Kolonel Luc Marchal over de genocide in Rwanda: 'Ik word verteerd door spijt'

In de aflevering van 'Terug naar Rwanda' van vanavond, ontmoeten de zoon en de weduwe van Thierry Lotin kolonel Luc Marchal, de man die destijds het bevel voerde over het continent blauwhelmen in Kigali en beschouwd wordt als de grote schuldige van dit drama. In 2008 sprak Humo-journalist Jan Antonissen met kolonel Marchal. Lees hier het interview.


Lees ook: '25 jaar na de moord op de Belgische para's in Rwanda: de pijnlijke verhalen van de nabestaanden'

(Verschenen in Humo 3520 op 19 februari 2008)

Hij kende Afrika, dacht hij, het zou wel loslopen: wie oorlog heeft gevoerd in Congo, kan ook vrede brengen in Rwanda. Maar het vliegtuig van president Habyarimana werd uit de lucht geschoten, tien Belgische blauwhelmen werden vermoord en er volgde een gigantische volkerenmoord: 800.000 Rwandezen stierven tussen april en juli 1994, het merendeel Tutsi’s. Sindsdien is kolonel Luc Marchal, de tweede in bevel van de toenmalige vredesmissie van de VN, een habitué van rechtbanken en onderzoekscommissies. Het heeft hem geknakt, maar niet gebroken: hij is un homme revolté, die niet zal rusten voor de waarheid over de genocide het licht ziet.

Er zit geen grammetje vet aan het lijf van de kolonel. Hij is nog altijd scherp als een mes, klaar om naar een brandhaard uit te rukken: hij is met pensioen, maar para ben je voor het leven. Marchal is net terug van Arusha, waar hij als getuige is gehoord door het Internationale Rwanda-tribunaal van de VN. Hij is de tel kwijt, zegt hij. Hij weet niet meer voor hoeveel hoven en commissies hij inmiddels is verschenen. Sinds de genocide – hij heeft het zelf consequent over ‘de gebeurtenissen’ – is zijn leven één lang gevecht, met als constante: hij die zich als enige bevelhebber moet verantwoorden voor zijn optreden veertien jaar geleden.

Een flauwe glimlach speelt om zijn lippen: ‘In 1995 werd ik voor het krijgshof van onvrijwillige doodslag beschuldigd. Ik zou niet voldoende vooruitziend en voorzichtig zijn geweest toen ik de blauwhelmen opdroeg eerste minister Agathe Uwilingiyimana te gaan beschermen. Vier jaar later verweet een onderzoekscommissie van de VN me net het tegenovergestelde: ik zou te weinig middelen hebben ingezet om de eerste minister te beschermen. Je wordt vanzelf een filosoof, anders word je gek.’ De gebeurtenissen kleven nog altijd aan Marchal. Hij is, op persoonlijk vlak, ‘door alle stadia’ gegaan, zegt hij. ‘Mocht ik tot de vaststelling zijn gekomen dat ik inderdaad een grote fout had begaan, dan weet ik niet hoe ik daarmee had kunnen leven.’

Luc Marchal «Generaal Roméo Dallaire, de nummer één van de blauwhelmen toen, is jaren later ten prooi gevallen aan posttraumatic stress disorder. Ik heb me dikwijls afgevraagd: waarom hij en niet ik? In de nasleep van de gebeurtenissen zijn we jarenlang in contact gebleven. Elke maand belden we elkaar minstens één keer. En ik moet zeggen: we worden allebei geplaagd door spijt. Nu nog gaat er geen dag voorbij of ik zie verschrikkelijke beelden opdoemen, en ik vraag me voor de honderdste keer af: móést het lopen zoals het is gelopen?»

HUMO Probeert uzelf eens een antwoord te bedenken: waarom lijdt generaal Dallaire aan posttraumatic stress disorder en u niet?

Marchal «De generaal is een leader. Al zijn medewerkers spreken met lof over de chef én de man. Zelf heb ik ook zelden zoveel job satisfaction gehad als toen ik met hem samenwerkte. Omdat hij wist dat ik vroeger al vijf jaar op missie in Zaire had doorgebracht, legde hij zijn oor geregeld bij mij te luisteren: we hadden een gewéldige relatie.

»Het heeft me verbaasd dat hij in elkaar is geklapt.»

HUMO Twee zelfmoordpogingen.

Marchal «Vier. De enige verklaring die ik kan verzinnen, is dat ik me na de gebeurtenissen onmiddellijk heb moeten verdedigen. Ik werd met alle zonden van Israël beladen: ik moest véchten om te overleven. Generaal Dallaire is in Canada als een held ontvangen. De hoogste onderscheidingen vielen hem ten deel: luitenant-generaal, senator voor het leven. Heeft dat zijn weerstand gebroken?

»Stilaan is hij er overheen, maar hij neemt nog altijd medicijnen, en er zijn ongetwijfeld nog andere gevolgen die ik niet ken, want wij hebben geen contact meer.»

HUMO Om politieke redenen?

Marchal «Omdat we een andere kijk hebben op...»

HUMO ...het RPF, de partij van de Rwandese president Paul Kagame?

Marchal «Welja, we hebben een andere kijk op wie de verantwoordelijkheid draagt voor de gebeurtenissen van 1994.»

