Lachen met de politiek kan ernstige gevolgen hebben: satiricus Bassem Youssef op de vlucht

Bassem Youssef maakte naam als huis-tuin-en-keukensatiricus tijdens de Arabische Lente in Egypte, maar de prijs die hij ervoor betaalde, is hoog: hij moest vluchten. ‘Zodra we politici laten beslissen over wat wij wel en niet mogen zeggen, staan we toe dat ze hun macht misbruiken.’

'Zet uw premier Michel in Egypte, en hij wordt misschien even slecht en totalitair'

Tijdens de opstanden in Caïro in 2011 trok Bassem Youssef (44) naar het Tahrirplein. Hij was arts en wegens het geweld waren er meer dan genoeg wonden om te helen. Wanneer Youssef ’s avonds thuiskwam en de televisie aanzette, zag hij hoe de Egyptische staatsmedia een loopje namen met de waarheid. ‘De demonstranten worden betaald door buitenlandse mogendheden als Hamas, de zionisten en de CIA,’ klonk het. ‘Ik wilde hun leugens doorprikken,’ blikt hij terug.

Vanuit zijn washok nam Youssef filmpjes op waarin hij commentaar gaf op het nieuws. Vlijmscherp, spottend, bijtend. Hij zette de filmpjes op YouTube en hoopte een paar honderd mensen te bereiken, misschien wel duizend met wat geluk. Het werden er miljoenen. Youssef kreeg een eigen programma bij een onafhankelijke tv-zender, waarmee hij op z’n hoogtepunt 30 miljoen kijkers trok, ongeveer een derde van de hele Egyptische bevolking. Hij werd al snel ‘de Jon Stewart van Egypte’ genoemd, naar Amerika’s populairste satiricus, die jarenlang ‘The Daily Show’ presenteerde.

Maar de regering was minder gecharmeerd door zijn humor. Youssef zou de openbare orde verstoren en de islam beledigen. Er werd een arrestatiebevel uitgevaardigd, waarop hij zichzelf aangaf en weer werd vrijgelaten op borgtocht. Maar toen generaal Al-Sisi aan de macht kwam, liep de druk op. De rechter bande satirische televisieprogramma’s en in november 2014 vluchtte Youssef op advies van zijn advocaten het land uit.

Een stormachtige opkomst, gevolgd door een vertrek via de achterdeur: Bassem Youssef werd een symbool voor de Arabische Lente, die zo hoopvol begon, maar jammerlijk faalde. In zijn nieuwe thuisland de Verenigde Staten, waar zijn gezin hem naartoe volgde, schreef hij het boek ‘Revolution for Dummies’ en probeert hij een carrière op te bouwen als satiricus.

HUMO Weinig mensen zullen het Midden-Oosten in verband brengen met satire.

BASSEM YOUSSEF «Dat begrijp ik, maar dat geldt ook voor Noord-Korea. Toch beschikken de Arabieren – en wellicht ook de Noord-Koreanen – over de nodige humor. Ze hebben alleen de pech dat ze worden gecensureerd door afschuwelijke regimes.»

HUMO Wat verstaat u onder satire?

YOUSSEF «Satire is de kunst van het beledigen, van anderen belachelijk te maken. Ik richt mijn pijlen graag op de machthebbers.»

HUMO Die houden helaas niet altijd van satire, zo hebt u gemerkt.

YOUSSEF «In een échte democratie beseffen politici dat ze zijn verkozen door burgers en dat ze die burgers moeten dienen. Dat besef is geheel afwezig bij autoritaire leiders, overal ter wereld.»

HUMO Denkt u dan aan de Turkse president Erdogan, die spottende cartoons over hem desnoods via de rechtbank offline wil laten halen?

YOUSSEF «Ja, Erdogan kan de pot op: hij stopt journalisten en critici in de gevangenis. Maar ik denk ook aan Donald Trump. Zijn voorgangers beseften dat bespot worden onderdeel uitmaakt van hun job als president van de Verenigde Staten. Trump niet.»

HUMO Misschien behoort hij tot de groep van mensen die de subtiele taal van satire niet goed begrijpt?

YOUSSEF «Welnee, Trump maakt voortdurend andere mensen belachelijk. Hij is verwend en is snel beledigd. Daarom reageert hij zo agressief op ieder zweempje kritiek of spot. Maar wanneer je een politieke functie bekleedt, moet je leren om je niet zo te laten gaan.»

HUMO Zijn er grenzen aan satire?

YOUSSEF «Dat lijkt me niet. Of een satiricus nu graag de draak steekt met een president of met een kwetsbare minderheid, moet hij zelf weten. Wie zou die grenzen moeten bepalen?»

HUMO Democratisch verkozen politici?

YOUSSEF «Maar is het wel democratisch als bepaalde dingen niet meer mogen worden gezegd? Zodra we politici laten beslissen over wat wij wel en niet mogen zeggen, staan we toe dat ze hun macht misbruiken.»

HUMO Vindt u dat satirici mogen spotten met de islam en met moslims?

YOUSSEF «Ja, waarom niet? De wereld is moslims toch niets verschuldigd? Denkt u dat wij als moslims niet de spot drijven met andere gelovigen? Dat is eigen aan alle religies: de aanhangers vinden dat zíj het ware geloof hebben gevonden en dat alle anderen verdoemd zijn. En daar maken ze grapjes over.»

