Klimaat in nood

Een mens kan zich alle dagen naar het Nederlandse Wageningen begeven, maar ik heb 27 mei uitgekozen, officieel de warmste 27 mei uit de geschiedenis! Na twee uur in de Peugeot-thermometerhut mag ik gelukkig in de schaduw gaan staan van de kloeke prof. dr. Rik Leemans (48).

Ik had in 1996 al eens een uitvoerig gesprek met hem (Humo 2933), het ging toen ook al over de op til zijnde klimaatveranderingen, en aan de hand van een brandnieuw ‘supercomputermodel’ deed hij een aantal boude voorspellingen voor Europa en de Lage Landen. Intussen zijn we negen jaar verder, er is veel water door de zee en van de poolkappen gevloeid, en het is tijd voor een follow-up.

'De zomer van 2003 warm? Over honderd jaar is dat koel.'

Leemans maakt nog altijd deel uit van het IPCC - het Intergovernmental Panel on Climate Change, een gezaghebbend VN-forum waarin 2.500 wetenschappers geregeld de koppen bij mekaar steken - en is intussen ook hoogleraar milieusysteemanalyse. Wageningen is één van de drie Europese universiteiten waar die leerstoel bestaat, en het betekent onder andere dat ik Leemans alles kan vragen over de klimaatveranderingen en de gevolgen

voor mens, plant en dier.

HUMO In 1996 voorspelde u dat de temperatuur de komende eeuw met anderhalve tot drieënhalve graad zou stijgen. Houdt die prognose nog stand?

RIK LEEMANS «We hebben intussen meer consistente gegevens over onder meer de bevolkingsgroei, de economische ontwikkeling en de uitstoot van broeikasgassen die daarbij hoort. Bij een nonchalant politiek beleid komen we nu aan een opwarming met gemiddeld 5,8 graden; bij een duurzaam beleid blijft de opwarming beperkt tot gemiddeld 1,6 graden. Maar ook die ‘kleine’ opwarming zou betekenen dat Nederland en België een weertype krijgen zoals in Zuid-Frankrijk.»

HUMO En wat als die ‘grote’ opwarming met 5,8 graden er komt??

LEEMANS «Veel zal afhangen van de opwarming van de oceanen. We kunnen te maken krijgen met tropische regenbuien en windhozen, maar voor hetzelfde geld staan ons lange periodes van droogte te wachten. Het klimaat zou hoe dan ook veel grilliger worden.»

HUMO De Noordzee gaat ons naar de knieën en de dijen reiken, zei u negen jaar geleden: in 2100 zou de zeespiegel ter hoogte van de Lage Landen met een halve tot één meter gestegen zijn.

LEEMANS «Die prognose blijft overeind. Nederland is intussen begonnen met de verhoging van zijn zeedijken: ze moeten bestand zijn tegen een overstromingsrisico van 1 op 1.250, en voor heel kwetsbare gebieden zelfs 1 op 10.000. Op de meeste plaatsen betekent dat een verhoging met één à twee meter, maar op riskante plekken moet men tot drie meter ophogen. (In België gaat men uit van een zeespiegelstijging tot 60 centimeter. Men kiest niet voor een eenmalige dijkverhoging, maar voor ‘zandsuppletie’: het in de winter weggespoelde strand wordt stelselmatig aangevuld, en men gaat de zeedijken ophogen naarmate de zeespiegel stijgt, red.).

»Ondertussen is er nog een probleem bijgekomen. In 1995 zijn in Nederland de Rijn en de Maas overstroomd (het gevolg van afsmeltende gletsjers in de Alpen, gecombineerd met zware regenval in de lagergelegen gebieden, red.). Er zijn hier toen een kwart miljoen mensen geëvacueerd, en dat heeft tot enorme discussies geleid. Ineens besefte men dat niet alleen de zeedijken, maar ook de inlandse dijken verhoogd moesten worden. Er komen ook bufferzones om hoogwater op te vangen, reservoirs om droge periodes te doorstaan, enzovoort. Tien jaar geleden was die ‘binnenlandse waterbeheersing’ nauwelijks aan de orde.»

HUMO U had nochtans zwaardere stormen en meer winteroverstromingen voorspeld.?