HUMO Nadat generaal Dallaire de hand van Kagame had geschud, hoefde het niet meer voor u.

Marchal «Dat was er vér over. De generaal zou, met zijn morele gezag over de hele wereld, moeten vechten om de waarheid over de aanslag tegen (Hutu-)president Habyarimana naar boven te krijgen.

«(Zucht) En waarom ben ik niet in elkaar geklapt? Ik heb altijd alléén gevochten. Ik heb diep gezeten, maar ik ben telkens weer op eigen kracht uit het dal gekropen, ik móést. En dat heeft me gered. (Stil) Op sommige momenten heb ik ook zin gehad me helemaal te laten gaan.»

'Ik word verteerd door spijt. Ik betwijfel of Claes en Dehaene dat gevoel kennen'

HUMO Op welk moment, bijvoorbeeld?

Marchal «Het proces voor het krijgshof. Dat had een Belgisch officier nog nooit moeten doen: zich verantwoorden voor het verlies van manschappen in een buitenlandse operatie.

»Het proces zelf is correct verlopen: iedereen werd gehoord – woord en wederwoord, een botsing van argumenten.»

HUMO En het hof heeft u vrijgesproken.

Marchal «Het was meer dan een simpele vrijspraak: het arrest van het hof is tien pagina’s lang, uitvoerig beargumenteerd. Op momenten dat de twijfel bij me binnensluipt, grijp ik er nog altijd naar.

»Na dat proces had je de parlementaire onderzoekscommissie. In de besluiten van die commissie staan niet minder dan zeven dingen die in tegenspraak zijn met het arrest van het krijgshof. Ik snap dat niet. Heeft zo’n arrest geen waarde? Leven we dan niet in een rechtsstaat?

»De onderzoekscommissie is er niet gekomen om de waarheid te achterhalen: daar lagen politieke motieven aan ten grondslag.»

HUMO Guy Verhofstadt die eerste minister JeanLuc Dehaene beentje wilde lichten?

Marchal «Mais oui! Het is niet prettig, misbruikt te worden door mensen die een eigen agenda volgen.»

'Als me iets overkomt, ga dan niet zoeken naar de waarom van mijn dood'


Het testament

HUMO Laten we terugkeren naar het begin van uw persoonlijke saga. In november 1993 krijgt u de opdracht in Rwanda het vredesakkoord van Arusha te laten uitvoeren. U aanvaardt, maar u maakt ook ogenblikkelijk uw testament.

Marchal «Ik wist na twee Shaba-crises wat er in Afrika gebeurt als de vonk overslaat: ça foire! Elke missie, ook een vredesmissie, draagt de kiem van een catastrofe in zich.»

HUMO Had u het voorgevoel dat het fout zou gaan?

Marchal «Ik had de wens uitgedrukt gedurende de hele missie, twee jaar lang, in Rwanda te blijven. Dan moet je voorzichtig zijn. De missie sprak me persoonlijk aan: twee volkeren met elkaar verzoenen – voor een Belg roept dat toch bepaalde associaties op (lacht)

HUMO Het pièce de résistance van uw militaire carrière?

Marchal «Iets dergelijks zou ik in België nooit kunnen meemaken. Daarom ben ik gegaan, en niet – zoals bepaalde militairen achteraf hebben beweerd – uit carrière-overwegingen. Integendeel: doordat ik voor twee jaar vertrok, was een promotie tot generaal uitgesloten. Dat wist ik: ik verkoos de missie boven mijn carrière.»

HUMO Wat vond uw vrouw?

Marchal «Het was een wat egoïstische beslissing: ik liet mijn gezin voor twee jaar in de steek. Intussen moest mijn vrouw de boel draaiende houden, met twee zonen die nog op de middelbare school zaten. Een vader die om de zes maanden voor twee weken naar huis terugkeert, is geen vader. Dat weet ik ook wel. Maar een militair die zijn savoir-faire ten dienste van de vrede stelt, dat is toch het mooiste?»

HUMO Kunt u vertellen wat u in uw testament had geschreven?

Marchal «Dat zijn het risico’s van het vak. Er stonden ook de namen in van mensen met wie mijn vrouw, als het mis zou gaan, contact moest opnemen om alle administratieve problemen – inzake pensioen enzovoort – op te lossen. (Zwijgt) Als je dat vergelijkt met de houding van de nabestaanden van de tien vermoorde para’s, zie je wel een verschil. Ik vind: als familielid van een militair moet je altijd op het ergste voorbereid zijn.»

HUMO Niet iedereen was van de ernst van de missie doordrongen. Collega’s van u hadden het over een vakantietrip naar Rwanda – ‘een uitstapje met Club Med’.

Marchal «Een chef mag niet toestaan dat zo’n idee in de hoofden van zijn manschappen postvat, al was het maar uit veiligheidsoverwegingen: een vredesmissie blijft een militaire operatie. Met de eerste eenheid zijn er disciplinaire moeilijkheden geweest, veroorzaakt door een kleine minderheid die zich niet bewust was van het belang van de operatie.»

HUMO Een kleine minderheid? Zowat dertig militairen zouden zich hebben misdragen.

