Keulen en de Koran Raja Felgata: 'Zitten hun hersens dan echt tussen hun benen?'

De onthulling dat de Duitse politie en media de afkomst van de daders van de massa-aanranding in Keulen verzwegen om geen xenofobie in de hand te werken, blijkt ironisch genoeg net het tegenovergestelde effect te hebben. Vooral nu blijkt dat ook in andere Europese landen weleens vrouwen worden belaagd door grijpgrage mannen van Arabische en Noord-Afrikaanse afkomst.

‘Seksualiteit bespreekbaar maken in islamitische culturen,’ zegt de Marokkaans-Nederlandse journaliste en feministe Raja Felgata. Een paar maanden geleden verscheen haar boek ‘I Love Mo’, een bundeling opmerkelijke getuigenissen van Marokkaanse vrouwen over hun liefdeservaringen met Marokkaanse mannen.

Raja Felgata «Ik vind de aanrandingen heel pijnlijk, en onacceptabel. Waar komt dit vandaan? In islamitische landen wordt niet vrijuit over seksualiteit gepraat: dat is hchouma, taboe. Dus worden die gevoelens onderdrukt. Kerels die oorlogslanden ontvluchten en in het Westen terechtkomen, waar iedereen open en bloot zijn ding doet, weten in eerste instantie niet wat hun overkomt. Ze hebben er niet altijd een idee van hoe ze met al die visuele prikkels moeten omgaan. Primitieve gevoelens halen de bovenhand, en dan krijg je dit soort shit. Maar: vrouwen – hoe ze zich ook kleden – mogen niet het slachtoffer worden van hun frustraties omdat seksualiteit een taboeonderwerp is. We moeten ervoor zorgen dat die mannen zich daarvan bewust worden.»

HUMO Het BKA, de Duitse federale recherche, heeft de aanrandingen ondertussen gecatalogiseerd als ‘taharrush jama’i’, een vorm van georganiseerde collectieve aanranding tijdens grote evenementen, wat een gekend probleem zou zijn in Arabische landen. Had jij er al over gehoord?

Felgata «Ja, ik heb op de Arabische redactie van de Wereldomroep gewerkt, vooral rond vrouwen en seksualiteit in de Arabische landen, waardoor ik veel vrouwen uit landen als Egypte, Tunesië en Marokko gesproken heb. Daarnaast heb ik er filmpjes over gezien en verhalen over gelezen via bevriende journalisten die tijdens de Arabische Lente naar Egypte afgereisd waren: vrouwen werden aangerand op straat, en niemand die er iets aan deed. Maar ik vind het onjuist om dat nu meteen ‘een islamitisch probleem’ te noemen: pedofiele priesters zijn ook geen ‘rooms-katholiek probleem’. Het is een probleem bínnen het katholicisme, net zoals dit ook een probleem is bínnen de islamitische gemeenschap. Of kijk naar het Oktoberfest: daar worden vrouwen ook van tevoren gewaarschuwd dat mannen zich aan hen kunnen vergrijpen. Is dat een Duits probleem? Neen. Het is belangrijk om dat onderscheid te maken, en al zeker als je het bespreekbaar wil maken in de media, omdat je daarmee het publiek voedt. Mensen hebben al zo weinig kennis: onlangs zat er in ‘De wereld draait door’ een politiek deskundige (Sywert van Lienden, red.) die een heleboel feitelijke fouten maakte door bepaalde cijfers over vluchtelingen en zedendelicten verkeerd aan elkaar te linken (Van Lienden beweerde dat 1 op de 20 tot 1 op de 30 allochtonen verdacht werd van zedendelicten, terwijl de studie het had over 1 op de 370 Antillianen, 1 op de 700 Marokkanen en 1 op de 1.000 Turken, red.). En naar ‘De wereld draait door’ kijken toch al gauw 1,5 miljoen mensen. Het is gevaarlijk te veralgemenen: het maakt racisten nog racistischer en bevestigt ze in hun vooroordelen. De media hebben hierin ook een verantwoordelijkheid, vind ik.