LEEMANS «Die zwaardere stormen kunnen we voorlopig niet hard maken, maar er is wel een trend naar meer neerslag in de winter én in de zomer. In de winter halen zachte, vochtige westenwinden de bovenhand op droge, koude, oostelijke landwinden. In de zomer zijn we intussen vertrouwd met zeer korte periodes van intense neerslag. De voorbije tien jaar hebben we verschillende extreem zware wolkbreuken gehad die straten en kelders blank zetten, met 40 à 50 millimeter regen binnen een uur. Die hevige zomerse stortbuien kwamen vóór de jaren tachtig nauwelijks voor.»


Dossier Klimaat in nood: de nieuwe ijstijd

HUMO U voorspelde ook drogere zomers, maar de extreem droge zomer van 2003 met zijn 23.000 hittedoden moet u toch verrast hebben.

LEEMANS «Het verrassende aan die zomer was het ontbreken van een verkoelend terugkoppelingseffect. Normaal nemen planten en bomen water op uit de bodem; op droge, warme dagen verdampt dat vocht, en dat zorgt voor een verkoelend effect. Maar omdat er dat voorjaar weinig neerslag gevallen was en de bodem in heel West-Europa kurkdroog was, speelde dat effect niet, en daardoor werd de temperatuur vier à vijf graden de hoogte ingejaagd. En nu noemen we die zomer van 2003 nog extreem, maar met de opwarming die ons te wachten staat, zal dat in 2050 een normale zomer zijn, en in 2100 zal het zelfs een koele zomer zijn!»

HUMO Jezus! Voor mij was die zomer van 2003 al onverdraaglijk: elke vakantie vluchten wij een paar weken naar Scandinavië om zo weinig mogelijk van die hondsdagen te moeten meemaken. A propos, hebt u in ‘96 niet gesproken over een mogelijk ‘koelkasteffect’? Doordat het noordpoolijs smelt, zou de warme Golfstroom van richting veranderen en krijgen we hier ‘een klimaat als in Siberië en Alaska’! Wetenschappers in Cambridge zien de Golfstroom zelfs ‘stilvallen’ en Europa niet meer bereiken.

LEEMANS «De kans is klein dat één van beide scenario’s werkelijkheid wordt, maar áls het gebeurt, zal het effect enorm zijn: dan zouden we hier weleens een nieuwe ijstijd kunnen krijgen, zoals in die film ‘The Day after Tomorrow’.

»Die Golfstroom werkt als een conveyor belt, een lopende band die gigantische hoeveelheden warmer water naar onze kusten voert. Daardoor is ons klimaat veel milder dan het op het basis van onze noordelijke ligging zou mógen zijn. Het probleem is dat dat hele mechanisme nog te weinig bestudeerd is om accurate voorspellingen te gaan doen. De onderzoekers in Cambridge baseren dat ijstijdscenario nu op tien jaar waarneming, maar het duurt honderden jaren voor die ‘transportband’ één keer rond is geweest.»

HUMO In ‘96 waarschuwde u ook over malaria in Zuiden MiddenEuropa, ‘en zelfs in West-Europa’.

LEEMANS «Voorlopig zien we dat niet gebeuren wat allicht te maken heeft met onze hygiëne. We zien wel dat de ziekte in de tropen ‘opstijgt’. Vroeger was het in de hogergelegen delen van Kenia en Ethiopië te koud voor de insecten die malaria overbrengen, maar nu kunnen ze er wél gedijen.»


Gejaagd door? de wind

?HUMO Jullie werkten in ‘96 met een ‘supercomputer’, en die was een keertje ‘tegen het dak geknald door een gigantische input van 60 megabyte’. Daar moeten we nu om lachen, om zo’n inputje.?

LEEMANS «Ja, dat kleine harde schijfje daar op mijn bureau heeft al 200 gigabyte geheugen, dat is drieduizend keer méér, en dat koop je voor honderd euro.

»Wij werken nu samen met een instituut in Japan dat de grootste computer ter wereld heeft staan. Die Earth Simulator kost driehonderd miljoen euro en is enorm krachtig. Met ons model uit ’96 konden we het klimaat van de volgende eeuw voorspellen voor regio’s van 500 vierkante km; nu kunnen we al voorspellingen doen voor ‘blokjes’ van 50 vierkante km. Dat is een geweldige verfijning.»

HUMO Jullie voorspellingen worden zo ook consistenter.

LEEMANS «Ja. Maar toch was ik aangenaam verrast toen ik onze prognoses in die Humo van ’96 nog eens teruglas: we zaten al stevig op koers.

