Kim De Gelder en de stemmen in zijn hoofd: dossier Psychose

Gewelddadige videospelletjes waren het niet. Gothic muziek ook al niet. Kim De Gelder had geen miserabele jeugd achter de rug, gebruikte geen drugs en dronk niet. Alleen jammer van die stemmen in zijn hoofd.

(Verschenen in Humo 3570 van 03 februari 2009)

'Ik móést pistolets gaan halen. Anders zou de zon ontploffen'

Op Goede Vrijdag van 2006 was David R. in de Noordwijk in Brussel op zoek naar de Canadese ambassade. Daar wilde hij dringend asiel aanvragen. Hij was er namelijk van overtuigd dat men hem probeerde te vergiftigen. Of neerschieten. Men, dat was ongeveer iedereen: familie, collega’s, en enkele mannen in zwarte pakken. De nacht voordien was hij naar een hotel in Blankenberge gevlucht. De man aan de incheckbalie was even verdwenen met zijn identiteitskaart – uiteraard om te checken of hij op de Zwarte Lijst stond. Hij had de hele nacht geen oog dichtgedaan. Toen hij de volgende ochtend naar het ontbijt ging, had diezelfde man dienst: het was duidelijk dat hij mee in het Complot zat. David koos wijselijk voor een ontbijt in een café in de buurt, maar nog terwijl hij zijn soep zat op te lepelen, stapten twee mannen in een zwart pak het café binnen. Zijn achtervolgers, besefte hij, waren werkelijk overal.

David pakte in allerijl zijn koffers en vertrok uit Blankenberge. Hij wilde naar Antwerpen, maar in het station kocht hij een kaartje naar Charleroi, in een poging om zijn achtervolgers af te schudden. Zijn plan was om in Brussel af te stappen en daar snel een nieuw kaartje naar Antwerpen te kopen. Helaas waren zijn achtervolgers niet van gisteren: een eindje voorbij Brugge begon de trein te daveren en vervaarlijk heen en weer te wiegen. David «Ik ben rechtgesprongen en ben daar een scène beginnen te maken: ‘Ze gaan de trein laten ontsporen!’ Ik was helemaal buiten zinnen. De conducteur werd erbij geroepen, en die is de hele tijd bij mij blijven zitten, tot in Brussel-Zuid. Daar hebben ze me laten afstappen. En toen is opeens dat plan opgekomen om in Canada asiel aan te vragen: wellicht omdat ik die ochtend op de radio een liedje van Céline Dion had gehoord (lachje). Zo gaat dat namelijk als je in een psychose zit: alles is zo logisch, alles houdt verband met elkaar.»

De Canadese ambassade vond hij niet, wél de dienst Vreemdelingenzaken die hij kende van op tv: de plek waar asielzoekers hun dossier moeten indienen. Later zou hij asiel aanvragen in de school waar hij tot voor kort lesgaf, in de buurt van Antwerpen. Daar zei hij – dat weet hij nog – tegen iedereen die het horen wilde dat zijn familie hem vergiftigde.

Die avond, toen hij zich door zijn ouders eindelijk had laten overhalen om naar huis te komen, zag hij op televisie een fragment over Joe Van Holsbeeck, die net diezelfde dag vermoord was. En toen vielen de stukjes van de puzzel in elkaar: er was een Kosmische Strijd bezig tussen Goed en Kwaad. De mensen met mp3-spelers stonden aan Davids kant. Joe Van Holsbeeck was vermoord om zijn mp3-speler: hij stond dus aan de kant van David. Zoveel was duidelijk.

David «Het is moeilijk uit te leggen hoe je je voelt tijdens zo’n psychose. Ik hoor geen stemmen, maar opeens houdt alles met alles verband. Dingen die ik hoor op de radio, dingen die ik zie op tv, verkeersborden.

»Ik ben dat weekend opgenomen in het Stuivenberg-ziekenhuis, maar daar ben ik weer ontsnapt: ik was ervan overtuigd dat ze me daar ook wilden vergiftigen. Uiteindelijk ben ik opgenomen in de psychiatrische instelling van Kortenberg, en daar ben ik zo’n beetje door die psychose heen geraakt. Ik ben hun medicatie beginnen in te nemen, ook al was ik er nog altijd van overtuigd dat ze me gingen vergiftigen. Ik dacht: ik heb tot nog toe alle vergiftigingspogingen overleefd. En er was ook de gedachte: als het gedaan is, dan ben ik ervan af. Zo ben ik geleidelijk gekalmeerd.