»Nu, vrouwen die in Caïro – met of zonder hoofddoek of boerka – over het Tahrirplein lopen, wórden gewoon in de billen geknepen. Of er wordt naar hen gesist. Dat zijn de feiten. Ik zeg niet dat het in élk Arabisch land gebeurt, maar ik wil het ook niet bagatelliseren: we moeten de dingen benoemen zoals ze zijn en daar mag de Marokkaans-islamitische gemeenschap ook niet bang voor zijn, anders voer je struisvogelpolitiek. Of die intimidatie nu gebeurt in het Midden-Oosten of zich verplaatst naar het Westen: het is gewoon fout en moet aangepakt worden.»

'Vluchtelingen die in het Westen terechtkomen, waar iedereen open en bloot zijn ding doet, weten niet wat hun overkomt. Maar vrouwen mogen niet het slachtoffer worden van hun frustraties.'

HUMO Auteur Hafid Bouazza is drastischer: in zijn pamflet ‘De akker en de mantel’ stelde hij enkele maanden geleden al dat de islam zélf de kern van het probleem is. Mannen hebben de onderdrukking van de vrouw nodig om hun mannelijke identiteit vorm te geven, wat tot onrecht leidt. Over de Arabische Lente zei hij droogweg: ‘De weinige vrouwen tijdens de betoging op het Tahrirplein werden aangerand: blijkbaar was de opstand tegen de dictator toch niet de grootste prioriteit.’

Felgata «Er wordt veel vanuit islamitische context goedgepraat, en daar moeten we als gemeenschap vanaf. Maar of je net als Hafid Bouazza helemaal afvallig moet worden… Je zou de Koran kunnen interpreteren in het hier en nu. De Amerikaanse hoogleraar islamkunde Amina Wadud is daar een goed voorbeeld van: zij heeft de Koran vanuit vrouwelijk perspectief op een wetenschappelijk onderbouwde manier herschreven. Wadud is ook één van de eerste vrouwen geweest die het vrijdaggebed heeft voorgeleid, terwijl het in de islam verboden is dat een vrouw mannen voorgaat in het gebed – een regel die bedacht werd door mannen, trouwens. Daardoor zijn er fatwa’s over haar uitgesproken.

»Als literator respecteer ik Hafid, maar zijn boodschap is niet de mijne. Als je het geloof volledig loslaat, pak je de problemen niet aan, maar zeg je eigenlijk: ‘Bekijk het maar. Ik ga m’n eigen leven leiden.’ Dat is me te makkelijk: ik vind het een mooiere uitdaging om het probleem aan te pakken met behoud van je islamitische en culturele identiteit, normen en waarden.»

HUMO Wat als scholen naast de traditionele interpretatie van de Koran ook de interpretatie van Wadud zouden aanreiken?

Felgata «Dat is haast utopisch, want dan raak je aan een boek dat voor heel veel mensen heilig is. Velen zijn opgevoed met het idee dat de Koran de waarheid is en niet geïnterpreteerd mág worden. Terwijl de tijd van de Profeet natuurlijk erg verschilt van de onze. Als je daar krampachtig aan vasthoudt, kun je de islam onmogelijk in het hier en nu beleven.»

HUMO Theo Francken, staatssecretaris voor Asiel en Migratie, maakte de cursus ‘Hoe om te gaan met vrouwen’ verplicht voor asielzoekers, want ‘de instroom van alleenstaande jongemannen is heel hoog, en ze komen uit een cultuur die helemaal anders met vrouwen omgaat’. Een goed idee?

Felgata «Alles wat uit rechtse hoek komt, vind ik gevaarlijk (lacht). Je impliceert ermee dat die mannen een gevaar zijn voor de samenleving, dat ze niet weten hoe ze met vrouwen moeten omgaan – daar zit een gedeeltelijke waarheid in, maar zo’n cursus mag geen leidraad zijn. Ik weet ook niet of het betekent dat de Belgische man een voorbeeldfunctie heeft op dat vlak.

»Het Westen wordt geconfronteerd met een nieuwe generatie migranten, en hoe we daarmee moeten omgaan, is voor ons allemáál een uitdaging. Wat de juiste manier is, weet ik niet: ik ben geen socioloog.»


