Kim Van Kooten over 'Lieveling': 'Bij pedofilie denkt iedereen aan monsters als Dutroux, niet aan zijn eigen omgeving'

Kim van Kooten is in Nederland al langer wereldberoemd. Actrice, scenariste en dochter van Kees. Alsof dat nog niet volstond, heeft ze nu ook een bestseller geschreven. ‘Lieveling’ is een vederlicht boek over een loodzwaar thema: kindermisbruik. De schokkende details werden in grote doses aangeleverd door haar vriendin Pauline Barendregt. De grens tussen feiten en fictie? ‘De verschrikkelijkste gebeurtenissen in het boek zijn juist de meest authentieke.’

'In de jaren 70 ging men heel anders om met pedofilie: in de krantenwinkel lagen de kinderpornoboekjes naast de meer gangbare seksblaadjes'

Met een lichte vertraging komt Kim van Kooten (42) brasserie Keyzer bij het Amsterdamse Museumplein binnengewaaid. Ze woont vlak om de hoek, luidt het excuus dat ons als ervaringsdeskundige in laat komen zeer geloofwaardig in de oren klinkt. Ze ziet er stralend uit, niets laat ook maar enigszins vermoeden dat ze slopende maanden achter de rug heeft. Kim van Kooten was in Nederland al langer een bekroond actrice en gevierd scenarioschrijfster, maar nu heeft ze ook een stormachtig debuut in de wereld der letteren gemaakt. De verkoop van ‘Lieveling’, een even vermakelijk als schrijnend boek over een ernstig en helaas waargebeurd geval van kindermisbruik, loopt als een trein. Drie maanden na de verschijning staat de teller op 70.000 exemplaren, en de vijfde druk komt eraan. ‘Papa heeft ook net een boek uit,’ zegt Kim glunderend. ‘‘Leve het welwezen’, een heel mooi boek waarin hij het over cartoons wilde hebben, maar dat uiteindelijk ook over het zware hartinfarct gaat dat hem vorige zomer heeft getroffen. Op een bepaald moment lagen onze stapels in de boekenwinkel vlak naast elkaar: we hebben er een hele reeks foto’s van gemaakt.’

‘Lieveling’ is geen soloproject. Kim is de auteur, maar haar vriendin Pauline Barendregt (46) staat even prominent op de voor- en achterflap, net zoals ze even nadrukkelijk aanwezig was bij de vakkundig gehypete lancering. Het inktzwarte verhaal van Puck, het meisje dat jarenlang door haar pedoseksuele stiefvader werd misbruikt, loopt dan ook dubbel met Barendregts eigen kindertijd. Het resultaat van de samenwerking is een echte pageturner geworden, niet het minst door de wrange humor en de spitse dialogen die het loodzware thema verteerbaar maken. Ronduit hilarisch is het portret van Pucks moeder, een uit mascara, lippenstift en spandex minirokken opgetrokken kapster die zozeer door kooplust wordt verblind, dat ze niet eens merkt hoe haar enige dochter dagelijks wordt bepoteld. Verzachtende omstandigheid: haar eigen familie, geworteld in een Rotterdamse achterstandswijk, doet qua mallotigheid nauwelijks onder. De vraag is niet of, maar wanneer er een film van komt.

'Pauline heeft een geweldig gevoel voor humor, het wapen waarmee ze haar afgrijselijke kindertijd heeft overleefd.'

Waar eindigt de realiteit van Pauline en begint de fictie van Puck, vraagt half Nederland zich intussen af. Met haar jeugd en stamboom mag het immers een godswonder heten dat Pauline nu een succesvolle zakenvrouw is, voormalig hoofd design van het hippe jeansmerk G-Star, een gelukkig getrouwde moeder van drie, en een boezemvriendin van Kim van Kooten.

HUMO Van wie kwam het idee?