»Na een paar weken ben ik weer gaan lesgeven. Een jaar later leek alles in orde: mijn medicatie werkte, ik was weer aan het werk, ik dacht dat ik die psychose verteerd had.»

Maar bijna exact één jaar later verzeilde David wéér in een psychose. Het begon, zegt hij, toen hij naar een lezing ging.

David «Ik had het gevoel dat al de mensen in die zaal mij kenden. Ik heb zelfs aan een paar mensen gevraagd: ‘Kennen wij elkaar niet?’ Daar schaamde ik me achteraf voor, want in het begin van een psychose wéét je dat je rare gedachten hebt. Maar na een tijd raak je zo in de ban van die achtervolgingswanen dat je vergeet dat het irrationele gedachten zijn.

»Rond die tijd begon ik opvallend veel verwijzingen te horen naar ‘vliegtuigen’ en ‘zon’. Er was een staking op Zaventem en iemand zei: ‘Nu kan ik niet met het vliegtuig naar de zon.’ Die avond was er op Canvas een documentaire over het bombardement op Dresden in ’45: op een zonnige dag waren de vliegtuigen opgestegen, zei de commentaarstem. En Stijn Meuris zei ergens: ‘We moeten de wereld redden.’ Toen klikte er iets: men ging Vlaanderen bombarderen!»

David besloot voor het nakende bombardement te vluchten: hij wilde naar Luik fietsen, langs het Albertkanaal.

David «In die documentaire over Dresden had ik gehoord dat alle mensen die hun toevlucht hadden gezocht in de schuilkelders, waren omgekomen in de vuurstorm. De mensen die in de Elbe waren gesprongen, hadden het bombardement overleefd. Ik dacht: áls ze hier gaan bombarderen, dan kan ik direct in het Albertkanaal springen.»

Zijn tocht eindigde in Lummen, waar hij een café probeerde te evacueren voor de vuurstorm die komen ging. Dat was zeer tegen de zin van de cafébaas, die de politie erbij haalde. De politie belde Davids vader, die hem kwam halen. Terug thuis viel hij zijn vader aan.

David «Het moet zijn door iets wat hij gezegd heeft. Opeens zei ik tegen hem: ‘Hoe weet ik eigenlijk dat ik jou wel kan vertrouwen?’ En door de manier waarop hij antwoordde, wist ik: hij hoort ook bij het Complot. Hij wil me ook vermoorden, of ontvoeren. En dus heb ik hem aangevallen.»


‘DE BBL DENKT AAN U’

Nathalie Laceur doceert als praktijkassistente het vak Psychose aan de UGent. Ze heeft ook een ruime ervaring met het behandelen van psychotische jongeren in instellingen, net als haar collega-psychoanalyticus Geert Hoornaert. Wie gewelddaden van psychotici wil begrijpen, zeggen ze, moet eerst en vooral de logica erachter snappen: geweld tegen anderen of tegen zichzelf is voor een psychotisch persoon een antwoord – een verdediging tegen een bedreiging van buitenaf.

Nathalie Laceur «Een psychotisch patiënt stelt zo’n handeling niet vanuit zichzelf. Voor hem is het omgekeerd: het initiatief ligt bij de buitenwereld, en wat hij doet is daar een antwoord op.

»Ik zal een voorbeeld geven waarover ik vanmorgen nog gelezen heb: een man die zeer agressief is tegen vrouwen, vanuit de rotsvaste overtuiging dat alle vrouwen hem willen omdat hij zo’n mooi gezicht heeft. Hij voelt zich achtervolgd door hun blikken, en hij wil dat die constante aandacht stopt. Eerst verminkt hij zijn gezicht. Als dat niet werkt, wil hij die vrouwen op de duur ook fysiek wegjagen: door erop te slaan. Je zou zeggen: die man is een bruut die vrouwen slaat. Maar in zijn logica is híj het slachtoffer.