Van Ali tot Zaki

Een schrijfster is Felgata wél: in 2015 kwam haar boek ‘I Love Mo. Het Marokkaanse mannenalfabet van Ali tot Zaki’ uit, waarin ze in 26 verhalen de vaak moeizame relaties schetst tussen de aan tradities vasthoudende Marokkaanse mannen en de geëmancipeerde Marokkaanse vrouwen. De verhalen zijn gebaseerd op de verbazend openhartige gesprekken die Felgata met Marokkaans-Nederlandse vrouwen voerde. Hoe openhartig precies, vraagt u? Enkele passages, ter illustratie: ‘De laatste keer dat ik in Marokko was met mijn ouders, wilden ze me koppelen aan een verre achterneef. Maar ik keek bepaald niet uit naar gehandicapte kinderen of kinderen met een achterstand, dus ik bedankte voor de eer.’ En: ‘Gelaten liet ik de Marokkaan uit Haarlem tussen mijn benen friemelen. Het voelde alsof hij probeerde om zijn veters te strikken, terwijl hij niet eens in de buurt van mijn clitoris kwam. Ik zuchtte diep en deed maar alsof ik klaarkwam. Vermoeiend, dit.’ Nou!

HUMO Hoe kreeg je die vrouwen zo ver?

Felgata «Ik werk al vijftien jaar in de journalistiek, en heb ondertussen een mooi netwerk uitgebouwd met mannen en vrouwen uit verschillende gemeenschappen. Aangezien ik dezelfde achtergrond heb als die Marokkaanse vrouwen, is er met hen direct een klik. Ik merkte dat we het vaak over de liefde hadden, ongeacht de aanleiding van het gesprek. Na een tijdje dacht ik: ‘Goh, al die mooie, sterke, hoogopgeleide vrouwen die op zoek zijn naar de ware liefde!’ Dus besloot ik daar wat mee te gaan doen. Via Facebook, WhatsApp en mijn eigen netwerk heb ik vrouwen opgeroepen om anoniem hun ervaringen met mij te delen. Ik werd overspóéld met reacties, en toen ik vertelde dat ik hun verhalen wilde opschrijven, kwam er pas echt wat los. Ik stond versteld van hun openheid: over seks wordt in de Marokkaans-islamitische cultuur niet openlijk gepraat, behalve in de context van het huwelijk. Ik heb groepssessies gehad met vrouwen die elkaar van haar noch pluim kenden, en toch honderduit zaten te vertellen over hun liefdesperikelen. Ze vertrouwden elkaar, omdat ze zich met elkaar konden identificeren. Uit al die verhalen heb ik een selectie gemaakt, die pijnlijk duidelijk laat zien dat de twee geslachten elkaar nog niet helemaal begrijpen. Het is niet allemaal rozengeur en maneschijn, maar ik wilde dan ook geen boeketreeksje schrijven.

»Je merkt bijvoorbeeld dat heel veel van die vrouwen niet aan de man komen, omdat hun verwachtingen anders zijn. Het is algemeen bekend dat Marokkaanse vrouwen het goed doen op school en het minder lastig hebben op de arbeidsmarkt dan de gemiddelde Ahmed of Mohammed. Financieel worden ze zelfstandiger en ze hebben dus eigenlijk geen man meer nodig om voor hen te zorgen in de traditionele zin van het woord. Maar ze willen wel een relatie met een gelijkwaardige partner uitbouwen, want vanuit de Marokkaanse gemeenschap is de druk om te trouwen nog steeds erg groot, ongeacht je opleidingsniveau: het is één van de belangrijkste pijlers van de cultuur. Als je de 25 voorbij bent en nog geen man hebt, begint iedereen bij wijze van spreken te panikeren.»

'Als een vrouw – met of zonder hoofddoek of boerka – over het Tahrirplein loopt, dan wórdt ze in de billen geknepen. Dat zijn de feiten'

HUMO De moderne Marokkaanse vrouw is niet liever single en gelukkig dan ongelukkig getrouwd?

Felgata «Er zullen ongetwijfeld veel vrouwen zijn die er zo over denken, maar toch kiezen ze eieren voor hun geld. Want ‘alleen en gelukkig’… Als je op je 30ste nog single bent, bestaat er een kans dat het niet meer zal lukken om iemand te vinden. Je neemt dan misschien een beslissing die gevoelsmatig niet oké is, maar praktisch gezien wel handig uitkomt. Want dan ben je in ieder geval toch al getrouwd en heb je over een paar jaar misschien je kinderen. Ik ben een uitzondering: ik ben pas op mijn 35ste getrouwd.»

