Klimaatwetenschapper James Hansen gaat tekeer tegen de grote industriebonzen én de grote milieuorganisaties

James Hansen, die jarenlang aan het hoofd van een NASA-afdeling stond, werd door Time één van de honderd invloedrijkste mensen ter wereld genoemd en is één van de belangrijkste klimaatwetenschappers die op onze immer opwarmende planeet rondlopen. Met lede ogen ziet Hansen aan hoe de politiek faalt om de desastreuze gevolgen van die opwarming af te wenden. Maar, tegelijk vindt hij dat óók de activisten zich vergissen.

'De groene organisaties doen alsof ze het beste voorhebben met de planeet, maar hun voortbestaan vinden ze nog net iets belangrijker'

Dertig jaar geleden al, toen er nog geen vuiltje aan de lucht leek, behoorde James Hansen (76) tot de eerste wetenschappers die waarschuwden voor de klimaatverandering. Het was zíjn verklaring voor het Amerikaanse Congres in 1988 die het onderwerp op de politieke agenda zette. Als hoofd van een klimatologische NASA-afdeling schreef hij talloze studies en rapporten. Ze konden rekenen op veel aandacht van journalisten en vakgenoten, al vonden sommigen hem te stellig en te voorbarig.

Maar terwijl Hansen de bewijzen en publieke aandacht voor de mondiale opwarming zag toenemen, raakte hij gedesillusioneerd door het falende klimaatbeleid. Daarom ontpopte hij zich steeds meer tot een activist, zeker na zijn vertrek bij de NASA. Al diverse malen werd Hansen gearresteerd bij protesten tegen fossiele brandstoffen. Zo is hij in aanzien gestegen bij de activisten, maar toch is hij ook in die kringen omstreden. De reden: zijn omarming van kernenergie als oplossing voor de CO2-uitstoot.

Om de publieke opinie nog eens wakker te schudden, was Hansen onlangs aanwezig op de klimaatconferentie in Bonn. Hij is net klaar met een persconferentie als we gaan zitten voor een gesprek. Zijn kenmerkende hoed heeft hij naast zich neergelegd.

HUMO Wat verwacht u van klimaatconferenties zoals Parijs en Bonn?

James Hansen «Verdomd weinig. Het zijn maar woorden. Politieke leiders zeggen wel dat we catastrofale veranderingen in het klimaat moeten voorkomen, maar al die onderhandelingen en verdragen halen geen zier uit. De mondiale uitstoot van CO2 is nog steeds aan het stijgen.»

HUMO Misschien was die stijging groter geweest als er geen verdragen waren?

Hansen «Welnee, al sinds het Verdrag van Kyoto in 1997 heeft elk klimaatverdrag een verwaarloosbaar effect. Nog steeds vormen fossiele brandstoffen de dominante energiebron, met zeker 85 procent van het wereldwijde verbruik. Dat komt simpelweg omdat steenkool, aardolie en aardgas zo goedkoop zijn. Al die woorden, al dat gepraat: het is bullshit. De politici lachen vriendelijk voor de foto en geven elkaar schouderklopjes, maar ze durven niet toe te geven wat de échte oplossing is: vuile, fossiele brandstoffen duurder maken. Ze laten hun beleid bepalen door de belangen van de industrie.»

HUMO U wil een belasting op fossiele brandstoffen. Hoe moet dat in z’n werk gaan?

Hansen «Het mag geen belasting zijn die in de schatkist van de staat verdwijnt, want dat zouden de conservatieven nooit goedkeuren. Ik pleit voor een dividenduitkering, waarbij het opgehaalde geld gelijk over alle burgers wordt verdeeld. Zo krijg je een eerlijk speelveld, waarop verschillende energievormen met elkaar kunnen concurreren. Bovendien komt de uitkering vooral de lagere en middeninkomens ten goede; zij zullen dit geld besteden, waardoor de economie een impuls krijgt. Er is geen reden om het niet in te voeren, maar de fossiele industrie werkt fors tegen.»

HUMO Duitsland, gastheer van de klimaatconferentie, probeert een overgang te maken door volop in te zetten op zon en wind. Wat vindt u van de zogenaamde Energiewende?

Hansen «Het is heel goed dat er een land is waar zo’n grootschalig experiment wordt uitgevoerd. Alleen geven de resultaten niet bepaald een indicatie dat het werkt of ooit zal werken.»