»Je hebt ook psychotische patiënten die vinden dat er iets vreemds is met een lichaamsdeel: die zouden tot zelfverminking of amputatie overgaan om die ‘bedreiging’ weg te nemen. Dat is klassiek. Net als de jongeman die de ogen van zijn moeder wil uitsteken omdat hij vindt dat ze hem altijd in de gaten houdt. Of de patiënt die een folder leest van een bank: ‘De BBL denkt aan u’, en die denkt, lap, ik word wéér eens geviseerd!

»Het patroon is altijd hetzelfde: iets van buitenaf herleidt mij tot een mikpunt. En de passage à l’acte – iemand slaan, iemand de ogen uitsteken, zichzelf kerven – is daar een mislukt antwoord op.»

Geert Hoornaert «Agressie tegen anderen is wel zéér, zéér uitzonderlijk. De meeste mensen die in een psychose verzeilen, trekken zich juist terug. Als ze al een passage à l’acte stellen, is dat meestal tegen zichzelf: ze proberen de hallucinaties of de vervolging te stoppen door zichzelf te verminken, of door zelfmoord te plegen. Het komt voor dat ze criminele handelingen stellen – dat hebben we in Dendermonde gezien – maar het is uiterst zeldzaam. Voor er een passage à l’acte optreedt, zie je trouwens altijd dat ze nog andere uitwegen hebben geprobeerd. Kim De Gelder is op een gegeven moment gaan werken: hij hééft dus geprobeerd om zich in de gewone sociale orde in te schrijven.

»Zijn ouders hebben een paar jaar geleden een beroep gedaan op een psycholoog, en hij is daar een paar maanden naartoe gegaan. Dat wil zeggen dat hij signalen heeft gegeven dat er wat scheelde: ze merkten dat hij stemmen hoorde, dat hij met zichzelf praatte. Hij heeft dus, zoals dat heet, een appel gedaan. Bij Geneviève Lhermitte zie je dat ook: zij heeft brieven gestuurd aan haar psychiater, omdat zij een aandrang voelde om haar vijf kinderen iets aan te doen. Die kreet om hulp zie je vrijwel altijd voor er een passage à l’acte is.»

Laceur «Een passage à l’acte is dus niet iets wat patiënten uit goesting doen, iets waar ze van genieten.»


OVERAL SLUIPSCHUTTERS

Dirk is nu veertig. Zijn eerste psychose kreeg hij twintig jaar geleden, in zijn tweede kandidatuur aan de universiteit.

Dirk «Ik dacht eerst dat ik telepathisch was, dat ik de gedachten van andere mensen opving. Ik hoorde stemmen in mijn hoofd, stemmen van mensen die ik kende maar die er niet waren. Mannenstemmen, vrouwenstemmen, ze gingen conversaties aan in mijn hoofd. Visuele hallucinaties heb ik nooit gehad, behalve één keer: toen dacht ik dat ik de duivel ontmoet had, omdat ik duivelsogen in iemands gezicht zag.

»Van mijn eerste psychose herinner ik me weinig, maar in mijn latere psychoses draaide het altijd rond een complot. Een complot van een extreemrechts geslacht dat al duizenden jaren lang oorlogen in de wereld stichtte en dat erop gericht was het heelal te vernietigen.

»In mijn psychoses heb ik een vijand die Bakula heet. Die naam heb ik opgepikt in mijn kindertijd: ik keek toen graag naar sciencefictionseries op televisie, en één van de acteurs heette Scott Bakula. In mijn psychose was Bakula de leider van die extreemrechtse samenzwering. Daartegenover stond ‘de goeie’: een grootoom van mij, die antifascist was. Hij was al lang dood, maar ik hoorde zijn stem. Bakula en mijn grootoom hadden hoogoplopende ruzies met elkaar in mijn hoofd.

»Ik zag mezelf als de spil van de samenzwering: ik was de enige die ervoor kon zorgen dat de aarde niet werd vernietigd. Daartoe moest ik opdrachten vervullen. Die opdrachten kreeg ik van de stem van mijn grootoom of van één van zijn medestanders.»

HUMO Wat voor opdrachten?

