Kunnen we de naderende plastic-apocalyps nog stoppen?

Als we op grote schaal plastic blijven gebruiken, vrezen sommigen, stevenen we af op een milieucrisis die vergelijkbaar is met de klimaatverandering. Tijd om wakker te schieten dus. Of is het al te laat?


Lees ook: 18 tips om de plasticberg te verminderen

'Iedere minuut wordt er één volle vuilniswagen plastic afval in zee gedumpt. Tegen 2030 zouden dat er twee per minuut zijn, en tegen 2050 vier'

Onderzoekers van de universiteiten van Californië en Georgia hebben berekend dat er tussen 1950, toen het materiaal in massaproductie ging, en 2015 wereldwijd 8,3 miljard ton plastic werd geproduceerd. Mocht u zich daar niets bij kunnen voorstellen: wanneer je het enkeldiep zou uitspreiden, zou je er een gebied zo groot als Argentinië mee kunnen bedekken. Omdat het honderden jaren meegaat, bestaat al dat plastic nog steeds. Zeven miljard ton ervan is ondertussen afval geworden. Daarvan werd amper 9 procent gerecycleerd. 12 procent werd verbrand, en de rest, bijna 80 procent, belandde op het stort of in de oceanen. Die gigantische plasticberg zal de komende decennia alleen maar toenemen: tegen 2050 zouden we al aan 34 miljard ton plastic zitten.

Zijn we onze planeet in het plastic aan het verstikken? En doen wij het in Vlaanderen, met onze sorteerzakken in mooie kleuren, beter dan de rest van de wereld? Goede vragen voor Rob Buurman, directeur van Recycling Netwerk Benelux.

Rob Buurman «Het zijn hallucinante cijfers, maar ze hebben alles te maken met de toepassing van plastic. Het is op zich een fantastisch materiaal: het is sterk, licht en duurzaam, je kunt het voor veel dingen gebruiken en het is ook vrij goedkoop te produceren. Je kunt er raamkozijnen en zelfs vliegtuigen van maken. De Boeing Dreamliner, één van de modernste passagiersvliegtuigen ter wereld, is voor 50 procent uit plastic gemaakt. Daardoor is het vliegtuig lichter en verbruikt het minder brandstof. In het begin zag men plastic ook als een duurzaam alternatief voor allerlei natuurlijke materialen: je kon er biljartballen of kammen van maken, voorwerpen waar vroeger ivoor of schilden van schildpadden voor moesten worden gebruikt.

»Het probleem is dat uitgerekend zo’n duurzaam materiaal, dat niet afbreekt in het milieu, voor wegwerpproducten als verpakkingen, zakjes of folie wordt gebruikt. En omdat plastic goedkoper is dan andere materialen, wordt het daar véél voor gebruikt.»

'Joke Schauvliege die samen met Bart Tommelein duizend plastic ballonnen oplaat bij een festiviteit: dan weet je dat er nog werk aan de winkel is'

HUMO Liefst 80 procent van het plastic dat ooit werd geproduceerd, is in het milieu terechtgekomen. Wordt er dan zo weinig van gerecycleerd?

Buurman «De inzamelsystemen zoals wij die kennen, bestaan in veel landen niet. De vuilnisbelt wordt er nog altijd gezien als de makkelijkste en goedkoopste manier om van afval af te raken. Op sommige toeristische eilanden in de Grote Oceaan lossen ze het op door hun afval op een apart eiland op te slaan. In veel landen stijgt de welvaart en de consumptie, wat een goede zaak is, maar de inzameling en recyclage van plastic afval is er geen prioriteit. Het wordt ook pas een probleem als mensen er last van ondervinden. In China pakt men nu wel de luchtvervuiling aan, omdat mensen er echt ziek van worden.»

Vooral het gebruik van plastic drankflessen is spectaculair toegenomen. In 2016 werden wereldwijd 480 miljard plastic flessen verkocht, 300 miljard meer dan tien jaar geleden. Tegen 2021 zouden dat er nog 20 procent meer zijn.

