massacre, een gebeurtenis die belangrijk blijft voor de plot. Madigan: ‘De regisseur vertelde me dat er op de avond van de uitzending een half miljoen zoekopdrachten op internet werden uitgevoerd, van mensen die wilden weten of wat ze op hun scherm zagen, echt gebeurd was of verzonnen. Toen kwamen ze erachter dat dit dus echt gebeurd is.’ Madigans boek, waar de serie zich op baseerde, is na twee decennia ineens gaan verkopen.

Voor Madigan is het een teken dat er eindelijk iets verandert in de raciale verhoudingen in zijn land. Hij is een witte Amerikaan, die in het Midwesten opgroeide tussen allemaal andere witte Amerikanen, en die een groot deel van zijn leven weinig nadacht over racisme. ‘Maar mijn hart werd geraakt door dit verhaal. En ik denk dat er miljoenen witte Amerikanen van goede wil zijn die ook geraakt worden als ze dit verhaal leren kennen.’

Maar met alleen erkenning voor het leed dat destijds geschiedde, zijn we er bepaald nog niet, klinkt de afgelopen tijd steeds luider uit de zwarte gemeenschap van Tulsa. Daar werkt de geschiedenis van 1921 nog steeds door.

Schade werd nooit uitgekeerd

Wie honderd jaar later op zoek gaat naar de ooit zo levendige zwarte wijk Greenwood, vindt nog een paar huizenblokken, maar vooral een snelweg en een uitgestrekte universiteitscampus. Voor veel zwarte bewoners van Tulsa waren de gebeurtenissen van 1921 slechts het startschot van een langer durende campagne om ze van hun eigendommen te ontdoen.

De stad Tulsa keerde nooit schade uit, verzekeringsmaatschappijen evenmin, met een beroep op rellenclausules. Geld dat zwarte Amerikanen bij banken hadden gestald, werd onbereikbaar, omdat de bankboekjes verbrand waren. Niet alleen verdampte zo veel opgebouwde rijkdom, het herbouwen van Greenwood werd actief tegengewerkt door het stadsbestuur. Greenwood krabbelde weer op, maar gemeentebestuurders spraken in die jaren hardop de wens uit om zwarte inwoners van Tulsa verder uit het centrum te verdrijven, en gebruikten daartoe onteigeningen en stadsvernieuwingen. De genadeklap voor Greenwood was een nieuwe snelweg, die in de jaren zestig dwars door de voormalige trots van zwart Amerika werd gelegd. Die snelweg vormt ook vandaag nog een barrière tussen het arme, zwarte noorden van Tulsa, en het rijke, witte zuiden.

Die ongelijkheid zie je ook terug in de behandeling door de politie. Dat vertelde Tiffany Crutcher, een uit Tulsa afkomstige arts, onlangs aan dezelfde commissie waar ook de 106-jarige Lessie Randle sprak. ‘De restanten van de massamoord kun je nog steeds terugvinden in het juridische systeem en de politiemacht van Tulsa, die mijn familie uit elkaar getrokken hebben.’ Ze is de achterkleindochter van een van de overlevenden van 1921. En ze werd vijf jaar geleden ongewild in de rol van actievoerder geworpen, toen haar veertigjarige broer door de politie werd doodgeschoten, terwijl hij zijn handen in de lucht hield. ‘De politie vond geen wapens, maar gospel-cd’s in zijn auto.’

Deze week werd de documentaire ‘Rebuilding Black Wall Street’ vertoond in een drive-in­bioscoop in Tulsa, ter gelegenheid van de herdenking van de Tulsa Race Massacre een eeuw geleden. Beeld AP
Deze week werd de documentaire ‘Rebuilding Black Wall Street’ vertoond in een drive-in­bioscoop in Tulsa, ter gelegenheid van de herdenking van de Tulsa Race Massacre een eeuw geleden.Beeld AP

Dreisen Heath komt ook uit Tulsa, en werkt tegenwoordig als onderzoeker bij Human Rights Watch (HRW), waar ze een lijvig rapport opstelde over herstelbetalingen aan de slachtoffers en hun nabestaanden, waar het nooit van gekomen is. Terwijl daar genoeg precedenten voor bestaan; zo kregen de Japanse burgers die tijdens de Tweede Wereldoorlog geïnterneerd werden later wel financiële compensatie.

Haar voorstellen om de intergenerationele armoede te lijf te gaan die deels zijn oorsprong vindt in 1921, heeft nog weinig weerklank gevonden in de politiek. ‘Liever dan aan zo’n plan te werken, hebben de stad en de staat hun aandacht geconcentreerd op het Greenwood Rising historisch centrum, dat bedoeld is om de slachtoffers te herdenken en cultureel toerisme te stimuleren,’ schreef ze onlangs in een update voor HRW.

En dus doet president Biden dezer dagen mee aan de officiële herdenking, maar weigert de 106-jarige overlevende Lessie Randle haar medewerking. Haar advocaat stuurde onlangs een sommatie naar het herdenkingscomité, om haar naam niet te gebruiken zolang zij nog steeds tevergeefs vecht voor compensatie voor het haar aangedane leed.

‘Ze willen de geschiedenis van de massamoord gebruiken voor hun eigen doeleinden, terwijl Randle in armoede leeft,’ aldus haar advocaat in een toelichting. ‘Ze heeft nooit rechtvaardigheid of compensatie gehad en dat vindt ze verkeerd.’

(Trouw)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234