»Je moet ook zien waar we vandaan komen. Eind jaren tachtig was het broeikaseffect nog puur hypothetisch. We werkten met klimaatmodellen die voorspelden hoe de uitstoot van broeikasgassen voor opwarming kon zorgen. De kritiek was: wie zegt dat die modellen realistisch zijn? Wie zegt dat die opwarming er komt? Wie zegt dat de oceanen dat teveel aan CO2 niet zullen opslorpen? Enzovoort, enzovoort, een heel abstracte discussie. Intussen zijn we vijftien jaar verder en nu zien we met eigen ogen de veranderingen in de natuur! En dat is een geweldige omslag, dat het geen hypothetisch fenomeen meer is maar een geobserveerd fenomeen.

»Die omslag is er gekomen na 2000. Toen heb ik nog hard moeten pleiten om die eerste geobserveerde effecten in het tweede klimaatrapport van het IPCC (verschenen in 2002, red.) te krijgen. Veel IPCC-collega’s keken wel vijftig jaar vooruit in hun modellen, maar ze keken niet om zich heen, in de realiteit! Uiteindelijk zijn in dat rapport maar enkele geobserveerde effecten opgenomen, maar in het volgende rapport (dat uitkomt in 2007, red.) zullen die geobserveerde effecten een volledig hoofdstuk beslaan.»

HUMO Met ‘geobserveerde effecten’ bedoelt u onder meer dat vogels, planten en vissen migreren; de flora en fauna van het zuiden schuift alsmaar op naar het noorden.

LEEMANS «Ja, en dat is fascinerend om te volgen. Hier in onze leerstoelgroep hebben we samen met de VARA-radio een initiatief opgezet dat De Natuurkalender heet, en dat vrijwilligers vraagt ‘de klimaatverandering in hun achtertuin op te tekenen’. Bomen komen eerder in blad, vlinders worden vroeger opgemerkt, vogels broeden sneller. Al die waarnemingen worden verzameld op internet (www.natuurkalender.nl) en besproken in het zondagochtendprogramma ‘Vroege Vogels’, en je kan niet geloven hoe populair dat is! Over heel Nederland nemen veertigduizend mensen, jongeren en ouderen, aan dat project deel. We zijn al tot de conclusie gekomen dat het spreekwoord ‘in mei legt elke vogel een ei’ allang niet meer klopt, het is nu: ‘in april legt elke vogel een ei’. En dat bekt toch even anders (lacht).

»Of neem de korstmossen die op onze boomstammen groeien. Die worden al sinds de jaren zestig heel goed bestudeerd, omdat ze een goede aanwijzing geven voor de luchtvervuiling. In de jaren negentig nam de pollutie stilaan af en wilde men die observatie stopzetten, maar toen begon men ineens korstmossen te zien die men nooit eerder had aangetroffen: aanvankelijk soorten uit het Middellandse-Zeegebied, maar nu staan er op sommige Nederlandse bomen al korstmossen die uit de tropen komen, van voorbij de Sahara! En je kan zeggen, ja, die mossen hebben heel fijne sporen, dus die kunnen duizenden kilometers vér worden meegedragen door de wind, maar ze moeten hier natuurlijk ook nog kunnen overleven, en dat dóén ze.

»Ander voorbeeld: de koolmees en de bonte vliegenvanger, twee vogelsoorten die al sinds de jaren zestig gevolgd worden. Allebei voeden ze hun nestjongen met rupsen die voorkomen op jonge eikenbladen. Door de klimaatverandering komt de eik vroeger in blad, de rupsen schuivenmeeop,enweziennudatde koolmees die geen trekvogel is eerder eieren legt en eerder jongen heeft, om die voedselbron niet te missen. Maar de bonte vliegenvanger moet helemaal uit Afrika komen, en vertrekt ginder nog altijd op hetzelfde ogenblik (het tijdstip van vertrek wordt bepaald door de stand van de zon en de lengte van de dagen, red.). Dat vogeltje van amper vijftien gram vliegt zesduizend kilometer naar het noorden en heeft dan ongeveer twee weken om op krachten te komen voor hij aan eieren en jongen begint. Maar nu komt die vogel aan, de rupsen zijn er al, en dus begint hij halsoverkop een nest te bouwen en eieren te leggen en jongen uit te broeden. Gevolg: dat beestje is te mager, heeft te weinig energie, kan zijn jongen onvoldoende grootbrengen, en zo zal die vogel allicht uitsterven in Nederland.