HUMO Hoezo? Duitsland behoort toch tot de internationale koplopers bij het opwekken van elektriciteit uit zon en wind?

Hansen «Dat is waar, maar deze energie kunnen we nog niet langdurig en betaalbaar opslaan. Wanneer de zon niet schijnt en de wind niet waait, moeten de Duitsers terugvallen op grote centrales die draaien op aardgas, steenkool en zelfs bruinkool. Daardoor nam de Duitse CO2-uitstoot de afgelopen jaren niet af, maar toe.»

HUMO Duitsland is volgens u niet het inspirerende voorbeeld waarvoor organisaties als Greenpeace en ecologische partijen het houden?

Hansen «Absoluut niet. Zon en wind leveren nog altijd maar een klein percentage van alle energie.»

HUMO Zijn zon en wind volgens u dan geen onderdeel van de oplossing?

Hansen «Toch wel, maar ik ben blij dat landen als India en China, die technisch beter onderlegd zijn dan het Westen, beseffen dat je er met zon en wind alleen niet zult komen. We hebben te maken met een noodtoestand. Als we niet snel met een haalbaar idee komen voor CO2-vrije energie, zullen onze kinderen en kleinkinderen dat moeten doen – en zij zullen nóg minder tijd hebben om de schade te repareren die wij veroorzaken.»

'Organisaties als Greenpeace bedreigen de toekomst van onze planeet en onze kinderen'


De kern van de zaak

De oplossing waarop James Hansen doelt, ligt gevoelig. Hij pleit voor kernenergie. Want, zegt hij, kerncentrales leveren veel en constant energie zonder broeikasgassen uit te stoten. Dat standpunt wordt hem niet in dank afgenomen. Tijdens de persconferentie in Bonn schudden enkele aanwezige activisten opzichtig hun hoofd en komen er kritische vragen. Hansen is de tegenwind wel gewend; nu hij een kleine organisatie runt en afhankelijk is van donaties, merkt hij bij veruit de meeste potentiële weldoeners dat ze zijn mening over kernenergie niet delen.

HUMO Waarom bent u voor kernenergie?

Hansen «Kernenergie is de volgende logische stap in onze energievoorziening. We zijn ooit begonnen met het opbranden van hout, maar toen vonden we steenkool. Daarna kwam aardolie en nog later aardgas: telkens een stapje verder, met telkens minder CO2-uitstoot. En toen kwam het veel schonere kernenergie met een nóg hoger rendement: één bolletje uranium ter grootte van een pingpongbal is genoeg om honderd jaar lang te voorzien in alle energiebehoeften van één persoon met een Amerikaanse levensstijl – en dan zijn wij, Amerikanen, nog lang niet zo zuinig en slim als jullie in Europa! Er is op deze planeet meer dan genoeg uranium aanwezig en anders is er nog thorium, een alomtegenwoordige grondstof die eveneens kan worden gebruikt als we kerncentrales verder ontwikkelen.»

HUMO Maar er kleven toch allerlei zwaarwegende nadelen aan kernenergie?

Hansen «Stel: je hebt twee energiebronnen. De ene vereist weliswaar mijnbouw, maar je hebt er niet veel van nodig om energie te produceren. Het levert slechts een kleine hoeveelheid afval op, die netjes kan worden opgeborgen. Deze energiebron heeft een aantal roemruchte ongelukken gehad, maar volgens studies van de Verenigde Naties zijn die verantwoordelijk voor de dood van hooguit een paar honderd mensen in de afgelopen vijftig jaar. Dat is kernenergie.

»Vergelijk dat eens met de andere energiebron. Die vereist smerige mijnbouw en gigantische volumes. Het afval is immens en wordt de atmosfeer in gespuwd, waar het zorgt voor zulke luchtverontreiniging dat de Wereldgezondheidsorganisatie het aantal doden schat op 10.000 per dag – en dat al tientallen jaren na elkaar. Deze energie komt van fossiele brandstoffen.

»Welnu, waarom zouden klimaatactivisten dan in hemelsnaam de eerste van deze twee energiebronnen weg willen?»

HUMO Klimaatactivisten zien liever dat u kernenergie vergelijkt met groene energie uit zon en wind.