Marchal «Achttien militairen zijn naar België teruggestuurd, dat is een groot aantal.»

HUMO Was wangedrag in den vreemde typisch voor Belgische blauwhelmen? In Somalië hadden ze zich ook niet voorbeeldig gedragen.

Marchal «Ik heb geen enkel incident meegemaakt met de blauwhelmen uit Bangladesh.»

HUMO Drank en vrouwen, daar kwam het op neer.

Marchal «Mensen die zich niet konden beheersen en de meest belachelijke dingen gingen doen. Allez, de voorgevel van het Oostenrijkse consulaat beklimmen om de vlag te roven, hoe kom je daarbij?

»Ik begrijp dat je na de moord op tien kameraden getraumatiseerd bent, maar om dan een paar dagen later op de luchthaven voor de ogen van Rwandese para’s een Rwandese vlag te verscheuren? Waanzin! Gelukkig heeft hun commandant ingegrepen – zijn para’s stonden op het punt het vuur te openen, en ze waren beter bewapend dan wij. En dat wangedrag werd door een zender als Radio Mille Collines ook nog eens tien of honderd keer uitvergroot. Het straalde af op alle blauwhelmen.»

HUMO In januari 1994, drie maanden voor de genocide, zou u Brussel al om meer wapens hebben verzocht. Wat was het antwoord?

Marchal «Daar wilden ze het è la belge oplossen. Ze zijn met New York, het hoofdkwartier van de VN, gaan onderhandelen: ‘Jullie betalen de munitie, en wij betalen jullie terug als we de munitie gebruiken.’ Gevolg: palavers zonder eind – we hebben géén nieuwe wapens gekregen.

»Toen de boel ontplofte, konden we onszelf niet verdedigen, laat staan onze landgenoten repatriëren of de Rwandese bevolking beschermen. On était è la merci du moindre incident


‘We worden gelyncht!’

HUMO Op 6 april wordt het vliegtuig van president Habyarimana bij aankomst in Kigali neergehaald. Wist u van meet af aan: hier komt grote narigheid van?

Marchal «Het was kantje boord, dat wisten we. We hebben geprobeerd de crisis zo snel mogelijk te bezweren, en we zijn gaan brainstormen met de top van het Rwandese leger: wat nu? Zij wisten het écht niet meer: daarom deden ze een beroep op generaal Dallaire en mezelf.»

HUMO Enkele uren later gaf de generaal u het bevel een escorte van blauwhelmen te vormen voor premier Uwilingiyimana, die ’s anderdaags om halfzes ’s ochtends haar landgenoten tot kalmte zou manen op Radio Rwanda.

Marchal (knikt)

HUMO Had u twijfels bij die missie?

Marchal «Ik vroeg me af of de missie volbracht zou kunnen worden, ja. Het centrum van de stad was inmiddels bezet gebied. Het detachement van luitenant Thierry Lotin is erin geslaagd de residentie van de eerste minister te bereiken. Dat was een heldendaad, zonder meer.»

HUMO Maar daar zijn ze in een hinderlaag gevallen.

Marchal «De eerste minister is, in het gezelschap van haar rijkswachters, langs de achterdeur gevlucht, terwijl Lotin zich nog voor haar huis in de wagen bevond, om via de radio contact te houden met zijn eenheid. Hij kon niet meer weg.

»Enige tijd later bereikte ons via de radio het bericht dat een Rwandese majoor, Bernard Ntuyahaga, de blauwhelmen – in ruil voor hun wapens – naar een VN- kwartier zou overbrengen. Luitenant Lotin móést daarmee instemmen: vier van zijn mannen lagen al ontwapend op de grond, met een loop van een geweer in hun nek.

»Later hebben we vernomen dat ze zijn weggebracht naar Kamp Kigali: géén VN-kwartier. In een VN-kwartier zijn blauwhelmen gelogeerd. En dat was daar niet het geval, er was alleen een waarnemer van de VN, de Togolese kapitein Apedo.

»In Kamp Kigali was de stemming tegenover de blauwhelmen ronduit vijandig, zeker nadat één Rwandese militair had geroepen: ‘Hier heb je ze, de moordenaars van onze president!’ Die man was adjudantchef Léonard Sebutiyongera – zijn naam is op het proces tegen Bernard Ntuyahaga (vorig jaar in Brussel, red.) vreemd genoeg nooit gevallen.

»De Rwandese militairen hebben dan zich en masse op de blauwhelmen gestort, de tien Belgische én de vijf Ghanese. Luitenant Lotin

heeft nog via de radio van kapitein Apedo een bericht overgemaakt aan kolonel Dewez, de commandant van het bataljon: ‘Ik weet niet waar we nu zijn, maar we worden gelyncht!’ Dewez heeft die boodschap níét doorgegeven. De blauwhelmen zouden het wel overleven, dacht hij.»

HUMO Dus u wist van niks?

Marchal «Ik wist alleen wat ik op de radio had gehoord: er waren blauwhelmen gevangen genomen, en een Rwandese majoor bracht hen naar een kwartier van de VN. Punt uit.»

'Iemand die je moet beschermen live vermoord horen worden: dat laat je niet onberoerd'


Doodgemarteld

HUMO Op dat momenten waren in Kigali nog andere blauwhelmen in gevaar.

