null Beeld

Jonathan Franzen - Zuiverheid

Verhuizen van de pulserende hectiek van New York naar een bosrijke heuvel nabij Santa Cruz heeft de vogelaar én de schrijver Jonathan Franzen goed gedaan. Na zijn briljante doorbraakroman ‘De correcties’ deed hij negen jaar over de opvolger ‘Vrijheid’, nu heeft hij bijna dubbel zo snel een nieuwe roman klaar. ‘Zuiverheid’ (Prometheus) is een typische Franzen-turf: doorwrocht, uitdagend en bij de tijd.

Pip Tyler – volgens haar paspoort: Purity Tyler – is 23, komt liefde en geld tekort, en verdeelt haar tijd tussen een luizig kantoortje en een nog luiziger kraakpand. Niet toevallig deelt ze haar zelfgekozen voornaam met de held van ‘Great Expectations’: waar Dickens’ ouderloze Pip naar Londen trekt om zich in de wijsheid van het ware leven onder te dompelen, gaat Pip in ‘Zuiverheid’ op zoek naar de identiteit van haar ouders – haar moeder verzwijgt hoe ze zelf heet, wie Pips vader is en waar en wanneer haar dochter geboren is.

Via een reeks toevalligheden waar Dickens trots op zou zijn, belandt Pip bij de manipulatieve Andreas Wolf, de charismatische leider van een in Bolivia gehuisvest hackersproject à la WikiLeaks, en vervolgens bij de lijdzame Tom Aberant, de plichtsgetrouwe stichter van een vanuit Denver gerunde website voor onderzoeksjournalistiek – elkaar spiegels voorhoudende helden van het internet, die een geheim delen dat mee de romanplot aandrijft. In haar schijnbare onschuld – niet gespeeld, eerder virtueel – ontplooit Pip tot haar eigen verbazing en wanhoop een ontwrichtende kracht. Franzen schakelt inventief heen en weer in de tijd en tussen drie continenten, verrijkt elke verhaallijn met uitgebalanceerde nevenpersonages en snedige inzichten, en vervlecht zo met beheerst metier een aantal levensgeschiedenissen die als novelle op zich zouden kunnen staan. Telkens opnieuw weerklinkt, net als in Franzens vorige bestsellers, het oorverdovend knarsen van relaties – tussen (voormalige) geliefden, tussen ouders en kinderen, tussen vrienden en gelijkgestemden, tussen onherroepelijk tot elkaar veroordeelden.

In ‘Vrijheid’ ontmantelde Franzen het gelijknamige ideaal, de motor van de vooruitgang predikende doctrine van de laatste decennia. In zijn nieuwe roman doet hij hetzelfde met ‘zuiverheid’: niemand in deze roman is zuiver op de graat, iedereen heeft geheimen en bedient zich van leugens. Alles onecht, iedereen verdacht. Illustratief voor deze onophoudelijk draaiende carrousel van verraad zijn de veelvuldige seksuele capriolen, te bed of niet te bed. Geen klokkenluider of hij loopt zijn eigen klepel achterna, geen betrouwbare bron of er welt algauw ook vermaak uit op, geen netwerk of het doet algauw aan duw- en trekwerk – ’t is een aloud literair procedé: zoals seks verhevigd leven is, zo geven personages ontdaan van kleren en principes ook hun ware aard bloot. De lijfelijke strapatsen van Andreas Wolf, zijn narcisme vierend, en Tom Aberant, zijn frustraties uitdrijvend, rijmen dan ook met hun professionele activiteiten in cyberspace. Sex, lies & internetfake: eerlijkheid, openheid en waarheid blijken slechts leugenachtige labels te zijn waarmee de vrijheid in het digitale tijdperk opgetuigd wordt. Die ontmaskering is de kern van ‘Zuiverheid’, alle verhaallijnen samenknopend: de transparantie in cyberspace is geenszins een garantie op de waarheid, maar installeert een imaginaire zuiverheid, die meer dan wat ook verdeelt, ontreddert en desoriënteert. Een kwalijke haard van fundamentalisme en idolatrie.

Die internet viserende cultuurkritiek verbindt ‘Zuiverheid’ met ‘De cirkel’ van Dave Eggers, die andere maatschappelijk relevante schrijversstem uit Amerika. Beide romans zetten een domper op de feestvreugde na de digitale revolutie: Eggers hekelt de ontmenselijkende kracht van een bedrijfscultuur zonder privacy, Franzen viseert de destructieve macht van een tegencultuur zonder reserves. Het meest verpletterend is ‘Zuiverheid’ wanneer Andreas Wolf, opgegroeid in Oost-Duitsland, parallellen tussen het totalitarisme van de DDR en dat van het wereldwijde web op een rij zet: ‘Het antwoord op elke vraag, groot of klein, was het socialisme. Als je ‘sociale netwerken’ verving door ‘socialisme’ kreeg je internet. Het nieuwe regime recyclede zelfs de toverwoorden van de oude republiek, ‘collectief’ en ‘samenwerkingsverband’.’ Technologie, de Stasi van deze tijd.

Franzens analyse ontnuchtert uitdagend: stem en tegenstem bezigen dezelfde vervormende megafoon, beide gegijzeld door het dictaat van het eigen gelijk. ‘Zuiverheid’ rekent af met het moreel absolutisme, van alle zuiveren in de leer, en pleit voor nuance in een wereld gestuurd door polariserende machines. Het zal hem geen applaus opleveren van ecologisten, Occupy-achtige en andere activisten en feministen, maar Franzen overtuigt, omdat hij de ironie van ‘Vrijheid’ kortwiekt en inruilt voor empathie. Mensen zijn rare vogels, weet de schrijvende vogelaar, en hij etaleert ze in al hun veelkleurigheid en veelvormigheid, met al hun opvliegende onhebbelijkheden en door kwetsuren getekende drijfveren. Het levert een roman op die niet alleen verstrekkende inzichten reveleert, maar ook geestig is en ontroert. Zoiets is enkel een buitengewoon schrijver gegeven. In ‘Zuiverheid’ verenigt Jonathan Franzen met verleidelijke vertelkracht het milde mededogen van Saul Bellow en de intelligente cultuurkritiek van Don DeLillo. Een roman van deze tijd, voor de eeuwigheid.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234