HUMO Steeds meer cartoonisten, cabaretiers en commentatoren voelen zich geïntimideerd door de extremistische moslims.

YOUSSEF (kucht) «Ik weet het en dat maakt me heel verdrietig. Kijk, ik wil niet dat mensen stoppen met de islam belachelijk te maken omdat ze bang zijn, wel omdat ze respect hebben voor moslims. Dat is een groot verschil. Al zullen er altijd mensen zijn die dat respect niet hebben. Dat moeten we accepteren. Het is zinloos om grenzen te stellen aan mensen rond het bespotten van mensen of dingen.»

HUMO Toch drijft u in uw shows en programma’s niet de spot met moslims.

YOUSSEF «Ik maak wel grapjes over gewelddadige moslims, over de Moslimbroederschap en over het bizarre geloof van zelfmoordterroristen dat er 72 maagden op hen wachten in het hiernamaals. Kom op zeg, de hemel is geen stripclub! Maar het klopt dat ik de profeet niet belachelijk maak.»

HUMO Moeten satirici niet juist wijzen op de pijnpunten in de samenleving, en moeten ze niet juist daarom wél de spot drijven met de radicale islam?

YOUSSEF «Daar zit iets in, maar je moet leren stappen voordat je gaat lopen.»

HUMO Wat bedoelt u?

YOUSSEF «In de middeleeuwen maakten Europeanen geen grapjes over het christendom. Dat werd pas mogelijk nadat ze een lange tijd de vrijheid van meningsuiting hadden ervaren, en hadden gerebelleerd tegen de gevestigde orde. In het Midden-Oosten ontbreken op dit moment zelfs de meest basale mensenrechten en burgerlijke vrijheden. Dát zul je eerst op orde moeten krijgen. Daarna zullen de mensen zich vrij genoeg voelen om hun mening te uiten over hun politieke en religieuze leiders.»

HUMO Nu lijkt u opeens te zeggen dat het te vroeg is om de islam te bekritiseren.

YOUSSEF «Nee hoor, ik leg alleen uit waarom het nog niet zo vaak gebeurt. Ik wil vooral duidelijk maken dat ik het heel belangrijk vind dat mensen mogen zeggen wat ze vinden, zonder te hoeven vrezen voor gewelddadige repercussies.»


Goed traangas

Het geweld dat Bassem Youssef zag op het Tahrirplein, ging soms ver. Zo ver zelfs dat je je kunt afvragen of humor nog wel gepast is. Tijdens één van zijn jolige straatreportages grapte hij met een demonstrant over de ‘uitmuntende kwaliteit’ van het traangas dat ze die dag mochten ontvangen. Daarop kreeg Youssef te horen: ‘Sorry dat ik je grap verpest, maar de man die ik zojuist behandelde, is doodgegaan.’

Youssef was beschaamd over het moment. Dit hoort niet in mijn show, dacht hij. Maar collega’s wisten hem te overtuigen om het fragment – hoe ongemakkelijk ook – te behouden. ‘Als het fragment was gesneuveld, zouden de kijkers niet hebben gezien hoe zwaar het was, daar bij de protesten.’

HUMO Egypte heeft dit voorjaar verkiezingen gehouden...

YOUSSEF (besmuikt lachje) «Tja, als u dat verkiezingen wilt noemen.»

HUMO Al-Sisi kreeg 97 procent van de stemmen. Gelooft u dat hervormingen daarmee zullen uitblijven?

YOUSSEF «Ik weet het niet. Ik weet wel dat het erg gevaarlijk is geworden om te protesteren. Al-Sisi leidt een uiterst kwaadaardig militair regime en heeft er geen moeite mee om critici gevangen te nemen of om te brengen. Er is geen enkel land dat Al-Sisi terechtwijst, dus waarom zou hij daarmee stoppen?’

HUMO U klinkt verbitterd. Vindt u het de rol van westerse landen om in te grijpen in Egypte?

YOUSSEF «Ze praten dag en nacht over hoe belangrijk democratie is, nietwaar? Ze vallen zelfs landen binnen om er democratie te brengen. Maar terwijl ze tegen het ene ondemocratische land stoer dreigen met sancties, laten ze het andere volledig links liggen. Dat is een dubbele moraal.»

HUMO Vindt u Trump en Al-Sisi vergelijkbaar?

YOUSSEF «Als Trump zijn gang mocht gaan, zou hij net zo slecht zijn als Al-Sisi. Maar Trump woont in een land waar het systeem hem ervan weerhoudt om een tiran te worden. In het Westen zijn de bevoegdheden verspreid, zodat er controle is op de macht. In Egypte heb je alleen het leger. Wie het leger aanvoert, heeft alle macht en kan zich misdragen. Zet úw premier Michel in Egypte en hij zou misschien hetzelfde doen als wat Al-Sisi doet. Het gaat niet om de persoonlijkheid van de politici, maar om het systeem. Een goed systeem biedt bescherming aan de vrijheid van meningsuiting, maar je zult niet tot zo’n systeem komen zonder die vrijheid. Het is een cyclus die zichzelf zal versterken als hij eenmaal op gang komt.»

HUMO U bent met uw gezin moeten vluchten wegens uw humor. Was het de moeite waard?

YOUSSEF «Ach, je moet de consequenties aanvaarden van je principes. In de VS ben ik niet de grote ster die ik was in Egypte, maar dat maakt me niet uit. Hier kan ik zeggen wat ik wil. Ik heb er geen spijt van.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234