Buurman «Het ziet er inderdaad niet goed uit. Maar we moeten ook de hand in eigen boezem steken. In België, waar het kraantjeswater toch van goede kwaliteit is, wordt nog steeds veel gebotteld water gedronken, drie tot vier keer zoveel als in Nederland. Niemand weet waar die gewoonte vandaan komt, maar we moeten tegenwoordig altijd een flesje water bij ons hebben. Die flesjes zijn vaak bedoeld voor consumptie buitenshuis en belanden dan in een openbare vuilnisbak en zo in een afvalverbrandingsoven. Of, erger nog, in het milieu.»

HUMO Hoe zit het met de recyclage bij ons?

Buurman «Volgens Fost Plus, het bedrijf dat verantwoordelijk is voor de inzameling, komt een kleine 80 procent van de plastic flessen en shampooflessen in de blauwe zak terecht. Volgens ons raken ze maximaal aan 60 procent. Fost Plus vergelijkt de ingezamelde hoeveelheid plastic met de hoeveelheid plastic die in België op de markt wordt gebracht. Maar plastic verpakkingen die door consumenten in het buitenland worden aangekocht, worden ook opgeteld bij de recyclagecijfers. Bovendien moeten de cijfers die Fost Plus van de producenten krijgt, ook nog kloppen.

»Een systeem met statiegeld is veel beter. In Nederland wordt op die manier 95 procent van de plastic flessen gerecupereerd, in Duitsland zelfs 98 procent. Het systeem bestaat ook in heel Scandinavië, en Schotland en Malta hebben in september besloten om het in te voeren.

»Een statiegeldsysteem heeft alleen maar voordelen: je haalt er meer zwerfvuil mee uit het milieu, iets wat de blauwe zak niet doet, je kunt meer gerecycleerd pet in flessen gebruiken en je verlaagt ook nog eens je CO2-uitstoot, want de voetafdruk van gerecycleerd plastic is vijf keer kleiner dan die van nieuw plastic.»

HUMO Waarop wacht men dan om het bij ons in te voeren?

Buurman «Uit alle enquêtes blijkt dat meer dan twee op drie burgers er voorstander van zijn. De lokale overheden zijn ook voor, want de inzameling van zwerfvuil kost in Vlaanderen nu jaarlijks 103 miljoen euro. Nee, het wordt tegengehouden door de bedrijven, die moord en brand schreeuwen dat het heel duur is. Maar in Noorwegen kost het een halve cent per blikje en anderhalve cent per flesje. Dat valt dus heel goed mee. Bij ons zouden de kosten wellicht nog lager liggen, want Noorwegen is een duur land en er zijn veel kleine supermarkten. De investeringskosten waren er zeer hoog omdat de afstanden er veel groter zijn. Kortom, de kosten zijn zeker geen argument.»

HUMO Wat gebeurt er met het plastic dat wij in onze blauwe zak stoppen?

Buurman «Dat wordt grotendeels gerecycleerd. Van het gerecycleerde plastic kun je fleecetruien of polyester shirts maken, bermpaaltjes of tuinmeubilair. Maar dat zijn producten waarvoor je ook natuurlijke materialen zou kunnen gebruiken.

»Het plastic in de restafvalzak wordt verbrand, zoals bijna alles wat daarin zit. De CO2-impact daarvan is vrij groot. Het kost namelijk veel meer energie om plastic te maken dan om het te recycleren.»

'Plasticdeeltjes van synthetische kleding, vloerbedekking en autobanden blijven zeer lang in de lucht hangen, en wij ademen ze ook in. Het is per definitie niet gezond'

HUMO Komen er geen giftige stoffen vrij als plastic wordt verbrand?

Buurman «We moeten dat ook niet overdrijven. Er is veel geïnvesteerd in luchtwastechnologieën. Maar een groot probleem van verbrandingsovens is dat ze selectieve inzameling ontmoedigen.»


Massaal gezakt

HUMO Een kwestie die ook blijft aanslepen, is die van de plastic zakjes. In Brussel en Wallonië zijn ze nu verboden, maar voor Vlaanderen is er nog altijd geen regeling.