Dirk «Heel eenvoudige dingen. Pistolets gaan halen bijvoorbeeld. En als ik het niet deed zou de zon ontploffen. Je moet weten: buitenkomen was heel moeilijk voor mij, want ik was ervan overtuigd dat er overal sluipschutters op de loer lagen om mij te vermoorden. Pistolets gaan halen was dus echt een heroïsche daad. Ik stond onder enorme stress. Ik dacht: ik móét die pistolets halen, en tegelijk dacht ik dat ik elk moment doodgeschoten kon worden. In een psychose sta je onder grotere stress dan de president van Amerika.

»Een psychose is eigenlijk: dromen met je ogen open. Soms denk je even in een flard: ‘Het is wel vergezocht, zou het allemaal wel kloppen?’ Maar vijf minuten later ben je weer helemaal opgeslorpt door die stemmen.»


FOURNIRET

Is Kim De Gelder een schizofreen? Paranoïde? Een psychopaat? Dat waren de vragen die overal gesteld werden in de dagen na zijn aanval op de crèche in Dendermonde. Het hangt er maar van af hoe je het bekijkt, zeggen Laceur en Hoornaert.

Hoornaert «In de psychoanalytische benadering komt het erop aan om de logica van de individuele patiënt te begrijpen: hoe beleeft hij zijn psychose? Het idee van Freud was bijvoorbeeld: een psychose is geen ziekte, maar juist een genezingspoging van de geest. Een poging van de geest om een probleem op te lossen.

»Dan moet je je afvragen: wat was het probleem waarmee die Kim De Gelder rondliep? En de problemen waar psychotici mee rondlopen, zijn vaak dezelfde als de pro-

blemen waar niet-psychotici mee rondlopen. Vragen als: wat is de dood? Waar komen we vandaan? Wie ben ik? Daar ís geen antwoord op; dat blijven fundamentele raadsels, voor iedereen. Ofwel geef je die raadsels een plaats, ofwel blijven ze je met verstomming slaan. En dat zie je vaak bij psychotici.»

HUMO Bedoelt u nu dat een psychose meestal een thematiek heeft? Zoals doodgaan?

Hoornaert «Ja, en die thema’s liggen niet ver af van de dingen die ons allemaal bezighouden. Je ziet dat bijvoorbeeld bij mensen als Michel Fourniret en Ted Bundy, de eerste moderne Amerikaanse seriemoordenaar.

»Bij Fourniret is die thematiek: maagdelijkheid. In zijn huwelijksnacht had hij geconstateerd dat zijn vrouw geen maagd meer was. Hij heeft later tegen zijn psychiaters gezegd: ‘Là, j’ai rien compris.’ Hij had zich ‘in puurheid’ voorbereid op het huwelijk, en nu bleek dat zijn vrouw geen maagdenvlies had. Wel, alle daden die hij achteraf heeft gesteld, draaien dáárrond. Keer op keer heeft hij bij jonge meisjes proberen te verifiëren

hoe dat nu zat met het maagdenvlies – niet bewust, maar je ziet in zijn daden dat hij met die vraag zit. Voor hem was dat een radicaal raadsel dat hij niet opgelost kreeg: de natuur voorziet in een maagdenvlies, maar het kán ontbreken als een vrouw seks heeft gehad. Hij is altijd die grens gaan opzoeken, tussen maagdelijkheid en niet-maagdelijkheid.

»Ted Bundy heeft tussen zijn veertiende en zijn negenentwintigste een honderdtal vrouwen gedood. Hij vermoordde ze en had seksueel contact met ze tot op het moment van verrotting. Hij maquilleerde hun gezichten ook. Je kan zeggen: die man is een psychopaat. Maar wat doorschemert in zijn daden, is de psychotische vraag: wanneer gaat het leven over in de dood? Hij lijkt daar een soort continuïteit in te zien, en hij wil het punt bepalen waar het ene in het andere overgaat. Dat blijkt zo raadselachtig te zijn dat hij dat keer op keer wil verifiëren. Waarom? Omdat het gewoon onmogelijk is om exact uit te leggen wanneer iemand dood is of levend.