Hansen «Zolang er geen goeie manier is om deze energie op te slaan, kun je zon en wind niet vergelijken met kernenergie: noch qua opbrengst, noch qua prijs. Trouwens, wanneer zonnepanelen en windmolens kapot of niet langer efficiënt zijn, worden ze verscheept naar arme landen. Dan kun je er donder op zeggen dat ze uiteindelijk op een afvalberg komen te liggen waar ze worden ontmanteld door arme, zieke moeders en kinderen. Welke wereldverbeteraar begint dáár eens over? Het verzet tegen kernenergie is echt krankzinnig.»

'Een jaar celstraf kan ik nog wel aan. Op mijn leeftijd is een strafblad niet iets om me nog veel zorgen over te maken'

HUMO Het gevaar van straling, de onzekerheid omtrent kernafval, het risico van een ramp: dat zijn toch geen loze bezwaren?

Hansen «Al deze angsten hebben geen basis in de wetenschap. Ze zijn irrationeel en bijna religieus, vooral aangewakkerd en verspreid door grote milieugroeperingen.»

HUMO Waarom bent u zo kritisch voor grote milieugroeperingen?

Hansen «Omdat ze uiterst willekeurig zijn in het omarmen van de wetenschap. Als ze echt rationeel waren, hadden ze kernenergie allang geaccepteerd. Ze weigeren hun standpunt daarover bij te stellen, omdat ze dan donaties en contributiegeld mislopen.»

HUMO Deze groeperingen hebben tenminste nog goede bedoelingen. Moet u uw pijlen niet richten op grote bedrijven?

Hansen «Hun goede bedoelingen zijn niets waard als ze met hun irrationaliteit de toekomst van onze planeet en onze kinderen bedreigen. Klimaatverandering is het grootste probleem waar de mensheid voor staat. Juist deze groene organisaties zouden voorop moeten lopen om fossiele brandstoffen af te zweren en realistische alternatieven te ondersteunen. Ze doen alsof ze het beste voorhebben met de planeet, maar het voortbestaan van hun eigen organisatie vinden ze blijkbaar nog net iets belangrijker.»


Man van Venus

De planeet die het eerst kon rekenen op de interesse van James Hansen, was niet de aarde. Als student had hij zijn zinnen gezet op Venus. De obscure stofwolken rondom de Avondster fascineerden hem. Hansen, een boerenzoon uit Iowa die zich ontpopte tot een studiebol, was pas afgestudeerd toen hij voor de NASA ging werken. In 1969 ging hij er voor een halfjaar tussenuit om te studeren aan de Sterrenwacht in Leiden, en ontmoette hij zijn Nederlandse vrouw Anniek.

Na zijn terugkeer verschoof zijn aandacht langzaam. Drijfgassen uit spuitbussen en koelkasten hadden de ozonlaag aangetast, zodat een broeikaseffect ontstond. Toen realiseerde Hansen zich dat er een planeet was die veel interessanter was dan Venus: de onze. In 1973 vertrok hij van een computerprogramma dat het weer kon voorspellen en begon eraan te sleutelen, om te zien of hij ook voorspellingen kon doen over het klimaat en de toename van broeikasgassen. Tijdens zijn lange dagen in het NASA-lab – enkele etages boven Tom’s Restaurant, bekend van het eettentje in de sitcom ‘Seinfeld’ – bouwde hij één van de eerste klimaatmodellen. Na een onderzoek dat in 1981 in Science werd gepubliceerd, kreeg hij het onderwerp van de opwarming van de aarde voor het eerst op de voorpagina van The New York Times.

HUMO Waarom bleef een politiek antwoord zo lang uit?

Hansen «Dat was mij ook altijd een raadsel. Nadat het gat in de ozonlaag was ontdekt, kwamen de politieke leiders bij elkaar. De wetenschap was duidelijk, dus ze waren het snel eens over het probleem en de oplossing: weg met cfk’s. Als gevolg kon het gat in de ozonlaag boven Antarctica zich herstellen. Je zou denken dat de onheilsberichten over de gevolgen van de toenemende CO2-uitstoot voldoende waren om het beleid bij te sturen, maar dat was niet zo. Het échte antwoord bleef uit. Dat had ik nooit verwacht.»

HUMO Weet u inmiddels waarom de politiek zo treuzelt?

Hansen «Ja, en ik kwam tamelijk laat tot die conclusie: financiële belangen uit de industrie spelen een ontzettend belangrijke rol. Dat was ook zo bij het gat in de ozonlaag. Ik heb vernomen dat toenmalig president Ronald Reagan een telefoontje heeft gekregen van de fabrikant van cfk’s in spuitbussen en koelkasten, om te zeggen dat het oké was om zijn handtekening te zetten onder een internationaal verdrag. De technologie voor een vervangende stof was beschikbaar en het bedrijf kon net zoveel geld verdienen met een alternatief.»