Buurman «De Europese richtlijn over plastic zakjes dateert al van 2014 en had in december vorig jaar uitgevoerd moeten zijn. De lidstaten hebben de keuze gekregen: plastic zakjes moeten ofwel verboden worden, ofwel een verplichte prijs krijgen. Vlaanderen heeft voor de makkelijkste optie gekozen en wil ze betalend maken. Een verbod komt er niet, omdat Open VLD en de N-VA dat niet zagen zitten. De druk van de handelaars was blijkbaar te groot. Jammer, want een verplichte prijs is minder efficiënt om plastic zakjes uit het milieu te halen dan een verbod.»

HUMO Het heeft nog lang geduurd voor er een Europese richtlijn kwam.

Buurman «Bangladesh heeft al sinds 2002 een verbod. In 1998 was het getroffen door grote overstromingen, en daarbij zijn meer dan duizend mensen omgekomen. Veel afvoerpijpen zaten verstopt met plastic zakken, en dat heeft toen een enorme catastrofe veroorzaakt. Ook in 2002 heeft Ierland een heffing ingevoerd. In één jaar tijd daalde de hoeveelheid plastic zakjes in het milieu er met 95 procent.

»Mijn probleem met de Vlaamse plannen is niet dat het geen nuttige maatregel is, maar wel dat het geen goodwill toont om het probleem aan te pakken. Bovendien gaat het alleen over de dunne plastic zakjes die je bij de bakker of de slager krijgt.»

HUMO Federaal minister van Leefmilieu Marie-Christine Marghem heeft een akkoord met de producenten van cosmetica en detergenten om er geen microplastics meer in te stoppen.

Buurman «Het gaat om een vrijwillig akkoord, waardoor er vanaf 31 december 2019 geen microplastics meer zitten in douchegels, scrubs en andere afspoelbare producten. Dat akkoord is er alleen maar gekomen omdat de producenten geen regelgeving willen. Eigenlijk is het een vrijbrief om in een hele reeks producten, zoals hydraterende crèmes, mascara en detergenten, wél nog microplastics te stoppen. Mijn conclusie: de enige oplossing is een keihard verbod.»

HUMO Er worden steeds meer bioplastics ontwikkeld. Kunnen die de plasticberg helpen verminderen?

Buurman «Je hebt verschillende soorten bioplastic. Je kunt bioplastic maken van biologisch materiaal, dat heeft dezelfde eigenschappen als plastic dat van olie is gemaakt, en blijft helaas óók een paar honderd jaar aanwezig als het in het milieu terechtkomt. Daarnaast zijn er de bio- en oxodegradeerbare plastics. Oxodegradeerbaar wil zeggen dat het door de inwerking van zuurstof in kleine stukjes uit elkaar valt. Maar het blijft wel plastic. Biodegradeerbare plastics breken wel af tot biologische componenten die door de bodem kunnen worden opgenomen. Dat gebeurt echter alleen bij een bepaalde temperatuur en vochtigheid. In een industriële compostinstallatie zal het nog wel lukken, maar in de composthoop thuis is het al veel lastiger. En als het toch lukt, hebben biodegradeerbare plastics zeer weinig voedingswaarde voor de bodem. De productie van bioplastic is ook niet milieuvriendelijker dan die van gewoon plastic.»

HUMO Men lijkt ook veel te verwachten van polymelkzuur, een plasticvervanger die is gemaakt van plantaardige stoffen als maiszetmeel of suikerriet.

Buurman «Polymelkzuur wordt onder andere gebruikt in plastic bekers, theezakjes en potjes voor planten. Maar hoe plantaardig het ook klinkt, het breekt niet af in het milieu. De productiekosten zijn ook zeer hoog.»

HUMO Wat kunnen we dan wel doen om de plasticvervuiling binnen de perken te houden?

Buurman «De beleidsmakers kijken nog altijd te veel naar de consument: als iedereen zijn eigen rommel opruimt, raakt het probleem wel opgelost. Dat is niet alleen een heel naïeve benadering, ze werkt ook niet. De campagnes van OVAM hebben weinig of geen effect: er blijven evenveel plastic zakjes en flessen op straat liggen.