HUMO ‘Door die verdomde druk heb ik al een paar Marokkanen aan mijn lichaam laten zitten in de hoop op een serieuze relatie,’ klinkt het in je boek. Ook storen vrouwen zich aan de resem vragen die ze voorgeschoteld krijgen als ze beginnen te daten: ‘Ben je maagd? Waarom draag je geen hoofddoek? Bid je?’

Felgata «Die eerste vragen geven aan hoe belangrijk die dingen zijn voor mannen. Terwijl er gefocust zou moeten worden op het intermenselijke niveau: klikt het of niet? Daar ergeren heel veel vrouwen zich aan. Als jij gaat daten, heb je misschien ook een checklist in je hoofd, maar bij Marokkaanse mannen en vrouwen ziet die er helemaal anders uit.

»De tweede en derde generatie Marokkanen in Nederland gaan anders om met relaties, liefde en seks dan hun ouders: hun cultuur is beïnvloed door die van het Westen. Daardoor zoeken ze constant een balans tussen het leven zoals ze dat zélf kennen en het leven thuis, met heel andere normen en waarden. Dat zorgt natuurlijk voor frictie.»

HUMO Marokkaanse mannen zouden maar wat graag hebben dat alles bij het oude blijft: ze verwachten dat vrouwen maagd blijven tot het huwelijk, terwijl ze het er zelf duchtig van nemen.

Felgata «Terwijl de Koran voorschrijft dat seks vóór het huwelijk zowel voor vrouwen áls voor mannen haram, verboden is. Het is een eeuwenoude discussie, en ik heb niet het idee dat wij hier als Marokkaans-islamitische gemeenschap ooit uit zullen raken. Mannen mogen doen en laten wat ze willen zonder de hoon van de gemeenschap over zich heen te krijgen, terwijl de familie-eer van die Marokkaans-islamitische vrouw zich wel tussen haar benen bevindt! Tot op de dag van vandaag worden kinderen met die dubbele moraal opgevoed en daardoor komen die kerels ermee weg. Het beeld van de prins in huis klopt. Als feministe heb ik het zelf heel moeilijk met die hypocrisie. Als die verhoudingen scheef blijven zitten, zal ik over tien jaar misschien nog eens hetzelfde boek moeten schrijven.»

HUMO Zijn maagdenvliesreconstructies nog steeds populair?

Felgata (knikt) «Die bestaan nog steeds. Ik heb geen harde cijfers, maar ik weet wel dat vrouwen, zodra ze de stap hebben gezet om seksueel actief te zijn, dingen doen waardoor het lijkt alsof ze nog nooit fysiek contact hebben gehad. Als ze denken dat dat hen zal helpen bij hun toekomstige man of schoonfamilie: prima. En er zijn ook manieren om seks te hebben zonder penetratie.»

HUMO Of er wordt anaal gepenetreerd, eveneens haram: ‘Omdat ik maagd wilde blijven, nam hij me van achteren. Het deed pijn, maar ik gaf geen kik. Hij zei dat hij met me zou trouwen, dus liet ik het toe.’

Felgata «Heb ik van veel meiden gehoord. Als ze daarmee hun maagdenvlies intact willen houden, moeten ze dat vooral doen.

»Vanuit de gemeenschap kan wel ontkend worden dat Marokkanen seks hebben vóór het huwelijk, maar ik heb echt niets uitgevonden: het is de realiteit. Er is natuurlijk ook een grote groep vrouwen die gewoon zegt: ‘Weet je wat? Dit is wie ik ben en wat ik heb gedaan. Take it or leave it.’ Net zoals er vrouwen zijn die er simpelweg voor kiezen helemaal geen seks te hebben. Dat respecteer ik, maar zij accepteren dan blijkbaar dat hun toekomstige partner misschien wél de bloemetjes heeft buitengezet. Daarmee houd je stilletjes die ongelijkwaardigheid in stand: jij doet keurig wat er van jou wordt verwacht, terwijl je partner misschien al van allerlei dingen heeft geproefd en jou daardoor misschien zelfs met een ziekte opzadelt waar je niet op zit te wachten. Die ketting moet doorbroken worden: er wordt binnen de moslimgemeenschap nog steeds krampachtig met seksualiteit omgegaan, terwijl het de basis is van heel veel ellende in relaties en huwelijken.»