»Dat psychoten met dezelfde dingen bezig zijn als iedereen, merk je aan Hitler. Hitler was een klassieke psychoot, die zijn leed bij de Joden lokaliseerde. Wel: iets van die waan sloeg klaarblijkelijk aan bij het grote publiek, hè. Dat zie je ook bij sektes en nieuwe religies: sommige wanen zijn gewoon aanstekelijk.»


DE KEIZER VAN JAPAN

Dirk «Mijn eerste psychose heeft zo’n zes maanden geduurd. Ik ben er toen uitgeraakt op eigen kracht, zonder pillen en zonder naar de psychiater te gaan, door mezelf te overtuigen dat het allemaal onzin was. Ik was in de bibliotheek wat gaan opzoeken en kwam terecht bij schizoïde persoonlijkheden. Ik herkende de symptomen, ik wist dat er iets verkeerd was met mij. Ik was toen nog mentaal sterk genoeg om er op eigen houtje uit te raken.

»Maar toen ik dertig was en de psychose terugkwam, stond ik mentaal veel zwakker. Ik had totaal geen besef meer van de realiteit, laat staan dat ik doorhad dat er iets mis met me was. De psychoses volgden elkaar ook sneller op. Zo’n psychose sluipt je hoofd binnen, elke dag een beetje meer, en in twee weken tijd ben je volledig wég.

»Het wordt ook altijd erger. Die waanideeën blijven sluimeren in je onderbewuste, en iedere keer dat de psychose uitbreekt, doe je er nog een schepje bovenop. Bakula was in mijn hoofd een vicaris-generaal van het katholieke onderwijs, een gezette figuur in een zwarte pij (lacht).

»Tijdens mijn laatste psychoses was Bakula oud geworden, en hij was aan het regelen dat hij toch naar de hemel zou kunnen gaan. In de hemel was namelijk een stuk rood vlees verschenen, dat de harmonie bedreigde en waardoor de slechteriken toch naar de hemel konden gaan. Mijn grootoom wilde dat verhinderen. Daarover hoorde ik hun conversaties: ‘Ik stuur u naar de diepste putten van de hel!’ riep mijn grootoom. En Bakula weer: ‘Gij zult daar niet in lukken!’ Heel lange gesprekken, in hoogdravende taal. Dat geluid is er constant, je kan dat niet stopzetten.»

HUMO Hoe gedroeg je je tijdens die psychoses? Zonderde je je af? Bleef je binnen?

Dirk «Nee, ik moest naar buiten gaan voor mijn opdrachten. Ik had bijvoorbeeld ook het waanidee dat dingen die ik at of dronk enorm belangrijk waren. Opnieuw: de zon zou ontploffen als ik bijvoorbeeld niet vlugvlug een cola dronk.

»Ik dacht dat er een microfoontje in mijn tand verstopt was. Ik ben op een bepaald moment opgenomen in het crisiscentrum, en daar hoorden ze mij hardop praten tegen mezelf – terwijl ik natuurlijk via dat microfoontje tegen Bakula bezig was. Ik had ook allerlei rituelen. Ik was thee aan het drinken met de keizer van Japan. Ik was voor de wereldvrede aan het zorgen hè, en daar hoorden diplomatieke gesprekken met de keizer van Japan bij.»

HUMO Merkte niemand iets aan jou tijdens die psychoses?

Dirk «Ik denk het wel. Maar geestesziekten zijn nog altijd een taboe. De mensen merken dat en denken: die heeft een vijs los. Maar ze gaan er verder niet op in. Niet dat het iets zou hebben uitgemaakt. Als ze iets gezegd hadden, zou ik dat onmiddellijk in mijn waanbeelden hebben ingepast: oppassen, die kerel wil mij iets wijsmaken. Je ontkent dat er iets mis is met jou.

»Jíj bent niet het probleem, de rest van de wereld is het probleem.»


‘EEN OFFER’

HUMO In je psychoses was er een duidelijk onderscheid tussen goed en kwaad. Kun je je voorstellen dat je je zou scharen aan de kant van de slechteriken?

Dirk «Nee. Ik wist welke stemmen aan mijn kant stonden en naar wie ik moest luisteren. Bakula was mijn vijand. En ik ben een antifascist. Ik denk echt dat je aard niet verandert als je in een psychose zit: alles wordt alleen maar uitvergroot.