»De verantwoordelijkheid moet bij de producenten gelegd worden, en niet bij de burger. Die wordt onvermijdelijk een plasticvervuiler, of hij dat nu wil of niet. Als je plastic afval in het milieu gooit, krijg je terecht een boete. Maar dat er via onze douchegels al jaren microplastics door de gootsteen spoelen, vindt de overheid blijkbaar geen probleem. Bedrijven moeten verplicht worden geen producten meer op de markt te brengen die microplastics loslaten. En als ze dat wel doen, moeten ze opdraaien voor de kosten van het opruimen. Dat geldt ook voor de tabaksfabrikanten, want ook peuken bevatten microplastics. Het is toch absurd dat wij allemaal mee betalen voor het opruimen van al die peuken op straat? Waarom laten we de tabaksfabrikanten niet opdraaien voor de rekening?

»Elk product zou apart moeten worden bekeken. Kunnen er echt geen fleecetruien worden gemaakt die géén microvezels loslaten als ze worden gewassen? Of autobanden die minder plasticdeeltjes lossen? En moeten er per se plasticdeeltjes in verf zitten? Het is toch raar dat niemand die vragen stelt.

»De industrie moet nu helemaal géén verantwoording afleggen voor de berg wegwerpproducten die ze op de markt brengt. Daarom is het verzet tegen het statiegeld op petflessen ook zo wrang. Ik vergelijk het altijd met de Amerikaanse wapenlobby, want die hanteert precies dezelfde logica. Na elk incident met wapens klinkt het: ‘Wapens doden geen mensen. Mensen doden mensen.’ Maar door het wapen heb je natuurlijk wel de mogelijkheid. Zo is het ook met verpakkingen: de industrie produceert miljarden plastic verpakkingen, maar dat ze massaal in het milieu terechtkomen, is volgens hen de schuld van de consument, want die gaat er verkeerd mee om. Van dat idee moeten we dringend af.»

HUMO In het Verenigd Koninkrijk hebben supermarkt- en restaurantketens aangekondigd dat ze gratis drinkfonteintjes zullen installeren, de verkoop van water in plastic flesjes stopzetten en geen plastic rietjes meer gebruiken.

Buurman «Er zijn daar een paar zeer actieve kranten, die ervoor gezorgd hebben dat er een heffing op plastic zakjes kwam. Ze hebben ook sterk gelobbyd voor de invoering van statiegeld op plastic flessen. Coca-Cola was eerst tegen, maar het bedrijf is door de Engelse pers aan de schandpaal genageld en heeft een bocht van 180 graden gemaakt.»

HUMO Zijn er nog landen waar we een voorbeeld aan kunnen nemen?

Buurman «Ik vind het opmerkelijk dat veel Afrikaanse landen vooroplopen in het verbieden van plastic zakken, zoals Rwanda, bijvoorbeeld. Maar verder valt het toch tegen. Frankrijk wilde een verbod op wegwerpservies uitvaardigen, maar de lobbygroep van de verpakkingsindustrie heeft het land meteen aangeklaagd bij de Europese Commissie. Het bewijst nog maar eens hoeveel weerstand er is.»

HUMO We weten dat plastic gigantische afvalbelten in de zee en op het land veroorzaakt, dat het honderden jaren in het milieu aanwezig blijft en mogelijk schadelijk is voor mens en dier. Waarom wordt er dan steeds méér plastic geproduceerd en gebruikt?

Buurman «Dat is de grote schande. Die tergende traagheid zag je ook in andere vervuilingsdossiers. ExxonMobil wist al in de jaren 60 dat CO2 een enorm probleem zou worden. Dat hebben ze lang stilgehouden, omdat het hun eigen business schaadde. We hebben het gat in de ozonlaag gehad, de zure regen op de bossen, de CO2-uitstoot en de opwarming van het klimaat… De plasticvervuiling is het volgende grote probleem, en we beseffen het nog maar sinds een paar jaar. Het moet nog doordringen welke fundamentele hervormingen het zal vragen. De duizenden producten die als plastic in het milieu terechtkomen, moeten we opnieuw bekijken: welke kunnen we vervangen door een andere grondstof?

»Ik zie weinig reden tot optimisme, want we staan nog nergens. Vlaams minister van Leefmilieu Joke Schauvliege kondigt een handhavingsweek aan waarin er extra wordt gecontroleerd op sluikstorten en zwerfvuil, en een paar dagen later laat ze samen met minister Bart Tommelein doodleuk duizend plastic ballonnen op bij een festiviteit: dan weet je dat er nog werk aan de winkel is.»