Marchal «Er zaten ook nog Belgische blauwhelmen, sommige ongewapend, vast op de luchthaven. (Zucht) Tragisch genoeg waren wij opgelucht toen we vernamen dat de blauwhelmen door die Rwandese majoor naar een VN-kwartier werden gebracht. ‘Dan zijn ze safe,’ dachten we.

»Ik blijf ervan overtuigd dat onze jongens het slachtoffer zijn geworden van een dolle muiterij. Dat hebben de Ghanese blauwhelmen achteraf ook schriftelijk bevestigd: ‘De Rwandese officieren hebben nog geprobeerd zich tegen de muiters te verzetten, maar ze dreigden zélf het slachtoffer te worden.’»

HUMO Vier Belgische blauwhelmen zijn doodgemarteld.

Marchal «En de anderen die nog konden bewegen zijn, samen met de Ghanezen, gevlucht in het kantoortje van de VN. Kapitein Apedo heeft ervoor gepleit om de Ghanezen vrij te laten. Hij zag ook in dat de Belgen geen kans meer hadden, en hij koos voor het minste kwaad – het heeft de arme man voor het leven getraumatiseerd.

»Eén Rwandese militair heeft geprobeerd al schietend bij de Belgen binnen te dringen. Een onderofficier, die zelf nog een revolver had, heeft ’m zijn geweer afgenomen. Er volgde een vuurgevecht, maar uiteindelijk is iemand op het dak geklommen en heeft een granaat naar binnen gegooid: zo zijn de laatste Belgische blauwhelmen omgekomen. En de Rwandezen hebben zich als roofdieren op hun ontzielde lichamen gestort.»

HUMO Hoe laat is die granaat gegooid?

Marchal «Om kwart voor negen zijn de blauwhelmen in Kamp Kigali aangekomen. Hun lijdensweg heeft geduurd tot omstreeks twaalf uur ’s middags.»

HUMO In de tussentijd zijn generaal Dallaire en de Belgische majoor Maggen nog Kamp Kigali voorbijgereden. Hoe laat was dat?

Marchal «Omstreeks tien uur. En ik wist niet waar het drama zich afspeelde.»

HUMO Maggen had een radioverbinding.

Marchal «Generaal Dallaire ook. Wat ze juist hebben gezien, kan ik niet in hun plaats vertellen. Alleen, ze zagen dat het niet pluis was.»

HUMO Sterker nog, ze hebben achteraf toegegeven dat ze de lijken van Belgische blauwhelmen hadden zien liggen.

Marchal «Dat heeft generaal Dallaire gezegd, ja.»

HUMO Hebt u hem al gevraagd waarom hij u daarvan niet onmiddellijk op de hoogte heeft gebracht?

Marchal «Nee.»

HUMO Waarom niet?

Marchal «Dat kun je alleen onder vier ogen doen.

»Drie of vier jaar na de gebeurtenissen heb ik de generaal nog één keer ontmoet, in Nederland. We hadden veel bij te praten: ik had niet genoeg tijd om dat onderwerp aan te kaarten.»

HUMO Vermoedde u, met uw intuïtie, dat hij zich schuldig voelde voor de dood van de blauwhelmen?

Marchal «Ze hebben lijken zien liggen, oké. Maar wisten ze wat zich daar afspeelde?

»Ik probeer hen te begrijpen, maar ik kan er ook niet bij dat niemand iets over de radio heeft gemeld. Later, om kwart over elf, heeft kapitein Apedo een debriefing gegeven aan generaal Dallaire. Toen was er geen twijfel meer mogelijk, maar ook toen heb ik niks gehoord. Kort na de middag zijn voor de eerste keer de woorden ‘Kamp Kigali’ gevallen. Majoor Beardsley, de assistent van Dallaire, sprak over ongeregeldheden daar, zij het in de voorwaardelijke wijs: ‘Er zouden één of twee waarnemers zijn gedood in Kamp Kigali, onder wie mogelijk blauwhelmen.’ Zo vaag. Daarop kun je niet reageren.

»Die dag heb ik nog minstens tien keer met generaal Dallaire proberen te spreken. Ik kreeg hem niet vast.»

HUMO Had hij belangrijker dingen te doen?

Marchal «Hij probeerde, samen met de Rwandezen, de crisis te bezweren. De vraag is: speelde hij daar niet de rol van Jacques-Roger Booh Booh, de chef van de VN-missie? Maar dan is de volgende vraag: speelde meneer Booh Booh wel zijn rol? Nam hij zelf enig initiatief? Of was hij weifelachtig en bang? En moest Dallaire het dus wel van hem overnemen?»

HUMO Wanneer hebt u vernomen dat er blauwhelmen waren gesneuveld?

Marchal «Om halftien ’s avonds. Generaal Dallaire kwam het me melden in mijn hoofdkwartier. ‘De stoffelijke overschotten zijn in het ziekenhuis,’ zei hij. – ‘Hoeveel?’ Dat wist hij ook niet. Ze hadden de lijken zo snel mogelijk bij elkaar geraapt. ‘Het moeten er een tiental zijn,’ zei hij. Wie het waren, wist niemand op dat moment – er stonden 1.200 blauwhelmen onder mijn gezag. Pas aan het eind van de nacht heeft het Belgische bataljon me gemeld dat er tien para’s ontbraken.