»Een psychose kan wel dwanggedachten voortbrengen. Je kan bijvoorbeeld de dwingende opdracht krijgen om een kind te vermoorden. Als je niet erg sterk bent van karakter, ga je daar helemaal in op. Het wordt het enige waar je nog aan kan denken. Je krijgt constant die opdracht: je moet een kind vermoorden.»

HUMO Jij kunt je dus wel voorstellen dat Kim De Gelder die oude boerin en daarna de baby’s in de crèche heeft vermoord omdat hij daartoe de opdracht had gekregen?

Dirk «Ik weet niet of het zo is, maarhet kan wel. Dat hij bijvoorbeeld ‘een offer moest brengen’ om te ontsnappen aan een nog veel erger lot.

»Mensen met een psychose hebben ook vaak zelfmoordgedachten. Dikwijls zitten die ingekapseld in een verhaal. Ik dacht bijvoorbeeld dat Bakula mensen kanker kon doen krijgen, en dat hij bezig was mij ook ziek te maken. Bij momenten was ik ervan overtuigd dat ik kanker had. Als ik suïcidale aanleg had, kan ik me voorstellen dat ik er toen een einde aan had gemaakt.»


STOMMITEITEN

Volgens de krantenberichten zou De Gelder de moord op de Elza Van Raemdonck grondig hebben voorbereid: getuigen hebben hem op voorhand foto’s zien maken van haar huis. Op de dag van de moorden in de crèche in Dendermonde werd hij opgepakt met een lijstje van kinderdagverblijven. Het lijkt elkaar tegen te spreken – een rationele planning van een irrationele daad – maar dat hoeft niet zo te zijn, zeggen Laceur en Hoornaert.

Laceur «Zijn handelingen zíjn ook rationeel, maar: binnen een psychotische logica.»

Hoornaert «Dat is typisch voor paranoia: de patiënt bouwt een hele logica op, met daarin mensen die het op hem gemunt hebben. Indien zou blijken dat Kim De Gelder die moord heeft voorbereid, is dat een indicatie dat er een soort paranoïsering was ten opzichte van die vrouw. Maar het lijkt me nog te vroeg om daar iets over te zeggen.»

HUMO De Gelder verhuisde in het najaar van zijn ouderlijk huis naar een appartement. Nog later nam hij ontslag. Je zou zeggen: hij verdween meer en meer in zichzelf. Tot hij op 23 januari opeens met bruut geweld uitbrak.

Laceur «Juist. Maar dat brute geweld betekent niet: hier ben ik terug. Het betekent: nu ben ik helemaal wég. Het is een slotpunt, een finale daad.»

Hoornaert «Het is een moment van conclusie.»

HUMO U zegt eigenlijk: hij had evengoed zelfmoord kunnen plegen?

Hoornaert
«Jaja, absoluut! Het gebeurt uiterst zelden dat iemand die een psychose doormaakt gewelddadig wordt. Statistisch gezien plegen psychiatrische patiënten minder geweldmisdrijven dan ‘normale’ mensen, hè. Want nu wordt psychose gelijkgesteld aan ‘gevaarlijk’: absoluut niet! Ze zijn vooral voor zichzelf gevaarlijk.

»En als ze agressie plegen, gaat dat vaak gepaard met zelfmoord. De psychoticus realiseert zich dat de maatschappij zich tegen hem zal keren als hij zulke daden stelt. Mevrouw Lhermitte vróég om een gevangenisstraf. Er is een factor van: ‘Hou mij tegen.’»

HUMO Hans Van Themsche had dat ook: hij had zijn medestudenten over zijn plannen verteld. Een medeleerling had, de avond voor zijn moordpartij, een briefje onder zijn deur geschoven met de boodschap: ‘Hans, bega geen stommiteiten. ’ Was Van Themsche psychotisch, volgens u?

Hoornaert «Natuurlijk was Van Themsche psychotisch! Je ziet hetzelfde soort psychose bij die high school shooters in de Verenigde Staten: jongeren die zich naamloos voelen, geen sociale status hebben. Door hun daden, en door ze aan te kondigen op hun weblogs en zo, verzekeren ze zich van instant roem. Het is een binnenweg naar iets waar ze zich buitengesloten voelen: de sociale orde.»