Plastic in mosselen

Weinig wetenschappers die meer weten over microplastics dan professor Colin Janssen, milieutoxicoloog van de Universiteit Gent. Hij is verbonden aan een laboratorium dat spraakmakend onderzoek verrichtte naar de aanwezigheid van plasticdeeltjes in mosselen en andere in zee levende dieren.

Colin Janssen «Microplastics zijn plasticdeeltjes die ontstaan door het afbrokkelen van grotere stukken plastic. Wanneer plastic in het milieu of in het water terechtkomt, werken er allerlei krachten op in: het wordt harder, omdat de weekmakers eruit verdwijnen onder invloed van de uv-stralen van de zon. En door de golven verkruimelt het na een tijd.

»Je hebt ook de fameuze microbeads, kleine plastic bolletjes van enkele tot een paar honderd micrometer – één duizendste van een millimeter – die in zeep, peelings en allerhande cosmetica zitten. Sommige producten bestaan voor 10 procent uit die bolletjes. Eigenlijk zijn microbeads nergens voor nodig: ze dienen alleen maar om het product te verdikken of, bijvoorbeeld bij scrubs, om het ruwer te laten aanvoelen op de huid. Ze zouden makkelijk door natuurlijke stoffen vervangen kunnen worden, maar die zijn duurder en dus minder interessant voor de producenten. Telkens als je zo’n product in de douche of aan de wastafel gebruikt, komen er honderden tot duizenden plastic bolletjes vrij. Waterzuiveringsstations houden maar de helft van die microplastics tegen. De rest belandt via onze rivieren en kanalen in de zee.»

HUMO Kunnen de waterzuiveringsstations niet aangepast worden?

Janssen «Volgens Aquafin zijn hun stations niet gemaakt om microplastics tegen te houden. Het staat ook niet in hun vergunning, zeggen ze. Dat zal wel kloppen, maar dat betekent niet dat je het probleem moet negeren. Er bestaan filters die microbeads tegenhouden, maar ook met andere ingrepen is het perfect mogelijk. Alleen: die aanpassingen zijn duur.»

HUMO En de microbeads die in zee terechtkomen, dragen daar in grote mate bij tot de plasticsoep?

Janssen «Plasticsoep is eigenlijk een concentratie plastic die door de stromingen van het water is ontstaan. In elke oceaan heb je grote draaikolken die het plastic bij elkaar drijven, waardoor er gebieden met plasticsoep ontstaan. Toen ze eind jaren 90 werden ontdekt, werden het weleens plastic eilanden genoemd, maar dat zijn het natuurlijk niet. Je ziet het niet eens als je erdoor vaart, omdat het om zeer kleine stukjes plastic gaat.»

HUMO Met zijn project The Ocean Cleanup wil de Nederlandse ondernemer Boyan Slat de plasticsoep in de oceanen aanpakken. Hij zou in tien jaar tijd de helft van de beruchte Great Pacific Garbage Patch, een drijvende vuilnisbelt halverwege Amerika en Japan, kunnen opruimen. In 2020 zou met het project worden begonnen.

Janssen «Ik heb er toch mijn twijfels bij. Hij wil armen van honderd kilometer lang in een V-vorm op zee leggen, en die structuren zouden op een diepte van 4.000 meter aan de bodem worden vastgemaakt. Maar dat is nog nooit eerder gedaan. De grootste diepte waarop men ooit een structuur heeft vastgemaakt, was 1.500 meter, voor een booreiland. Het is bovendien een regio waar de golven wel 15 meter hoog kunnen zijn. De netjes die het plastic moeten opvangen, zullen ook snel dichtslibben, waardoor ze hun functie verliezen.

»Boyan Slat en zijn team hebben hun plannen ondertussen aangepast, heb ik begrepen: het zouden nu veel kleinere armen worden. Ik wens hem alle succes, maar ik betwijfel toch de haalbaarheid van de onderneming. Daarnaast vind ik ook dat hij de verkeerde boodschap uitstuurt: vervuil er maar op los, wij zullen dat plastic wel weer uit de oceanen halen. Dat is natuurlijk een fout signaal. We moeten er gewoon voor zorgen dat er minder plastic via onze rivieren en kanalen naar zee gaat. Ik denk ook dat kleinschalige lokale initiatieven, gedragen door veel mensen, efficiënter zijn dan allerlei grote en ingewikkelde projecten in de oceaan.»