Kim van Kooten «Op een dag, vier jaar geleden, ging ik bij Pauline mijn dochter ophalen. We zaten in de tuin wat te drinken, en ik vertelde haar over mijn frustratie. Ik wilde al lang een roman schrijven, maar ik vond geen verhaal. ‘Dan kan ik je misschien helpen,’ zei Pauline. ‘Ik heb namelijk wel een verhaal, maar ik kan niet schrijven. Als je het echt wil horen, maken we volgende week een werkafspraak.’ Ze had nog geen tipje van de sluier opgelicht, maar ik voelde meteen dat het geen bankoverval was, maar iets heel persoonlijks en naars. De week erna heb ik drie uur bij haar aan de keukentafel gezeten. Kindermisbruik, ik had het wel gedacht. Maar wat ze me die middag allemaal vertelde, sloeg werkelijk alles wat ik me daarbij kon voorstellen. Zo erg, zo verschrikkelijk, zo langdurig ook. We hebben de hele middag samen zitten huilen en lachen.»

'De bedoeling was dat de lezer zou lachen, om zich een zin verder te schamen voor dat lachen'

HUMO Wat viel er te lachen?

Van Kooten «Dat was vooral door haar manier van vertellen. Ondanks de afschuwelijke feiten bulkte haar verhaal van de dolkomische toestanden en waanzinnige personages. Dat is natuurlijk Pauline ten voeten uit. Ze heeft een geweldig gevoel voor humor, het wapen waarmee ze haar afgrijselijke kindertijd heeft overleefd. Bij Pauline is het glas altijd halfvol. Ze had dan ook een precies beeld voor ogen van het boek dat ik moest schrijven. We wilden natuurlijk heel graag dat het een bestseller zou worden, zodat we bij wijze van spreken eindelijk dat huis op Ibiza konden kopen (schaterlacht). Vooral geen sombere biografie dus, waarin ze als een zielig slachtoffer werd geportretteerd. Nee, het moest er mooi uitzien, en spannend om te lezen zijn, en er moest heel veel humor in zitten. Zo voelde ik het ook aan, ik vind humor sowieso noodzakelijk om de rauwe realiteit behapbaar te maken. Niet dat we het thema wilden relativeren, integendeel. De bedoeling was dat de lezer zou lachen, om zich een zin verder te schamen voor dat lachen.»

'Mijn eigen dochter was 5 jaar toen ik aan het boek begon, de leeftijd waarop het hoofdpersonage voor het eerst wordt misbruikt.'

HUMO Is het er in één gulp uitgekomen?

Van Kooten «Nee, ik heb er meer dan drie jaar over gedaan. Het was hard labeur, ik heb met ieder woord geworsteld. Ik heb er natuurlijk niet continu aan doorgewerkt: in die periode heb ik ook in een film en in twee tv-reeksen meegespeeld. Ik geef me altijd volledig in alles wat ik onderneem, maar dit boek was wel het meest emotionele wat ik ooit heb aangepakt. Mijn eigen dochter was 5 jaar toen ik eraan begon, de leeftijd waarop Puck voor het eerst wordt misbruikt. Vaak zat ik te huilen tijdens het schrijven, en op andere momenten zat ik te gieren van het lachen, vreemd genoeg tijdens de donkerste passages. Humor heeft me geholpen om deprimerende scènes te kunnen vatten.»

HUMO Heeft je ervaring als scenarioschrijver je geholpen?

Van Kooten «Ik weet natuurlijk hoe je pittige dialogen moet schrijven, en hoe je een verhaal tot het einde spannend kunt houden. Maar een roman is toch iets heel anders. Bij een scenario ben je een schakel in de keten. Als je klaar bent, gaan regisseurs en acteurs met je tekst aan de slag. Maar dit boek verschijnt precies zoals ik het heb opgeschreven, dat vond ik wel prettig.»


Ranzig en gênant

HUMO Heb je veel research naar pedofilie gedaan?