HUMO Waarom zien mensen bij Kim De Gelder meteen waanzin en ontoerekeningsvatbaarheid, en bij Van Themsche ‘een psychopaat’ die wél toerekeningsvatbaar is?

Laceur «Wellicht omdat De Gelder stemmen heeft gehoord: de publieke opinie begrijpt meteen dat dat niet normaal is. Er is ook dat contrast, dat door de media nog scherper wordt gesteld: De Gelder is een brave, vriendelijke jongen, die geen gewelddadige videospelletjes speelde, niet rookte en niet dronk. Je hoort nu ook al zijn bewakers zeggen dat hij zo’n rustige gevangene is, zo stil en teruggetrokken. Misschien speelt ook mee: de nette villa van de welgestelde ouders van De Gelder. Dat maakt misschien dat mensen sneller zeggen: als zo’n jongen zoiets doet, móét het wel waanzin zijn.

»Zet daartegenover Van Themsche met zijn familiale achtergrond, zijn racistische sympathieen. De publieke opinie zal veel sneller geneigd zijn om dat te veroordelen.»

HUMO Toerekeningsvatbaar of niet is dus een pr-kwestie?

Laceur «In het geval van Van Themsche was dat duidelijk het geval, ja. De diagnose luidde dat hij ‘narcistisch’ was, en ‘psychopathisch’. Dat wil zeggen: hij heeft genot gepuurd uit die daden. En waarom kwam die diagnose er? Omdat de publieke opinie niet kan tolereren dat Hans Van Themsche aan het lijden was, dat zijn daden een antwoord waren op een psychotische waan. Je ziet dat duidelijk aan de storm van protest die uitbrak toen zijn verdediging aanvoerde dat Van Themsche ‘autistisch’ was: autisme was voor de publieke opinie een te sympathieke diagnose.

»Maar voor ons – als clinicus! – zijn Fourniret, Van Themsche en De Gelder psychotici, met elk hun eigen logica. ‘Toerekeningsvatbaarheid’ is een juridisch concept om te beslissen of iemand een straf verdient. Ik begrijp dat er een roep is om zo iemand te straffen, maar daar houdt de psychoanalyse zich niet mee bezig. Dat is de job van de rechter, niet van de clinicus.»

NUL VOOR GEDRAG

HUMO Twee jaar geleden hebben de ouders van De Gelder geprobeerd hem te interneren. Zijn advocaat legt een belangrijk deel van de schuld nu bij de arts die die internering tegenhield.

Laceur «Alsof internering op zich een garantie is tegen zo’n uitbarsting een paar jaar later. De kans zou misschien kleiner geweest zijn als hij een band had kunnen ontwikkelen met zijn therapeut. Maar De Gelder is na drie maanden gestopt met zijn behandeling. Zijn psychologen en psychiaters zeggen nu: hij zei niks. Jamaar, niks zeggen is ook een antwoord! Dat is misschien al een poging om zich te onttrekken aan iets dat hem bedreigt.»

HUMO Kan Kim De Gelder nog behandeld worden, wie weet zelfs: genezen?

Laceur «Dat hangt ervan af. Je moet er in de eerste plaats voor zorgen dat je als therapeut níét deel gaat uitmaken van het probleem, dat de patiënt jou niet gaat beschouwen als een bedreiging. Want dan word jij de zoveelste achtervolger, en dan blijft de patiënt weg, dan komt hij gewoon niet meer.»

Hoornaert «De behandeling van een psychose ligt in de vertrouwensband tussen patiënt en therapeut, al dan niet aangevuld met medicatie. En zelfs in een behandeling kan je nooit garanderen dat een patiënt niet plots een passage à l’acte doet.

»Enkele jaren geleden heeft een patiënt van de psychiatrische instelling in Sleidinge twee frituuruitbaters doodgeschoten, ‘omdat ze over hem roddelden’. Je mag ervan uitgaan dat ze in Sleidinge hun werk goed hebben gedaan, en toch heeft die patiënt zijn therapie omzeild en is er een passage à l’acte gekomen.