»’s Anderendaags zijn we na de middag, met een escorte van het Rwandese leger, de lijken gaan identificeren. Dat duurde zo lang – de nacht viel alweer – dat we ze uiteindelijk in bodybags hebben gestoken om ze in een naburig ziekenhuis te onderzoeken. Op vijfhonderd meter van ons hoofdkwartier zijn we nog onder vuur genomen, kunt u het zich voorstellen? In Kigali was de oorlog uitgebroken, ik had een halve dag niks kunnen doen, en ik had jongens in ontoelaatbare omstandigheden verloren. (Stil) Ze zijn níét gestorven met hun wapens in de hand, hè.»

HUMO U hebt achteraf, tot groot verdriet van de nabestaanden, verklaard: ‘Als ik had geweten dat de para’s in Kamp Kigali waren, weet ik niet of we tussenbeide zouden zijn gekomen.’ Waarom hebt u dat gezegd?

Marchal «Ik kan me niet voorstellen dat we niet gereageerd zouden hebben. Maar áls we gereageerd zouden hebben, was ik voor het krijgshof gesleept voor ‘lichtzinnig besluit’. Dat weet ik wel zeker: ik zou het verwijt hebben gekregen een militaire operatie te hebben ondernomen waarvoor ik onvoldoende toegerust was. En: dan zou ik wél veroordeeld zijn – voor een militaire fout.

»Ik ben overstelpt met kritiek: iedereen had wel iets op mijn optreden aan te merken, maar nooit heeft iemand me gezegd wat ik dan wél had moeten doen. »Ik kon onmogelijk voor iedereen goed doen: ik was verantwoordelijk voor alle militairen in Rwanda, die ik met onze bescheiden middelen niet kon verdedigen. Was het in zulke omstandigheden raadzaam een offensief te ontketenen tegen het regeringsleger? Daar zouden openlijke vijandigheden van komen, met alle gevolgen van dien: de Belgische ex-patríés in Rwanda zouden het met hun leven bekocht hebben. (Zucht) Dé vraag die we moeten stellen is niet: waarom zijn er tien Belgische blauwhelmen gestorven? Nee: waarom zijn er maar tien blauwhelmen gestorven?

»Ik ga mezelf geen bloemetjes toewerpen, maar als ik anders had gehandeld, had ik nu vele honderden doden op mijn geweten. In Kolwezi en Stanleyville had ik met eigen ogen gezien wat er gebeurt als de inlandse bevolking zich aan de expatríés vergrijpt. Ik moest kiezen tussen de pest en de cholera. »Op een bepaald moment werden blauwhelmen die de Rwandese politici moesten beschermen, aangevallen door de presidentiële garde. Toen stond ik ook voor een dilemma: ontzet ik mijn blauwhelmen, of bescherm ik de Rwandese politici? Wat ik ook deed, ik veroordeelde mensen ter dood. Dat was het soort keuzes waarvoor ik gesteld werd.

»Tien jaar na dato heb ik in Brussel een proces aan de broek gekregen voor verzuim van hulp aan mensen in nood in de Don Boscoschool (waar ongeveer tweeduizend vluchtelingen zijn vermoord, red.). Ik had hen in de steek gelaten, luidt de beschuldiging. Daarvoor moet ik me nog verantwoorden.»

HUMO Doet het pijn, zo’n proces? Of hebt u zich erbij neergelegd dat de nabestaanden van de slachtoffers hoe dan ook boos op u zullen blijven?

Marchal «Als de nabestaanden van de para’s na al die jaren nog niet beseffen in welke omstandigheden hun jongens zijn omgekomen, zullen ze het nooit doen. Op een bepaald moment moet je besluiten: ‘Er was, helaas, niks aan te doen.’

»Wat de Rwandezen in Don Bosco betreft: ze zijn gestorven omdat wij die school hebben verlaten, dat klopt. De compagnie moest daar weg, om operationele redenen.

»Maar waar ik niet bij kan: op 7 april 2004, exact tien jaar na de gebeurtenissen, en nota bene meteen na afloop van een herdenkingsceremonie bij het graf van de onbekende soldaat, heeft een gerechtsdeurwaarder me laten weten dat ik voor het gerecht moet verschijnen. De mensen achter dat gerechtelijk bevel waren géén Rwandezen. Begrijpt u dat? Dat is... sadisme. Op sommige momenten vraag je je af: hoe houd ik het in hemelsnaam vol?»

HUMO Ja: hoe?

Marchal «Voor mezelf ben ik ervan overtuigd dat we alles hebben gedaan wat we moesten doen. Dat betekent niet dat ik geen spijt heb. Wat me ontzettend zwaar valt, is dat we niks voor de plaatselijke bevolking hebben gedaan: we hebben ze bij honderdduizenden laten afslachten. C’est le remord numéro un qui me reste

'Ik weet nog altijd niet waarom premier Verhofstadt zich in Rwanda is gaan verontschuldigen, tegenover iemand (president Kagame, red.) die het misschien allemaal zélf heeft uitgelokt'


Moord aan de telefoon

HUMO Eén van de momenten die u altijd zullen bijblijven, zei u ooit, is de moord op minister Lando Ndasingwa. U had hem, op het moment van de moord, aan de telefoon.

