null Beeld

Jonathan Franzen - Het Kraus-project

Jonathan Franzen heeft ons ‘Vrijheid’ en vooral ‘De correcties’ geschonken en zal dus veel vergeven worden. Bijvoorbeeld ook ‘Het Kraus-project’ (Prometheus), een op vier gedachten hinkende tegenvaller.

Om te beginnen is er de virulent zijn gedacht spuwende Karl Kraus, de Oostenrijkse schrijver die begin vorige eeuw bekendstond als ‘De Grote Hater’ en in zijn (eenmans)tijdschrift Die Fackel zijn satirische vlammenwerper richtte op de contemporaine pers en de valse beloften van Vrijheid en Vooruitgang. Franzen vertaalt twee essays van Kraus: eentje waarin hij de overgewaardeerde dichter Heine neersabelt en eentje waarin hij een lans breekt voor de ondergewaardeerde toneelschrijver Nestroy. Vitriool voor gevorderden.

Vervolgens zijn er de gedachten van twee Krauskenners, professor Reitter en schrijver Kehlmann. In voetnoten die de vertaalde essays overwoekeren, ruimt Franzen plaats voor hun duiding van Kraus’ intertekstualiteit en hermetisme en de context van het tijds- en referentiekader. En jawel, dat is bij momenten zo gortdroog en specialistisch als het klinkt.

De derde gedachte is er eentje waarvan de wens de vader is. Franzen wil o zo graag parallellen zien tussen het Wenen van begin vorige eeuw en het Amerika van begin deze eeuw, ‘een verzwakt imperium dat zichzelf vanalles wijsmaakt over z’n uitzonderlijkheid terwijl het op weg is naar de apocalyps’. Daar valt iets voor te zeggen, zeker omdat Franzen het apocalyptische eindpunt ruim interpreteert als ‘de totale ontmenselijking’. Helaas schiet hij in een hysterische kramp bij het vertalen van Kraus’ kritiek op de kranten van zijn tijd naar ons ‘eigentijdse technoconsumentisme’. Zo heeft Franzen amper tien regels nodig om van een verstandige vaststelling – ‘we dienen even rusteloos te worden als het kapitalisme zelf’ – af te glijden naar een onbegrijpelijke dwaasheid: ‘Werken op iets wat IdeaPad heet, verleidt me tot het weigeren van het hebben van ideeën.’ Met soortgelijke uitschuivers maakt Franzen zijn cultuurkritiek in ijltempo tandeloos. De voetnoot als zelfdestructieve voetzoeker.

Tot slot wordt in de noten plaatsgemaakt voor de zwarte gedachten van de jonge Franzen, een boze twintiger die twee jaar in Duitsland studeerde: ‘Ik was teruggetrokken, depressief, conventioneel, een beetje preuts, een workaholic, geneigd tot filosoferen.’ Eén en ander leidt tot een heftige verliefdheid op Kraus’ schrijven, een korte psychotische periode en ‘megalomaniakale’ plannen als romancier. Deze passages zijn veruit de beste van ‘Het Kraus-project’, omdat ze een verhelderend licht werpen op de geboorte van de schrijver van ‘De correcties’.

De vier componenten van ‘Het Kraus-project’ zitten elkaar voortdurend in de weg. Niet alleen is het wat veel voor één boek, ’t is ook niet allemaal even beklijvend. Dat is in andere boeken met de naam Franzen op het kaft overvloedig wél het geval, zodat een kleine correctie voor de hand ligt: voor ‘het blootleggen van de tegenstrijdigheden van Amerika’ wendt Franzen zich maar beter weer tot romans. Iedereen tevreden.


Links

Facebook Jonathan Franzen >

Uitgeverij Prometheus >

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234