'Als je een portie mosselen eet, heb je toch snel vijftig à honderd plasticdeeltjes op'

HUMO Hoe schadelijk is al dat plastic in de zee?

Janssen «Dieren kunnen erin stikken of verstrengeld raken, met verwondingen of zelfs de dood als gevolg. Maar omdat vissen en schelpdieren het opeten, komt het ook in de voedselketen terecht. Wij hebben met ons lab onderzocht of en hoeveel deeltjes er worden opgenomen door de mosselen die voor onze kust worden gekweekt. Aan de kust zit er 0,1 tot 1 partikeltje plastic in 1 liter water, en uit ons onderzoek is gebleken dat mosselen inderdaad plasticdeeltjes opnemen. Het grootste deel scheiden ze weer uit, maar in de hele levensduur van een mossel – na drie à vier jaar worden ze geoogst – blijft 0,3 tot 1 partikeltje in het weefsel hangen. Dat lijkt niet veel, maar als je een portie mosselen eet, heb je toch snel vijftig à honderd plasticpartikeltjes op. Die zitten overigens niet alleen in mosselen, maar ook in oesters, garnalen en langoustines.

»De vraag is of dat plastic in ons lichaam kwaad kan. Wij hebben een test met darmwandcellen gedaan, en daaruit bleek dat plastics door de darmwand kunnen dringen en in het onderliggende weefsel terechtkomen. Het ging wel om een test in het laboratorium. Het is niet zeker of het in het menselijk lichaam dezelfde resultaten zou geven. Maar het zou best kunnen dat deeltjes door de darmwand in de bloedbaan belanden en in het hele lichaam verspreid raken. Of dat schadelijk is, weten we niet. Net zo min als we weten hoeveel partikeltjes er in het lichaam moeten zitten voor we er ziek van worden.»

HUMO Er zijn onderzoekers die beweren dat ze schade in de hersenen of in de moederkoek kunnen veroorzaken.

Janssen «De partikeltjes zouden in de kleine haarvaten voor verstoppingen kunnen zorgen. Als dat op een cruciale plaats gebeurt, zou je inderdaad een infarct in de hersenen kunnen krijgen. Maar dat is allemaal zeer hypothetisch. Voorlopig is er weinig of niets bewezen. Lopen we dat soort risico’s ook bij de concentraties plastic die we nu via ons voedsel binnenkrijgen? Niemand die het kan zeggen. Maar dat de deeltjes in ons lichaam terechtkomen en daar blijven zitten, is op zich al verontrustend.»

HUMO Aan die kleine plasticdeeltjes zouden zich ook giftige stoffen als pcb’s vasthechten. Die stoffen zouden in ons lichaam kunnen vrijkomen wanneer we deeltjes binnenkrijgen.

Janssen «Dat is de sponsjestheorie: het idee dat plastic- deeltjes als minuscule sponsjes allerhande chemische stoffen uit het milieu trekken. Wij hebben dat in ons lab onderzocht, en voor heel wat stoffen blijkt die theorie niet op te gaan. Plastic blijkt helemaal niet zoveel stoffen op te nemen.»


Giftige lucht

HUMO Het blijft wel vreemd dat men nog altijd niet weet of plasticdeeltjes in ons lichaam schadelijk zijn.

Janssen «De simpele waarheid is dat we nog altijd heel weinig weten over microplastics. Pas de laatste vijf à tien jaar is het onderzoek in een stroomversnelling gekomen. Overal ter wereld onderzoekt men echter vooral waar en in welke hoeveelheden ze in het water of in de bodem zitten. Of hoeveel plastic er in laboratoriumomstandigheden wordt opgenomen door kleine kreeftjes en andere organismen. Of in welke voedingswaren plastic zit. Zo heeft men ondertussen al plastic aangetroffen in honing, melk, zout, suiker en bier. Allemaal zeer nuttig, maar er zou veel meer onderzoek moeten gebeuren naar de concentraties plastic die nodig zijn om een effect te hebben op organismen of ecosystemen. Binnenkort publiceren wij een studie waarin we dat hebben proberen in te schatten voor ecosystemen in zee. Uit de weinige beschikbare gegevens viel te concluderen dat de concentratie micro-plastics in het water nog geen negatief effect heeft op het ecosysteem. We moeten wel voorzichtig zijn met onze besluiten, omdat we zo weinig data hebben. Het probleem is echter dat er voortdurend plastic bij komt. Het zou dus kunnen dat we over dertig of vijftig jaar wél concentraties bereiken die een schadelijk effect hebben.»