Marchal «Die zevende april kreeg ik rond elf uur ’s ochtends zijn vrouw aan de lijn. In volle paniek riep ze om versterking: hun huis was omsingeld door de presidentiële garde. Maar ik kon niks doen, ik had nog maar vijf, zes mensen tot mijn beschikking. Drie minuten later belde de minister zelf: ‘Kolonel, haast u alstublieft, als u niet komt, blijven wij erin!’ Ik hoorde granaten ontploffen en machinegeweren ratelen. ‘Te laat,’ zei Lando. En dat waren zijn laatste woorden.

»Iemand die je moet beschermen live vermoord horen worden: dat laat je niet onberoerd. En wat was er intussen gebeurd met mijn vier Ghanezen, die voor zijn veiligheid instonden? Waren zij ook vermoord? Zulke momenten vergeet je nooit.»

HUMO Wat vond u ervan toen u te horen kreeg dat u moest terugkeren naar België?

Marchal «Vond ik niet prettig. Ik ben een militair, ik moet me schikken naar de beslissingen van de politiek, maar ik wilde niet vertrekken voor ik het bevel in goede omstandigheden had kunnen overdragen aan mijn Ghanese opvolger. Die was, elders in Rwanda, nog volop in een gevecht verwikkeld. Drie dagen lang heb ik daarom geweigerd te vertrekken: in mijn ogen was het desertie. Tot luitenant-generaal Charlier, de stafchef van de Belgische strijdkrachten, me op de derde dag zei: ‘Kolonel, u begrijpt me verkeerd: dit is een bevel.’

»Ik kon vertrekken niet in overeenstemming brengen met mijn geweten. Als wij weggingen, zouden duizenden en duizenden Rwandezen in koelen bloede worden vermoord, dat wist ik. Dat heb ik generaal Charlier ook gemeld, toen het kernkabinet over een mogelijk vertrek beraadslaagde: ‘Dit zal een bloedbad veroorzaken.’»

HUMO Premier Dehaene en minister van Buitenlandse Zaken Claes wisten dat er een bloedbad zat aan te komen?

Marchal «Uiteraard. Het Belgische bataljon was het enige waarop de VN in Kigali kon rekenen.»

HUMO Hebt u, zoals kolonel Kurtz in ‘Apocalypse Now’, overwogen u in het maquis terug te trekken, samen met enkele medestanders?

Marchal «Ik heb eraan gedacht, maar dat had geen enkele zin. En ik ben wel een democraat. Het kernkabinet had besloten dat de Belgen zich zouden terugtrekken – punt uit.»

HUMO Hoe is het afscheid van generaal Dallaire verlopen?

Marchal «Voor hem was het ook een rake klap: de Belgen vormden de ruggengraat van zijn troepen. En hij hád al te weinig manschappen om de catastrofe te bestrijden. Hij kon alleen nog observeren, in omstandigheden die je niet voor mogelijk houdt. Na de laatste briefing heeft hij me persoonlijk bedankt met een beeldje van een Tutsi-krijger en een vlag van de VN. Tijdens zijn dankwoord werd het hotel naast ons, waar vluchtelingen hun heil hadden gezocht, met mortieren bestookt. Dantesk!

»In Kigali heb ik het consigne gekregen te zwijgen over de gebeurtenissen in Rwanda. Vreselijk: op onwaardige wijze vertrekken, en dan nog moeten doen alsof je het eens bent met de politiek van de Belgische regering.

»Wij waren naar ginds gegaan om een catastrofe te vermijden. De catastrofe komt er, en wij gaan er met de

staart tussen de benen vandoor. Natuurlijk, ik heb dat besluit niet genomen, ik ben niet laf geweest, maar dat neemt niet weg dat ik door spijt werd verteerd – nu nog. »Ik betwijfel of Claes en Dehaene dat gevoel kennen.»

HUMO Soms heb ik de indruk dat u liever ginds op het veld van eer was gesneuveld.

Marchal «Dat zou eenvoudiger zijn geweest: dan had ik achteraf alvast geen problemen gehad.

»In Kigali heb ik, drie dagen voor ons vertrek, tegen kolonel Dewez gezegd: ‘Joe, je zult zien: met onze tien dodelijke slachtoffers gaan we nog problemen krijgen. Als we er vijftig hadden gehad, had geen haan ernaar gekraaid.’ Dan waren we helden geweest, dan hadden we de hel overleefd. Maar tien? Dat aanvaardt men niet. Daar moet een schuldige voor worden gevonden.»

HUMO En waarom was u dat, en niet Dallaire of Dewez?

Marchal «Ik was de hoogste Belg in rang in Kigali. En: ik was de link tussen België en Rwanda. Als ik de zwartepiet kreeg, hoefde niemand anders zich meer te verantwoorden.»

'De vraag die we moeten stellen is niet: waarom zijn er in Rwanda tien Belgische blauwhelmen gestorven? Nee: waarom zijn er maar tien Belgische blauwhelmen gestorven?’'