Van Kooten «Ik heb me flink ingelezen, en bij enkele werksessies met Pauline heb ik er een psychiater bij gehaald. Ik wilde begrijpen wat er in zo’n situatie in het hoofd van het kind omgaat. En in dat van de pedoseksueel, uiteraard. Ik heb me vooral verdiept in de manieren waarop zo iemand zijn slachtoffer manipuleert. Volgens het clichébeeld is een pedoseksueel een man met een regenjas in de bosjes, maar de waarheid is veel subtieler. Uit de cijfers blijkt dat kindermisbruik vooral thuis voorkomt, en de daders zijn meestal gezinsleden of andere bekenden. Dat besef is erg confronterend: het gezin werkt hier niet als een remmende, maar juist als een stimulerende factor. Ik zie het als een kluwen van relaties, met randfiguren die wegkijken terwijl de hoofdfiguren een soort dans met elkaar uitvoeren. Het effect is hoe dan ook vernietigend, zeker als het misbruik zoals bij Pauline op erg jonge leeftijd start, wanneer kinderen zelf hun grenzen beginnen te verkennen en afbakenen wat ze fijn vinden en wat niet. Zij was natuurlijk mijn belangrijkste informatiebron en klankbord. We hebben hand in hand gewerkt, en het boek zou nooit verschenen zijn als Pauline er niet volledig achter kon staan.»

HUMO Als lezer zit je voortdurend met de vraag waar de grens tussen fictie en realiteit ligt. Ook tijdens dubbelinterviews bleven jullie daar vaag over. Waarom?

Van Kooten «We hebben dat zo afgesproken. Haar stiefvader is overleden, net zoals haar geschifte oma. Met haar moeder heeft ze al lang geen contact meer, maar er zijn andere mensen die ze in bescherming wil nemen. Het is tenslotte geen biografie, maar fictie: sommige personages heb ik aangedikt, andere heb ik samengesmolten tot een nieuw personage. Toch ben ik dicht bij haar verhaal gebleven. Alleen de figuur van de schoolmeester heb ik naar mijn hand gezet. Een verhaaltechnische ingreep, want ik besefte dat de lezers in zo’n donker verhaal een vertrouwensfiguur nodig hebben van wie ze kunnen hopen dat Puck hem haar vreselijke geheim zal toevertrouwen. Ik begrijp al dat vissen naar fictie en realiteit overigens niet goed. Zoeken mensen sensatie of hopen ze gerustgesteld te worden? Dat het niet zo erg was? Daarover kan ik wel duidelijk zijn: het merendeel is echt gebeurd. De ergste passages, de fragmenten waarvan de lezer hoopt dat ze niet echt gebeurd kunnen zijn, die zijn allemaal authentiek.»

HUMO De meeste recensenten zijn erg lovend, maar sommigen struikelen over het concept van de gefictionaliseerde biografie. Sylvia Witteman noemde het in de Volkskrant ranzig en gênant om op zo’n manier met een levensverhaal aan de haal te gaan.

Van Kooten «Ja, dat was een pittige column. Ranzig en gênant: ik was echt boos toen ik die woorden las. Ik heb net alle moeite van de wereld gedaan om het níét ranzig te maken. Puck gaat met die vreselijke realiteit om door afstand te nemen, alsof ze een toeschouwer van haar eigen leven is. Ik laat haar het misbruik vanuit een helikopterperspectief bekijken, met een kinderblik bovendien. Als ze vertelt hoe vader haar met zijn blote handen afdroogt als ze uit bad komt, dan weet je als lezer hoe laat het is. Ik heb daar ook hard over nagedacht: hoever kun je gaan in het beschrijven van seksueel misbruik? Uiteindelijk wordt er veel gesuggereerd, ik denk dat het woord piemel maar één keer valt in het hele boek. Alleen de scène met de tampon is expliciet, die vond ik dan ook aartsmoeilijk om te schrijven. Diezelfde columniste noemde het ook ongeloofwaardig dat het misbruik start op de dag dat Puck met haar moeder bij Ome Meneer intrekt, toevallig ook haar 5de verjaardag. Zo is het nochtans gebeurd! Hoe durft ze dat dan in twijfel te trekken? Dacht ze misschien dat een pedoseksueel zich kan bedwingen als hij een kans ziet? Zo werkt het niet, die mensen zijn ziek. Waarom neemt die veel oudere man anders zo’n knotsgekke moeder in huis en trouwt hij zelfs met haar? Om haar dochter te kunnen misbruiken – zo is het bij Pauline gegaan.»