'Ik liet de Marokkaan tussen mijn benen friemelen. Het voelde alsof hij zijn veters probeerde te strikken'


De clitoris en het scheermes

HUMO Een terugkerend verhaal in ‘I Love Mo’ is dat mannen vrouwen met een huwelijksbelofte overhalen tot seks, om daarna met de noorderzon te verdwijnen. Of ze hébben al een vrouw, maar ze zijn wel zo leep om dat te verzwijgen.

Felgata «En ze beroepen zich dan op de Koran om hun overspel te legitimeren. In het boek vertel ik over een man die twee cadeautjes in zijn koffer had liggen: één voor zijn vrouw en één voor zijn minnares. Zonder schaamte vertelde hij dat je er, net als de Profeet, meerdere vrouwen op na mag houden, zolang je ze maar gelijkwaardig behandelt. Kijk, dat soort argumenten vind ik echt kul.

»Wat ik persoonlijk één van de heftigste verhalen vind, is dat van een jonge meid die al heel wat heeft meegemaakt – afwezige vader, verkracht door een oom, met de politie in aanraking gekomen – en troost vindt bij een gerespecteerde islamdeskundige, die haar gouden bergen belooft. Hij dringt aan op seks, onder het voorwendsel van een huwelijk. Om haar elke keer na de seks te confronteren met de Koran: wat ze deden, was verboden. Als ik zoiets hoor, denk ik: ‘Godverdomme!’ Als je als 30-plusser misbruik maakt van de kwetsbaarheid van een jonge griet in plaats van haar te helpen, geef je haar een enorme klap die z’n sporen achterlaat. De domheid van zulke mannen wil ik er soms uitslaan. Niet letterlijk (lacht). Maar waar zitten z’n hersens dan? Zitten die dan echt tussen de benen?»

HUMO Zie je de islamitische cultuur, mede door alle verhalen die je hebt gehoord, niet als een machocultuur?

Felgata (blaast) «Italië heeft ook een machocultuur. De islam is wel een door mannen gedomineerde cultuur, en die dominantie moet verschuiven. Ik denk dat we midden in die ontwikkeling zitten: je ziet allerlei revoluties ontstaan. Het thema seksualiteit zal de komende jaren de boventoon voeren, daar ben ik zeker van. Maar omdat het zo diepgeworteld is, is er tijd nodig om de ongelijkheden weg te werken. En vrouwen moeten ook durven om hun plek te claimen – zowel emotioneel als fysiek.

»Ik kom uit een familie waar iedereen gemengd aan tafel zat, maar soms – wanneer er bijvoorbeeld vreemde mannen langskwamen – gingen mijn vader en ooms apart zitten. Ik ging dan gewoon tussen mijn ooms zitten: ik had geen flauw benul van die patriarchale verhoudingen.

'Als je de 25 voorbij bent en nog geen man hebt, begint iedereen te panikeren.'

»Enkele maanden geleden liep ik met mijn moeder hier in Amsterdam-West rond, waar een grote Marokkaanse gemeenschap woont. Ik had zin in koffie, dus nam ik m’n moeder mee naar een koffietent. Het terras zat vol Marokkaanse mannen, en mijn moeder schoot meteen in een kramp: ‘Neen, neen, dit café is alleen voor mannen!’ Waarop ik: ‘Nou en? We gaan gewoon naar binnen, want de koffie is hier lekker.’ Ze vond het best spannend en je zag dat ze er even aan moest wennen, maar zo moet je het nu eenmaal doen. Of het nu om koffie gaat of je status binnen de familie, of wat dan ook: verandering is enkel mogelijk als je je erover durft uit te spreken.»

HUMO Praat je daar vaak over met je moeder?