»Dat zijn veelzeggende observaties, en in 1996 had ik absoluut niet verwacht dat de klimaatverandering nu al zo sterk merkbaar zou zijn. Wij dachten toen dat we de eerste signalen pas in 2010 of 2020 zouden zien.»

HUMO Jullie zijn in snelheid genomen.?

LEEMANS «Ja, en intussen worden over heel de wereld vergelijkbare effecten geobserveerd. In Alaska is er ineens een bastkevertje opgedoken dat normaal in de winter doodvriest en dat nu, door de mildere winters, hele dennenbossen aanvreet, tot ze vaal en grijs in het landschap achterblijven.

»Onlangs las ik ook dat de noordwand van de Eiger niet meer beklommen mag worden. Vroeger moesten de klimmers op warme middagen oppassen voor steenslag, die loskwam uit het ontdooiende ijs. Nu is er heel de dág gevaar voor dooi en loskomende steenslag, en daardoor is de noordwand in de zomer een no go area geworden. Of neem de Kilimanjaro, de hoogste berg van Afrika: als de Humolezers die beroemde witte top nog willen zien, dan moeten ze zich haasten, want over goed tien jaar is-ie weg!»


Dossier Klimaat in nood: Het Saudische scenario

HUMO Eind januari verschenen er in de media onheilspellende berichten over het ‘climateprediction.net’-experiment. Als het CO2-peil de grens van 560 ppm (parts per million) overschrijdt, zou er tegen 2050 een opwarming van élf graden komen. Dan slaat de opwarming op hol: de halve aardbol ‘krijgt het klimaat van Saudi-Arabië’, het methaan in de oceanen ‘explodeert’, we worden getroffen door superstormen en brutale orkanen, kortom, you ain’t seen nothing yet!?

LEEMANS «Er is een kans van één op 1 miljoen dat zoiets gebeurt. Die ‘explosie’ van het methaan in de oceaan, die het broeikaseffect inderdaad gewéldig zou opjagen, is bijvoorbeeld zeer onwaarschijnlijk. Dat methaan zit gevat in ijskristallen, en die exploderen niet; die geven dat gas geleidelijk vrij, zoals ook de opwarming geleidelijk toeneemt.»?

HUMO Dat zo’n scenario zéér onwaarschijnlijk is, dat staat dan weer niet in de krant. Is er geen inflatie van doemscenario’s aan de gang? Iemand schreef: ‘Er wordt nu al dertig jaar geroepen dat het vijf voor twaalf is.’

LEEMANS «Ja, met karikaturen ben je weinig. Ik wil realistisch zijn, en dan zeg ik dat er de volgende eeuw 60 tot 70% kans is op een opwarming met gemiddeld twee graden. Dat lijkt een gematigd scenario, maar dan is die zomervan- 2003 in 2050 toch al normaal!

»Hoe realistisch een klimaatmodel is, hangt sterk af van het toekomstige maatschappijmodel dat je erin stopt. Je kan ervan uitgaan dat de komende eeuw alleen liberale partijen of mensen als Bush het beleid zullen bepalen, met een sterk materialisme en een opstoot van McDonald’s-cultuur tot gevolg. Of je kan een wereld simuleren waarbij er overal groene regeringen aan de macht zijn die oog hebben voor duurzaamheid en kleinschaligheid. In het ene scenario krijg je een zeer zware opwarming, in het andere een opwarming light maar geen van beide zijn realistisch. Want ofwel zullen de milieubewegingen dat liberalisme temperen, ofwel zullen zakenlui dat groene ideeëngoed afzwakken. Daaraan zie je: wie met karikaturen werkt, krijgt ook karikaturale prognoses.»

HUMO Ligt de publieke opinie wakker van de opwarming, denkt u?

LEEMANS «Tien jaar geleden niet toen was de opwarming ook nog een hypothetisch probleem. Maar nu is het helemaal gedraaid, vind ik. Drie weken geleden was er op de Nederlandse tv een groot klimaatdebat, met daaraan gekoppeld een enquête. Daaruit bleek dat zeventig procent van de Nederlanders gelooft dat het klimaat verandert, en die zeventig procent vraagt dat de regering én de burgers daar iets aan zouden doen.