HUMO Er is veel te doen over het schokkende einde. Matthijs van Nieuwkerk had in ‘De wereld draait door’ de grootste moeite om het niet te verklappen. Dat gaan we hier ook niet doen, maar het is een feit dat boontje niet om zijn loontje komt.

Van Kooten «Het klopt dat de lezer niet krijgt wat hij zou willen. Een bewuste keuze. Een happy end zou heel hypocriet geweest zijn. Ik begrijp dat lezers verbijsterd en gefrustreerd achterblijven, maar dat is een kwestie van perspectief. Het echte happy end zat levend en wel naast mij in ‘De wereld draait door’. Hoe Pauline daar trots en zelfbewust over ons boek zat te vertellen, dat is het beste bewijs dat je nooit mag wanhopen. Al moeten we ook eerlijk zijn: Pauline is een uitzondering, de meeste kinderen komen hier niet ongeschonden uit.»

HUMO Het misbruik heeft bijna tien jaar geduurd. Hoe is dat zo lang onder de radar kunnen blijven?

Van Kooten «Tijdens het schrijven voelde ik zelf steeds meer verontwaardiging. Waarom greep niemand in? Waar bleef de kinderbescherming? En waarom heeft ze het zelf niet eerder verteld? Dat is een vraag die ook iedere lezer zich stelt. Het antwoord is niet simpel. Onderschat het isolement niet waarin Pauline zich bevond. Op haar moeder, de enige in haar omgeving die had kunnen ingrijpen, hoefde ze niet te rekenen. En wat doet een kind dan? In het begin accepteert ze het misbruik als iets normaals. Vader wil haar dagelijks wassen en met zijn blote handen afdrogen. Een beetje vreemd, oké, maar ze wordt bedolven onder het speelgoed. Naarmate ze ouder wordt, sijpelt bij haar het besef door dat dat gedrag helemaal niet zo normaal is. Intussen is de schaamte echter zo groot dat ze er alles aan doet om haar geheim verborgen te houden voor de buitenwereld.»

'Bij pedofilie denkt iedereen aan monsters als Dutroux, niet aan zijn eigen omgeving'

HUMO Uiteindelijk verklapt ze het toch aan haar favoriete schoolmeester, maar de reactie van de politie blijft erg lauw.

Van Kooten «Tja, je moet dat in de context van die tijd zien. In de jaren 70 ging men heel anders om met pedofilie: in de krantenwinkel lagen de kinderpornoboekjes naast de meer ‘gangbare’ seksblaadjes. Sonja Barend ontving destijds in haar talkshow gasten die kwamen uitleggen dat er niks mis is met pedofilie. Integendeel zelfs, het zou goed zijn voor de ontwikkeling van het kind, vonden ze.»


Anijs bij Ome Gijs

HUMO Je boek is niet alleen een bestseller, het heeft zelfs de longlist van de Libris Literatuurprijs gehaald. Hoe fijn is dat?

Van Kooten «Daar ben ik zó trots op, je hebt geen idee! Ik was natuurlijk bang voor de reacties. Al die heisa, dat komt natuurlijk omdat die Van Kooten een BN’er is. Je moet weten dat veel Nederlanders een vertekend beeld van mij hebben. Ze kennen me alleen als actrice, terwijl ik de helft van mijn tijd als scenarioschrijver aan de kost kom. Die Libris-nominatie is een geweldige bekroning van die kant van mijn bestaan.»

HUMO Ook Jamal Ouariachi in ‘Een honger’ en Inge Schilperoord in ‘Muidhond’ bespelen het thema pedofilie, en ook zij staan op de Libris-longlist. Kindermisbruik verkoopt?