HUMO Zoals?

Janssen «Planten die afsterven, soorten die zich minder voortplanten of zelfs verdwijnen… Het hele ecoysteem zou verstoord raken.

»We weten niet bij welke concentraties de mens ziek wordt. En dat zouden we toch dringend moeten achterhalen. Nu, het is ook niet eenvoudig. Ik kan experimenten doen met visjes en kleine kreeftachtigen, maar om de effecten op de mens te onderzoeken, zou je testen met muizen en ratten moeten verrichten. Net zoals we dat voor medicijnen, pesticiden en andere milieuverontreinigende stoffen doen. Zo’n onderzoek is belangrijk, omdat het in de toxicologie altijd draait om de dosis. Of we ergens ziek van worden, hangt af van de hoeveelheid waaraan we worden blootgesteld. Voor plasticdeeltjes in ons lichaam kennen we simpelweg de drempelwaarde niet.»

HUMO De Amerikaanse non-profitorganisatie Orb Media heeft 159 stalen van kraantjeswater uit de hele wereld laten onderzoeken: in meer dan 80 procent werden microplastics aangetroffen. De conclusie: ons drinkwater is niet meer veilig.

Janssen «Ik heb grote vragen bij die studie. Die ngo heeft de resultaten wel op haar website gezet, maar ze verwees nergens naar een rapport waarin de studie beschreven staat. Dat vond ik al vreemd. Ze meldde voorts dat de waterstalen door vrijwilligers uit de hele wereld werden verzameld en naar twee laboratoria in de VS gestuurd. Dat vrijwilligers stalen mochten opsturen, was al een tweede rood licht. Er zweven namelijk zoveel plasticpartikels in de lucht, dat die stalen haast onvermijdelijk besmet raken.

»In ons laboratorium analyseren wij stalen onder strikte omstandigheden – met speciale kledij, handschoenen, maskertjes en in kamers met onderdruk – om de lucht zo zuiver mogelijk te houden, en dan nóg hebben wij kans op besmetting. Die komt voornamelijk van kledij. Veel kledij bestaat uit synthetisch materiaal waarvan de vezels kunnen loskomen en in de lucht rondzweven. De kans dat hun stalen – die wellicht in veel minder gunstige omstandigheden werden verzameld – op die manier met microplastics zijn besmet, is zeer groot. Volgens hun studie werden ook microplastics aangetroffen in leidingwater in Europa. Nu, dat is onmogelijk. Ik weet hoe het drinkwater hier wordt gezuiverd: het water gaat door fijne filters, ook in België, waar partikels van de grootte die in de studie worden vermeld, eenvoudigweg niet door kunnen. Ik denk dat zij vooral de besmetting van de staalnemers hebben gemeten.»

HUMO U haalde het zelf al aan: er zweven veel plasticdeeltjes in de lucht. Uit een recent onderzoek bleek dat op Parijs jaarlijks tot 10 ton plastic valt.

Janssen «Die deeltjes zijn afkomstig van synthetische kleding en vloerbedekking, maar ook van de slijtage van autobanden. Dat plastic kan zeer lang in de lucht blijven hangen, en wij ademen het ook in. Wat het effect daarvan is op onze gezondheid, weten we niet. Maar het is per definitie niet gezond. Dat geldt ook voor roetpartikels of organische deeltjes van planten en stuifmeel waar andere stoffen aan vastgehecht zitten.»

HUMO Het goede nieuws is dat men het plasticprobleem eindelijk lijkt te erkennen. De Verenigde Naties hebben een speciaal gezant voor de oceanen aangesteld.