»Je moet als therapeut proberen om de situatie niet of minder gevaarlijk te maken. Het is beter dat iemand denkt dat hij bespioneerd wordt door ‘de Russen’ dan door zijn buurman. Als hij begint te lezen over de KGB, en spionagesatellieten, en boeken begint te schrijven: des te beter! Daar zit een waan achter, maar dat is hanteerbaar. Je moet vermijden dat de patiënt op een punt komt dat hij zegt: aha, nú heb ik de schuldige gevonden, ik zal daar eens korte metten mee maken.»

HUMO We lazen in de krant: psychotici zijn vaak zonderlingen tijdens hun jeugd. Is er een manier om dat soort getroebleerde jongeren vroegtijdig op te sporen?

Laceur «Nee. Alles kan een psychose veroorzaken. Alles wat vragen oproept die niet echt beantwoord kunnen worden, en die bedreigend kunnen zijn voor het individu.»

Hoornaert «Vandaar dat adolescenten zo’n risicogroep zijn. Seksualiteit die opborrelt, dat kan zeer raadselachtig zijn: wat gebeurt er? Sommige mensen kunnen dat een plaats geven, anderen niet. Net als vader worden. Wat is dat, vaderzijn? Wat houdt dat in? Daar vind je niet altijd een antwoord op.

»Het idee dat je dit soort gedrag kan gaan opsporen, is gewoon fout. Ik denk dat de maatschappij vertrouwen moet stellen in de ouders en in de nabije omgeving. Bij Kim De Gelder zíjn er signalen geweest – hij hoorde stemmen. En zijn ouders hebben gedaan wat ze konden en moesten doen: ze zijn met hem naar een psycholoog geweest. Dáár moet het vertrouwen gelegd worden.

»Vorig jaar heeft Sarkozy in Frankrijk een beweging gestart die ‘zéro de conduite’ heet. Het idee is: jeugddelinquenten vertonen zekere trekken. Als je die trekken al in de kindertijd kan opsporen, wordt het mogelijk die jongeren al in de crèches of in de lagere school te identificeren. Maar weet je wat opvalt bij Kim De Gelder? Absolute dociliteit! Die jongen was perfect aangepast! Discreet, stil, nam geen drugs, heeft zelfs nooit gedronken of gerookt. Hij kwam misschien een beetje bizar over bij zijn leeftijdsgenoten, maar vanuit disciplinair standpunt was hij een modelleerling. En dan opeens: baf! Je kán dit soort gedrag nooit op voorhand opsporen.»


STRESS

Dirk «Vier jaar geleden ben ik twee weken opgenomen in het crisiscentrum, via mijn psychiater. Mijn familie had hem verwittigd. Op dat moment dacht ik dat Bakula bezig was met een fascistische coup om de aarde over te nemen. Ik heb hier in de tuin staan schreeuwen. Ik heb met die opname ingestemd omdat ik dat in mijn waan zag als een zet van mijn medestanders om mij tegen Bakula te beschermen. Het kwam van mijn familie, en die stonden aan mijn kant. Ik ben bij een psychiater terechtgekomen die mij een nieuwe generatie pillen heeft voorgeschreven: Seroquel en Solean. Dat heeft geholpen, maar ik moet wel nog altijd oppassen voor stress.»

HUMO Woon je alleen?

Dirk «Nee. Na mijn scheiding ben ik bij mijn moeder ingetrokken. Ik kon geen kant meer op.

»Ik ben nu invalide verklaard: mijn psychiater zegt dat ik niet kan gaan werken. Te stresserend. Vorige week was mijn computer kapot. Gisteren was hier iemand om hem te maken. Zoiets is voor mij al stresserend genoeg: toen de computerhersteller weg was, begon ik opnieuw in mezelf te praten en kreeg ik het waanidee dat het alweer een streek van Bakula was – iets met computervirussen. Ik moet maar een beetje stress hebben en het komt terug.

»Eigenlijk is mijn hele leven zo ingericht dat ik zo weinig mogelijk stress heb. Dat lukt vrij aardig. Maar als ik morgen stop met roken, word ik weer psychotisch.»


Bekijk deze video en beleef hoe een psychose aanvoelt



De Vlaamse Vereniging voor Geestelijke Gezondheid

UilenSpiegel vzw: Patiëntenvertegenwoordiging Geestelijke Gezondheidszorg

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234