Felgata «Over dit soort zaken? Niet altijd. Niet omdat het moeilijk ligt voor haar: ze heeft in Nederland gestudeerd en heeft me de boeken van Fatima Mernissi (een Marokkaanse sociologe die zich inzette voor gelijke rechten tussen man en vrouw, red.) en Nawal el Saadawi (een Egyptische moslimfeministe en politieke activiste, red.) leren kennen. Ik was een jaar of 12 toen ik die laatste voor het eerst las. Vooral ‘Het verboden dakterras’ hakte er bij mij stevig in: daarin werd heel visueel beschreven hoe de clitoris weggesneden wordt – wat in Egypte overigens nog steeds gebeurt. Ik wist wel dat genitale verminking voorkwam in delen van Noord-Afrika, maar ik was toch verbouwereerd: ‘What the fuck?’ Dat je als jonge meid midden in de nacht wordt vastgegrepen zonder te weten wat je overkomt, en dat je niet mag schreeuwen of huilen wanneer je benen uit elkaar getrokken worden en er een stuk van je clitoris weggesneden wordt met botte scheermessen: vreselijk.

»Ik ben dus opgegroeid met het idee dat vrouwen kritisch kunnen zijn. Mijn moeder heeft een voorbeeldfunctie gehad voor mij, maar zij is wel van de oude stempel, in die zin dat ze tot de eerste generatie Marokkanen in Nederland behoort. Zij was mondig voor haar generatie, maar misschien ben ik te mondig voor haar – elke generatie voert zijn eigen battles.»

'De Koran schrijft voor dat seks vóór het huwelijk verboden is – voor vrouwen én voor mannen'

HUMO Met ‘I Love Mo’ schets je geen fraai beeld van de gemiddelde Marokkaans-Nederlandse man. Word je niet bedolven onder de negatieve kritiek?

Felgata «Toen ik aan het boek bezig was, kreeg ik weleens te horen: ‘Onze jongens hebben het al zo moeilijk, zou je dat wel doen?’ En je wil natuurlijk waken over negatieve beeldvorming, want daar hebben ze het, zeker nu, al lastig genoeg mee. Maar tegelijk mogen we hen ook wel een spiegel voorhouden: we mogen niet bang zijn om hen te confronteren met de manier waarop ze met vrouwen omgaan. Ik wil me niet laten leiden door twijfel of angst: ik wil de confrontatie aangaan.

»90 procent van de vrouwelijke reacties op het boek is positief: ze moeten erg lachen om alles, omdat de verhalen zo herkenbaar zijn – er zit gelukkig ook humor in de pijn. Sommige Marokkaanse mannen vinden het stoer dat ik dit durf, en degenen die zich er negatief over uitlaten, willen gewoon niet inzien wat er gaande is. Die hebben een bord voor hun kop en doen het af als: ‘Ze is gefrustreerd.’

»Er zijn uiteraard ook Marokkaanse mannen die heel liberaal zijn: ze beseffen dat vrouwen vaak ook al seksuele ervaring hebben, en maken daar geen punt van. Thank God: het zijn de feministen onder de kerels.»

HUMO Je hebt zelf zo’n liberale Marokkaans-Nederlandse man weten te strikken. Je schrijft opgetogen: ‘Voor het eerst in jaren voelde ik me veilig bij een Marokkaan. Eindelijk iemand die me niet meteen wilde aanraken en zoenen.’

Felgata «Vóór hem moest ik in het begin van een relatie meestal aangeven dat ik daar niet van gediend was – op dat vlak ben ik nogal preuts. Dat hij zich de eerste weken als een gentleman gedroeg, was een verademing: we wandelden uren door de stad of het park en voerden gewoon lange gesprekken. Ik voelde me gerespecteerd en dacht: ‘Huh?’ (lacht) Erg fijn.

»Ik geloof stellig dat de Marokkaanse gemeenschap anders met seksualiteit zal omgaan – hopelijk is dat over twee of drie generaties al het geval. Opvoeding is daarin een cruciaal element – opnieuw: maak seksualiteit bespreekbaar – maar zulke evoluties hebben tijd nodig: ik denk dat de islamitische vrouw nu staat waar de westerse vrouw veertig of vijftig jaar geleden stond. Ik maak zelf deel uit van een generatie vrouwen die steeds mondiger en maatschappijkritischer aan het worden is, en ik ben ervan overtuigd dat Marokkaanse vrouwen in de toekomst nog stelliger hun eigen keuzes zullen durven te maken. Ik weet niet of mijn boek daar een bijdrage aan levert, maar het is het proberen waard.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle verhalen van de Humo rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234