Janssen «Ook op de sociale media zie je allerlei initiatieven. Maar het gaat allemaal veel te traag. Dat een beschaafd land als België er maar niet in slaagt om zoiets simpels als een verbod op plastic zakjes in te voeren, is toch onbegrijpelijk? We kunnen plastics niet zomaar verbannen, want we zijn er voor veel dingen afhankelijk van, maar we moeten veel sneller de mentale omslag maken en plastic niet langer als een wegwerpproduct zien, maar als een recycleerbare en herbruikbare grondstof.»

HUMO Stevenen we, zoals sommigen beweren, recht op een plastic-apocalyps af, of valt het volgens u wel mee?

Janssen «Als we er niets aan doen en plastic blijven dumpen, zal het in de toekomst zeker negatieve gevolgen hebben voor onze ecosystemen en misschien ook voor onszelf. Voor mariene ecosystemen schat ik dat het over enkele tientallen jaren al het geval zal zijn. Voor de mens is het niet te zeggen. Maar plastic is iets wat je niet in je lichaam wilt hebben. We weten dat plastic zeer lang in het milieu zal blijven, dat er alleen nog maar bij zal komen en dat er bijgevolg steeds meer deeltjes in ons voedsel zullen terechtkomen. Daarom moeten we nu al iets ondernemen.»

HUMO Wat met het plastic in de oceanen? Krijgen we dat er ooit nog uit?

Janssen «De kleinere deeltjes zeker niet. Het beste zou zijn dat we nu stoppen met er nog plastic aan toe te voegen. We weten dat tot 90 procent van het plastic uiteindelijk op de bodem terechtkomt. In de loop der tijd zal het bedolven worden door zand en afzetting, en komt het niet meer in aanraking met het leven in zee. Het is niet ideaal, maar beter dan niets. En dan nog zal het een proces van honderden jaren zijn.»

HUMO Maar de plasticproductie zal de komende jaren exploderen, verwacht men. En de oceanen zullen nog méér plastic te slikken krijgen.

Janssen «Daarom maak ik mij grote zorgen. De plasticproductie, en dus de afvalstroom naar zee, stijgt elk jaar met 5 à 8 procent. Wij hebben hier ook een vertekend beeld. De Vlamingen sorteren en recycleren zich een ongeluk en dragen naar het containerpark wat ze maar kunnen, maar wij zijn grote uitzonderingen, zelfs in Europa. In Azië heb ik kilometerslange afvalstorten gezien die naast de zee lagen, met bergen van tientallen meters hoog. Als de bergen te hoog worden, duwen bulldozers ze in zee. In die regio bevinden zich ook de grootste groeilanden, waar meer plastic wordt geproduceerd en weggegooid. Daarom ben ik niet optimistisch.»

HUMO Volgens berekeningen van de Britse Ellen MacArthur Foundation zit er tegen 2050 meer plastic dan vis in de oceaan.

Janssen «Ik heb het nagekeken en volgens mij is er niets mis met hun berekeningen. Zo zijn er nog cijfers: iedere minuut wordt er één volle vuilniswagen plastic afval in zee gedumpt. Tegen 2030 zouden dat er twee per minuut zijn, en tegen 2050 vier. Wereldwijd wordt nog altijd maar 5 procent van het plastic gerecycleerd.

»De enige oplossing is een mind shift: we mogen plastic niet langer als een afvalproduct zien. Ik gaf eens een lezing op een middelbare school voor een groep jonge meisjes. Die hadden allemaal een plastic flesje water bij zich, want dat hoort tegenwoordig blijkbaar zo. Ze waren onthutst over de feiten en de data die ik gaf. Maar toen ik vertelde dat we bewuster moeten leren omgaan met plastic en beter geen water in plastic flesjes meer zouden kopen, reageerde één leerlinge zeer heftig. Wat moest ze dan doen? Toen ik opmerkte dat ze een glazen of een herbruikbare fles zou kunnen meenemen waarmee je overal gratis water kunt tappen, keek ze zeer verbaasd. Ze had er niet aan gedacht dat kraantjeswater óók drinkbaar is. Dat bedoel ik dus: er is een mentaliteitswijziging nodig.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle verhalen van de Humo rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234