Van Kooten (verrast) «Kijk eens aan, it’s booming! ‘Muidhond’ heb ik gelezen. Heel sterk en aangrijpend, maar erg verschillend van ‘Lieveling’. Schilperoord kiest voor het perspectief van de dader, wat ik zelf zou kunnen noch willen. Ook de toon is heel anders. Verstild en ingetogen, maar ook zonder humor.»

'Ik zou mijn boek erg graag in scholen gaan voor­lezen. Statistisch gezien zitten in iedere klas twee kinderen die met misbruik werden geconfronteerd.'

HUMO Behalve dat huis op Ibiza hadden jullie ook een altruïstisch doel: ‘Lieveling’ moest de publieke opinie wakker schudden. Was dat nog nodig? Sinds de affaire-Dutroux hebben we alvast in België de indruk dat het thema pedofilie nooit meer weg is geweest.

Van Kooten «Het zou pretentieus zijn te beweren dat we het thema op de kaart hebben gezet, maar we kunnen nog het verschil maken. Bij pedofilie denken velen aan monsters zoals Dutroux, die kinderen in kelders opsluiten, of aan de spreekwoordelijke viezerik in het park. Wij zouden willen dat mensen alert worden voor het veel courantere misbruik in hun directe omgeving. Geen overbodig initiatief, want we worden overstelpt met reacties van volwassenen die getuigen over het misbruik dat ze als kind hebben ondergaan.

»‘Lieveling’ is trouwens even geschikt voor pubers als voor volwassenen. Ik zou het erg graag in scholen gaan voorlezen. Statistisch gezien zitten in iedere klas twee kinderen die met misbruik werden geconfronteerd.»

HUMO Je bent niet de eerste Van Kooten die de pedofiliekaart trekt. Doet Ome Gijs nog een belletje rinkelen?

Van Kooten (schaterlach) «Ome Gijs? Natúúrlijk, een evergreen van het Simplisties Verbond! Wacht even, hoe ging het ook weer... O, ja: (zet het op een zingen) ‘In het vieze huisje van Oom Gijs / Was nog geen water, licht of gas / Het rook er naar sperma en anijs / Wat achteraf begrijpelijk was / Wij jongens stonden om Gijs heen / Dan zat hij aan je derde been / En daarna rukte hij zich af / Spoot al zijn zaad in een karaf / En wij naar huis toe op een draf’.»

HUMO De vieze man, één van de bekendste types van je vader, kon er ook wat van. In de sketch ‘De vieze man wil een kindje’ belaagt hij Wim, die op weg is naar de crèche. Was jij toevallig die peuter in het bolderkarretje?

Van Kooten «Die sketch heb ik nooit gezien, maar het zou best kunnen. Schrijf maar op: Kees heeft mij en mijn broer veelvuldig misbruikt als figuranten voor zijn sketches.»

HUMO Wat vond hij van je boek?

Van Kooten «Hij is heel trots, net als mijn moeder. Dat is toch wat we allemaal willen, dat onze ouders trots op ons zijn? Ik ben een geluksvogel, ik kom uit een warm gezin waar ik als kind als het ware op handen werd gedragen. Daarom heb ik zo’n grenzeloos respect voor Pauline. Hoe zij zich aan haar milieu heeft ontworsteld, daar moet je heel sterk voor zijn. Ze zag ons project als een manier om dat vreselijke hoofdstuk definitief af te sluiten. Met een mooi boek, ideaal om aan haar kinderen door te geven. Haar oudste dochter is 21, en we hebben het haar op voorhand laten lezen. Dat vond ik erg spannend, want ook zij is intussen een goede vriendin geworden. Ze vond het fantastisch, een pak van mijn hart.»

HUMO Heel wat recensenten en bloggers interpreteren het open einde als een opstapje naar een vervolg. De 16-jarige Puck staat op eigen benen en verovert de modewereld: stof genoeg. Komt dat vervolg er?

Van Kooten «Daar hebben we het echt nog niet over gehad, we zijn allebei nog buiten adem van dit boek. Het smaakt naar meer, dat is een feit. Maar een vervolg? Ik wil nu een roman die helemaal uit mezelf komt, daar ben ik ondertussen wel klaar voor.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234