Kogel in de nek

HUMO Eind 2006 hebt u, voor het eerst sinds de genocide, weer voet op Afrikaanse bodem gezet: u moest getuigen voor het VN- tribunaal. Geen moment om licht te vergeten: u kwam samen met Paul Kagame in Arusha aan.

Marchal «De veiligheidsdienst van het Internationaal Rwandatribunaal heeft me op een geheim adres ondergebracht.»

HUMO Was dat nodig, ja?

Marchal «Als je het RPF kent, weet je dat alles mogelijk is. Niet dat het noodzakelijk ginds moet gebeuren: hier zijn ook al mensen in het kanaal geëindigd, met een kogel in hun nek.

»Ik ben naar Arusha gegaan omdat ik een morele schuld heb uitstaan tegenover de Rwandese offi cieren met wie ik indertijd uitstekend heb samengewerkt: de stafchef van de gendarmerie en de chef operaties van het regeringsleger. Die mensen hebben, op ons aandringen, alles gedaan om het vredesproces te laten slagen, maar toen het verkeerd uitdraaide, hebben wij hen laten vallen als een baksteen – alsof het criminelen waren. Zeven jaar lang zitten die mensen al opgesloten!»

HUMO U hebt in Arusha níét de wil bespeurd om de onderste steen boven te halen.

Marchal «Nee. Alleen: de rechters kunnen niet meer doen alsof ze van niks weten. Daarvoor zijn er intussen te veel harde bewijzen. Eind 2006 heeft de rechter het rapport aanvaard van de Franse onderzoeksrechter Bruguière als pièce à conviction. Dat is een grote ommekeer: dat rapport wijst het RPF van Kagame aan als verantwoordelijke voor de aanslag op president Habyarimana.

»Ik weet ook waarom ik het RPF met de vinger wijs: ik heb hun onophoudelijke gestook aan den lijve ondervonden. En ik heb, net voor ik destijds terugkeerde naar België, heel wat waardevolle papieren meegenomen: mijn dagboek, maar ook faxen en andere documenten. Ik heb in Arusha gesproken met de bewijzen in de hand.»

HUMO Het steekt u dat president Kagame in het Westen met alle honneurs wordt bejegend, terwijl hij in wezen een ordinaire oorlogsmisdadiger is?

Marchal «Professor en Afrikaspecialist Filip Reyntjens noemt hem, volkomen terecht, de regerende staatsman met het grootste strafblad. (Boos) Kagame glorieert op een dodenakker van zes â acht miljoen lijken. Na de genocide in Rwanda is er de slachting in Oost-Congo gekomen – het logische vervolg. Vergeet niet: de verovering van Oost-Congo maakte deel uit van het meesterplan van het RPF, met Kagame als zetbaas van de Angelsaksische wereld.

»Toen in Libanon oudpremier Rafik Hariri werd vermoord, was er anderhalve maand later al een internationale onderzoekscommissie. Et nom du diable, in Rwanda worden twee presidenten vermoord, die van Rwanda en Burundi (de Burundese president zat ook in het neergehaalde vliegtuig van Habyarimana, red.), er breekt een volkerenmoord uit, en er komt géén internationale onderzoekscommissie. Dan moet je de vraag stellen: wie verhindert de rechtsgang? De Amerikanen. De Amerikaanse economische belangen hebben geleid tot de dood van miljoenen onschuldige Afrikanen.

»Onze politici verwijt ik een gebrek aan moed. Ofwel maken ze deel uit van het systeem dat baat heeft bij de moorden in Rwanda en Congo. ‘Moeten wij in België aanslagen plegen,’ vragen Congolezen, ‘opdat de publieke opinie eindelijk zou beseffen wat voor slachtingen bij ons dagelijks worden uitgevoerd?’ Slachtingen door het leger van Kagame. Het is zoals Reyntjens zegt: ‘Belgische politici zullen niet kunnen zeggen dat ze het niet wisten.’ Maar zij worden niet berecht.»

HUMO Welke politici zouden zich, volgens u, voor het gerecht moeten verantwoorden?

Marchal «Louis Michel draagt, als voormalig minister van Buitenlandse Zaken, een zware verantwoordelijkheid. Hij kan onmogelijk beweren dat hij niet op de hoogte was.»

HUMO En Guy Verhofstadt? Die heeft zich, als premier, in Rwanda en plein public verontschuldigd.

Marchal «Ik weet nog altijd niet waarom Verhofstadt dat heeft gedaan, tegenover iemand die het misschien allemaal zélf heeft uitgelokt.»

HUMO Volgens u was de genocide wel degelijk van tevoren gepland: niet door extremistische Hutu’s, zoals iedereen altijd heeft aangenomen, maar door de Tutsi’s van Kagame.

Marchal «Volgens mij maakte de genocide deel uit van de strategie van het RPF. Waarom hebben ze zelfs niet geprobéérd hun broeders in Kigali te hulp te komen? Dat hadden ze gekund, met vier bataljons ter plaatse.»

HUMO Het is niet te vatten: driekwart van de Tutsi’s – hun eigen mensen – opofferen voor een strategisch plan.