HUMO U klinkt een tikkeltje verbitterd.

Hansen «Ach, we moeten ons realiseren dat politici niet met een rationele, wetenschappelijke bril naar een omvangrijk probleem als klimaatverandering kijken.»

HUMO Vindt u het niet bezwaarlijk dat wetenschappers zich zo sterk inlaten met de politiek?

Hansen «Integendeel. Ik vind dat we een verantwoordelijkheid dragen om wetenschap helder over te brengen naar het publiek. Dat zie ik als een verplichting.»


Concentratiekampen

Hansens studies tonen zonder uitzondering een grimmig beeld van de toekomst. Het poolijs smelt sneller dan verwacht, de zeespiegel stijgt daardoor dramatischer dan voorspeld en veel van ’s werelds grootste steden, inclusief Londen, New York en Shanghai, zullen onder water komen te staan.

Hansen is schuchter van aard en meed vroeger interviews, maar toen de Amerikaanse regering onder George W. Bush geen enkele interesse toonde voor het klimaat, besloot hij niet langer te zwijgen. Meer dan eens zei hij dat topmannen van oliebedrijven moeten worden aangeklaagd wegens misdaden tegen de mensheid en de natuur. Het kolentransport vergeleek hij met de treinen naar concentratiekampen. Met die opstelling werd Hansen een prooi voor klimaatsceptici. Hij trok er zich niets van aan.

In zijn boek, ‘Storms of My Grandchildren’, schrijft Hansen over het moment waarop hij besloot zich activistischer op te stellen. ‘Ik wilde niet dat mijn kleinkinderen zouden zeggen: ‘Opa wist wat er aan de hand was, maar hij maakte dat niet duidelijk.’ Zijn 18-jarige kleindochter Sophie Kivlehan is ook aanwezig in Bonn: ze behoort tot een groep jongeren die een rechtszaak is begonnen tegen de Amerikaanse staat. Ze vinden dat de uitblijvende maatregelen tegen klimaatverandering een schending is van het grondwettelijke recht op leven van henzelf en komende generaties.

HUMO Voelt u zich meer op uw gemak als activist nu u niet langer werkt voor de NASA?

Hansen «Absoluut. Ik voelde me steeds ongemakkelijker en dat was geheel wederzijds. Even voordat ik ontslag nam, was de leiding van plan een camera te plaatsen tegenover de deur van mijn kamer. Dat was zogenaamd voor mijn eigen veiligheid, maar ze wilden natuurlijk weten wanneer ik wegging, mogelijk op weg naar een protest. Een collega had al eens gedaan alsof hij ook een activist was, dus moest ik hem op de hoogte houden als ik weer eens actie ging voeren. Daartoe was hij natuurlijk opgedragen door de baas (lacht).»

HUMO Geniet u er stiekem van om gearresteerd te worden tijdens protesten?

Hansen «Nee, niet bepaald. Ze binden je handen vast en dat snijdt flink in je huid. Ze zorgen ervoor dat je je heel ongemakkelijk voelt. Ik moest een keer een boete betalen, maar dat weigerde ik uit principe. De mogelijke straf zou een jaar cel kunnen zijn, maar ik dacht: een jaar kan ik nog wel aan. Op mijn leeftijd is een strafblad niet iets om me nog veel zorgen over te maken, maar ik was toch opgelucht dat het niet zover is gekomen.»

HUMO Bent u trots op uw werk van de afgelopen decennia?

Hansen (lange stilte) «Het probleem is dat we niet succesvol zijn geweest om de klimaatverandering te stoppen. Het is allemaal nog steeds een grote mislukking. Er moet nu snel een verstandig beleid komen, zodat we het omslagpunt kunnen afwenden; het moment waarop de veranderingen onomkeerbaar zijn. Pas wanneer blijkt dat we nog niet te laat zijn, kunnen we bepalen of we iets hebben gedaan waar we trots op kunnen zijn.»

HUMO Wordt u er niet moe van?

Hansen «Ik laat me niet ontmoedigen, omdat de belangen die op het spel staan steeds groter worden. De komende twintig jaar zullen interessant worden. Ik blijf graag nog even gezond om het mee te maken.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234