»We breken ook continu records. Vandaag: de warmste 27 mei sinds het begin van de waarnemingen. Vorig jaar: de warmste februari sinds het begin van de waarnemingen. Twee jaar geleden: de warmste zomer sinds het begin van de waarnemingen. Van 1994 tot 2003: de warmste Europese zomers in 500 jaar. En ga zo maar door! Dat lééft onder de mensen. En het gaat verder dan een praatje over het weer, want in zo’n zomer als 2003 hebben de mensen echt lást van die hitte.

»A propos, één van mijn studenten doet een interessant onderzoek naar de invloed van de klimaatverandering op het toerisme. Hij heeft een comfortindex opgesteld: toeristen voelen zich het lekkerst bij een temperatuur tussen 25 en 35 graden, met een zacht briesje en geen al te vochtige lucht. Die index heeft hij dan geprojecteerd op de toeristische kustgebieden in Portugal en Spanje: daar is het nu nog ‘comfortabel’, maar reken je de opwarming door, dan is het daar straks níét meer aantrekkelijk, of toch niet meer in juli en augustus. (Het Iberische binnenland is nu al aan het verschroeien. In sommige delen van Spanje en Portugal is in vier jaar geen druppel regen gevallen, de stuwmeren staan in de lente al half droog, en tegelijk gaan duizenden hectaren verloren in bosbranden, red.). Het strandtoerisme in die landen ziet hij ‘uitdoven’ en opschuiven naar de Franse westkust, en zelfs naar België en Nederland!»

HUMO Van De Panne tot Knokke wrijft men zich al in de handen!

LEEMANS «Ja, maar je hebt winnaars en verliezers, en dé verliezer zal de landbouw zijn. De boeren zullen moeten irrigeren, en uitkijken naar andere teelten.»


Wijngaard bij?de Noordzee?

HUMO Klopt het dat ons klimaat grilliger is geworden? Op 20 september 2003 was het 31 graden in Midden-België, en op 24 oktober viel er sneeuw tot in Laag-België! (Bron KMI: ‘Weer of geen weer. Een eeuw natuurgeweld in België’)

LEEMANS «Ja, het is grilliger geworden. Ga eens terug naar de jaren zestig: toen had je weleens een langere winter of een kortere zomer, maar daar bleef het bij. En kijk dan naar 2005. Begin januari: heel warm. Eind januari: koud. Februari: opnieuw warm. Begin maart: extreem veel sneeuw en ook extreem koud. Het gaat heel snel op en neer.»

HUMO En hoe komt dat?

LEEMANS «Dat weten we niet.»

HUMO In het zopas verschenen boek ‘Het nieuwe weer’ gaat de Britse journalist Mark Lynas kijken op plaatsen waar de gevolgen van de klimaatverandering nu al zichtbaar zijn: China en Binnen-Mongolië (grote droogte), de Tuvalu-archipel in de Stille Oceaan (stijging van het zeepeil), Siberië en Alaska (instortende huizen en verzakkende wegen door de dooiende permafrost), Lima en Quito (tekort aan drinkwater door de slinkende gletsjers). De bewoners zullen vroeg of laat op de vlucht moeten voor die klimaatverandering, en hij spreekt van ‘milieuvluchtelingen’, alsof dat een nieuw begrip is. Maar het is toch van alle tijden dat mensen moeten migreren vanwege droogtes of overstromingen?

?LEEMANS «Als de kustbewoners in Azië verhuizen vanwege de tsoenami, dan is dat niet de schuld van de mens: die natuurramp was niet te voorspellen. Maar als de bewoners van Tuvalu hun eilanden moeten verlaten, dan is het Westen met z’n broeikasgassen de grote boosdoener. De ethische vraag is dan: moeten wij de verhuizing van die mensen niet op ons nemen? En dan zwijg ik er nog over dat ze helemaal niet weg wíllen.»

HUMO In West-Europa zie ik zo meteen geen klimaatvluchtelingen, of het moesten de vissen en de vogels zijn.

LEEMANS «Ja: in de Noordzee en de Atlantische Oceaan zie je al andere algenpatronen, en ook andere vispatronen. Midden jaren negentig hield men het niet voor mogelijk dat die grote koude massa van de Noordzee zou gaan opwarmen, maar tien jaar later is het zover. De Noordzee blijft langer warm in de herfst en warmt ook eerder op in het voorjaar. In Nederland leven nu al meer gezinnen van de wijnbouw dan van de kabeljauwvangst! Dat heeft ook met overbevissing te maken, maar één van de grote oorzaken van de vismigratie is juist de opwarming van het water. En wat die wijn betreft: zelfs hier in Wageningen hebben we sinds enkele jaren een grote wijngaard en die produceert lékkere wijn, geen Château Migraine.»