Marchal «Het RPF kwam uit kringen van Tutsi’s die naar het buitenland waren gevlucht: zij beschouwden de Tutsi’s die in Rwanda waren gebleven als collaborateurs. Die moesten geëlimineerd worden – in Rwanda was sowieso al te weinig ruimte om aan landbouw te doen. Dat is allemaal met het grootste cynisme gepland en uitgevoerd.»

HUMO Minimaliseert u nu niet de verschrikkelijke wandaden begaan door extremistische Hutu’s?

Marchal «Iedereen die zich heeft misdragen, en gemoord en geplunderd heeft, moet gestraft worden. En liefst zo streng mogelijk. Maar dat wil nog niet zeggen dat Hutu’s de genocide hebben uitgelokt.

»Het is de taak van de internationale justitie de verantwoordelijken voor de genocide, tot de laatste man, op te sporen. Maar zoals het nu in Arusha gaat, op het VN-tribunaal, zal dat niet gebeuren. Men is niet tussenbeide gekomen, ook al wist men wat er stond te gebeuren. En nu wast men de eigen handen in onschuld en veroordeelt men génocidaires


Het verdriet van België

HUMO Is het waar dat u nog wakker ligt van wat u ginds hebt meegemaakt?

Marchal «Mijn leven is fundamenteel veranderd. Dat is zeker. Après, ce n’est plus comme avant. Soms beleef ik dingen ook opnieuw.»

HUMO Zoals?

Marchal «Beslissingen die ik moest nemen, en waarvan ik van tevoren wist: hiermee jaag ik mensen de dood in (huilt). Toestanden die me revolteerden ook. Je wist wat onze blauwhelmen in hun laatste uren hadden meegemaakt. Ze moeten zich verschrikkelijk verlaten hebben gevoeld. Tot het laatste moment hebben ze gehoopt op hulp, terwijl de ene na de andere stierf. Ik kan me hun gemoedsgesteldheid inbeelden. Dat is traumatisch. Dat kun je niet even uitschakelen en verdringen, nee, daar moet je mee leven.»

HUMO Hoe doe je dat?

Marchal «Ik heb het een plaats gegeven in mijn leven van alledag. Als ik het kwaad krijg, weet ik dat het wel weer zal overgaan. Maar soms komt het verdriet ook op totaal onverwachte momenten opzetten, clac, het slaat toe en jij bent de enige die weet wat er aan de hand is. De enige ook die ertegen kan vechten: je kan het niet uitleggen aan andere mensen.»

HUMO Kunt u thuis uitleggen wat u in Rwanda hebt meegemaakt?

Marchal «Heel wat gezinnen van teruggekeerde militairen hebben het zwaar gehad. Sommige mensen kunnen luisteren, de juiste vragen stellen, een discussie voeren over de dingen die je diep hebben geraakt. Dat is goed: erover praten lucht op.

»Ik heb er een boek over geschreven. Tijdens het schrijven heb ik afgezien – ik ben twee keer gestopt – maar telkens als ik een hoofdstuk afsloot, was het of er een last van mijn schouders viel.

»Ik móést het doen, net zoals ik nu moet blijven vechten. Ik zal er nooit in slagen die bladzijde voorgoed om te slaan.»

HUMO Begrijpt uw gezin u?

Marchal «Niet helemaal, nee (zwijgt). Inmiddels is het een fait accompli. Als je been wordt geamputeerd, kan je in het begin ook alleen maar met veel moeite staan. Maar langzaam leer je weer stappen, en een min of meer normaal leven leiden. Zoals ik nu ook doe.»

HUMO Hebt u er spijt van dat u militair bent geworden?

Marchal «Nee, en het heeft me ook nooit gespeten dat ik naar Rwanda ben getrokken. Het meeste van wat ik ginds heb meegemaakt, rangschik ik onder de noemer ‘de risico’s van het vak’. Wat ik achteraf te verduren heb gekregen, valt daar níét onder. Het is zo al zwaar genoeg om met mezelf in het reine te komen – de Rwandezen die ik in de steek heb gelaten, dat gaat niet over (huilt)

HUMO Zult u ooit vrede hebben met uw verleden?

Marchal «Ik héb er vrede mee – een getroebleerde vrede, maar toch. Anders zat ik hier niet meer: met schuld kun je niet leven. Vroeg of laat ondermijnt het je gestel.

»Ik heb een tijdlang gedacht dat ik het lot van generaal Dallaire zou ondergaan. Hij heeft me daar ook op gewezen: ik ging door precies dezelfde stadia van schuldgevoelens tegenover de Rwandezen, zei hij. Wij verstonden elkaar heel goed.

»Toen hij brak, heb ik bij mezelf gezegd: ‘En nu moet jij heel goed uitkijken.’»

HUMO Kán je daarvoor uitkijken?

Marchal «Nogmaals: mijn reddingsboei was het arrest van het krijgshof. Honderden, nee duizenden keren heb ik het van a tot z gelezen. In dat goed beargumenteerde, minutieuze arrest staat dat ik mezelf niks te verwijten heb. Het hof heeft zelfs geoordeeld dat ik dikwijls méér heb gedaan dan ik moest doen. Op zich nogal vreemd: je doet nooit genoeg je best, vind ik. Maar goed, het staat daar toch maar – zwart op wit. En dat is prettig om te lezen, op een mindere dag.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234