Dossier Klimaat in nood: Schuld en boete

HUMO Een heel andere vraag: hoe zit het met het gat in de ozonlaag? Daar hoor ik nog maar weinig van.

LEEMANS «Dat gat heeft tot midden jaren negentig veel aandacht gekregen, maar dankzij de beperkingen op cfk’s (chloorfluorkoolwaterstoffen, red.) is het nu aan de beterhand; we verwachten zelfs dat het gat in 2060 dicht zal zijn. Het had zelfs nog sneller gekund, maar het proces wordt vertraagd door enkele nevengevolgen van het broeikaseffect.»

HUMO Dat is toch positief nieuws. Waarom krijgt het niet meer aandacht?

LEEMANS « Ach, je kent dat: probleem opgelost, waarom zouden we d’r ons dan nog druk om maken?!»

HUMO Kan het zijn dat goed nieuws niet meer in ons straatje past? De auteur Michael Crichton spreekt over het ‘zondaarsdenken’: wij hebben ons aards paradijs vervuild, wij hebben gezondigd, en nu moeten we boeten: er dalen natuurrampen over ons neer, en we moeten zuiniger omspringen met energie en fossiele brandstoffen. Zou het kunnen dat keer op keer zonder morren slecht nieuws incasseren ook bij die ‘boetedoening’ hoort? En is milieubewustzijn dan gewoon een vorm van ‘zondebesef’?

LEEMANS «Ik geloof niks van dat soort vage drijfveren. Mensen maken zich zorgen over de gezondheid van hun kinderen, van zichzelf en van hun omgeving, kortom: van alles wat vertrouwd is. En als iets die vertrouwde omgeving bedreigt, dan wíllen ze dat niet.»

HUMO Maar we hebben toch fouten gemaakt, en die moeten we nu toch herstellen?

?LEEMANS «Oké: die fouten zijn gebeurd, en daar moet je lering uit trekken. We hébben die ecosystemen een tijd verwaarloosd, en nu leren we hoe we ze moeten beheren zodat de komende generaties ook nog brandstoffen hebben, én een gezonde leefomgeving. Die bezorgdheid om de toekomst, dat is wat de mensen drijft. Niet één of ander zondebesef of schuldgevoel.»

HUMO Bij de wetenschappers die ik geïnterviewd heb, trof ik weinig bezorgdheid aan: ze waren veeleer gefascineerd dan getroebleerd door de evolutie van ons klimaat.

LEEMANS «O, maar dat herken ik helemaal! Ik ben ook uitermate gefascineerd door alles wat er nu gebeurt, en ik kan met een lach op de lippen over die problemen vertellen, omdat het wetenschappelijk zo ontzettend exciting is!

»Maar ik heb ook mijn bezorgdheid als burger, en die maakt bijvoorbeeld dat ik zo ben gaan wonen dat ik met de fiets naar mijn werk kan. Ik heb ook vijf jaar lang meegewerkt aan een groot VN-rapport (‘The Millennium Ecosystem Assessment’, dat in maart 2005 werd voorgesteld aan Kofi Annan, red.), en daarin staat dat de mens meer zijn verantwoordelijkheid moet nemen tegenover de natuur. De natuur geeft ons brandstof en energie, de natuur geeft ons haast al ons voedsel, de natuur geeft ons ontspanning en recreatie iedereen zeurt er bijvoorbeeld over hoe duur dat skiën is, maar we vergeten dat de natuur ons elk jaar gratis hectáren vol sneeuw verstrekt. Dankzij de energie en het voedsel die de aarde ons schenkt, is er nu ook minder armoede en minder honger dan vijftig jaar geleden, terwijl de wereldbevolking in die tijd van drie naar zes miljard is toegenomen. De natuur heeft dus erg goed voor ons gezorgd, maar het omgekeerde is niet altijd het geval: minder schoon water, meer verontreinigde lucht, meer verstoorde klimaatpatronen... Er is een andere houding nodig, en een ander beleid tegenover die grote bron van leven op aarde.»

HUMO Ziet u dat beleid in Nederland veranderen?

LEEMANS «Ja. Ik heb dat rapport intussen mogen presenteren aan verschillende beleidsmakers en industriëlen, en het enthousiasme was telkens weer hartverwarmend. Vroeger stelde een politicus een probleem vast, je werkte vijf jaar aan een rapport, en als je dat overhandigde, dan zei diezelfde politicus: we zitten nu met heel andere prioriteiten! En dat was frustrerend. Nu is er meer dialoog tussen beleid en wetenschap, er is meer afstemming tussen hun vragen en onze gegevens, en voor een wetenschapper is dat stimulerend.

»Tegelijk merk ik dat de publieke opinie weer meer interesse voor het milieu begint te krijgen. Die interesse heeft een dip gehad, maar ze komt nu weer flink terug.»


Naar de schuilkelder

HUMO U hebt hier aan de leerstoel Milieukunde vijfentwintig Chinese studenten. Met welke houding gaan zij terug naar hun land, dat intussen te boek staat als de Grote Nieuwe Vervuiler?

LEEMANS «Het zijn intelligente en ambitieuze studenten en ik bewonder ze: hoe ze hier komen wonen en studeren, ver weg van hun familie, in een totaal andere cultuur. En er staat hun een grote uitdaging te wachten, want met de ideeën over duurzaamheid die ze hier opdoen, gaan ze terug naar een economie die elk jaar met bijna tien procent groeit, en zo al tien jaar aan een stuk. Het is ook zo’n paradoxaal land: wat elke Chinees per jaar aan energie verbruikt, daar laten wij hier hooguit een koelkast mee draaien, maar doordat er zoveel Chinezen zijn, stoot alleen de VS naar volume méér broeikasgassen uit.

»Ze hebben wel veel achterstand goedgemaakt. In Nederland is de uitstoot sinds begin jaren negentig toegenomen, in Amerika ook (in België ook, en nog meer dan in Nederland, red.), maar in China is de uitstoot in de laatste tien jaar áfgenomen. Ze hadden heel veel verontreinigende industrie, maar die hebben ze rigoureus gesloten en nu zijn ze overgestapt op schonere energie. Dat vind ik een geweldige prestatie.»

HUMO Dat vuile imago is dus niet terecht?

?LEEMANS «Zo is het. De vraag is alleen of ze het kunnen volhouden: als elke Chinees straks zijn fiets voor een auto verruilt, krijgen we een heel ander verhaal.»

HUMO Ziet u iets in de stelling van de positivisten: in het verleden heeft de mens dankzij wetenschappelijk inzicht en technologisch vernuft zijn problemen altijd weten op te lossen, ‘en dat zal met die klimaatproblemen niet anders zijn’.

LEEMANS «Ik ben ook een optimist. Ik geloof dat we voor veel problemen oplossingen kunnen vinden, maar tegelijk moeten onze regeringen een proactief beleid voeren. Als je wacht tot de problemen zich aandienen, kan het te laat zijn. Je moet problemen proberen te voorkomen: dat is veel slimmer. Als je kinderen gaan fietsen, doe je ze toch ook een helmpje op?! Zo voorkom je erger.

»Helaas zitten we voorlopig nog in het stadium van ‘er moet eerst iets ergs gebeuren voor we in actie komen’. En dan kom je in situaties zoals bij de tsoenami in Thailand, waar ze de mangrovewouden gekapt hadden om hotels te bouwen. Als die wouden er nog geweest waren, dan hadden ze de grote vloedgolf gebroken, en dan was het water niet zo diep het land in gedrongen, en dan waren er minder slachtoffers geweest.

»De politiek zit vaak nog te wachten op een duw in de rug voor ze in actie komt, en misschien is het veranderende weer wel die duw in de rug. Als we nog zo’n zomer of twee zoals die van 2003 krijgen, dan komt het milieu ineens héél hoog op de agenda te staan.»

HUMO Wat voor zomer staat ons te wachten? Britse weerkundigen hebben een nieuwe moordende hittegolf voorspeld.

LEEMANS «Op basis van de beschikbare satellietbeelden schat ik dat er zo’n zestig procent kans is dat we weer een hete zomer gaan beleven. Hét verschil met 2003 is dat we een nat voorjaar achter de rug hebben: de planten en de bomen hebben vocht uit de bodem kunnen opnemen, wat voor een verkoelend effect zal zorgen. Maar tegen augustus kan dat effect uitgewerkt zijn en wat we dan krijgen, gaat in de richting van 2003...»

HUMO Oké, dan rep ik me nu naar m’n schuilkelder en dan ik zie u terug over een jaar of tien.

LEEMANS «Afgesproken!»



Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234