Luc Pauwels ontmaskert Opel: 'Europa is laks, maar de automerken halen zelfs die lakse normen niet'

Volkswagen staat al even met de billen bloot, en recent raakte Renault in slechte papieren. Sinds vorige week hangt ook rond Opel een kwalijk parfum van sjoemelsoftware: het was VRT-journalist Luc Pauwels die vorige week de kat de bel aanbond.

'Ik heb een statisticus gevraagd: hoe groot is de kans dat ik me in het Opeldossier heb vergist? Nul procent, zo bleek'

Het gaat bij Opel – net als bij Volkswagen – over dieselwagens die te veel stikstofdioxide uitstoten. Pauwels’ onderzoek duurde ruim vier maanden en heeft zijn beslag gekregen in een vuistdikke map die hij desgevraagd op tafel tovert: ‘Het dossier, in chronologische volgorde.’ Pauwels houdt een eerste blaadje voor zich uit: een brief van Opel. Meer was er niet nodig om zijn journalistieke arendsblik op scherp te stellen.

Luc Pauwels «Dieselgate is in september uitgebroken, en een paar weken later kreeg ik deze brief: mijn Opel Astra moest naar de garage. Een terughaalactie. Of zoals Opel het formuleert: een klantentevredenheidsactie. Ze boden een software-update voor het hillstart assist system, technologie waarmee je makkelijker bergop kunt vertrekken. (Dicteert) ‘We willen uw voertuig bijwerken met de nieuwste software, die de werking van het systeem zal optimaliseren.’ Ik had al een aantal reportages over groene auto’s gemaakt, waarvan geen enkele écht groen bleek, en die dus niet in aanmerking zouden mogen komen voor de premies die ze krijgen. Intussen was Volkswagen volop wagens aan het terugroepen: mijn achterdocht was gewekt. Wie zegt mij dat andere merken hun wagens ook niet bijwerken, maar dan met een smoesje? Dat was een wild idee, niets meer. De volgende vraag luidde: hoe test je dat?

»Elk merk dat met een nieuw type komt, moet prototypes laten testen in een erkend Europees testcentrum. Die centra heten onafhankelijk te zijn, maar ze worden betaald door de constructeurs die hun auto’s ernaartoe brengen: krankzinnig. Extra complicatie: delen van die Europese tests dateren van de jaren 70. De uitstoot wordt gemeten terwijl de auto op de testbank in 26 seconden accelereert van 0 naar 50 kilometer per uur. We hebben dat eens op de weg nagebootst: ik wandelde de eerste meters gewoon wég van de auto. En de Europese tests gebeuren dus niet op de weg, zoals in Amerika, maar op rollentestbanken. Samengevat: de testomstandigheden zijn compleet onrealistisch, in het echt kun je onmógelijk zo economisch rijden. Constructeurs mogen dus auto’s maken die op de weg zoveel vervuilen als ze willen, zolang ze op de rollentestbank in orde zijn. Ik heb twee jaar geleden al een reportage over de Europese normen gemaakt: de producenten kunnen die niet volgen, de kloof tussen de norm en de werkelijke uitstoot wordt almaar groter.»


Stukken en brokken

HUMO Terug naar uw Opel Astra: hoe is dat verder gegaan?

Pauwels «Ik heb een testcentrum gezocht, maar dat was niet evident. In België zijn er geen, en in Nederland, Duitsland, Frankrijk en Zwitserland kregen we nul op het rekest – de rangen sloten zich. Uiteindelijk hebben we een testcentrum in het Verenigd Koninkrijk gevonden. (Vist papier op) Deze mannen: Emission Analytics. Zij hebben state-of-the-artapparatuur, waarmee je rijdend de uitstoot kunt meten. We hebben ook samengewerkt met de afdeling automechanica van de Thomas More Hogeschool. Zij hebben mijn Astra doorgelicht, uitgelijnd, en er smalle banden onder gemonteerd, en we hebben hem zo op de boot naar Engeland gezet. Daar hebben we de auto ontmanteld – krik, reservewiel en brandblusapparaat gingen eruit om de auto zo licht mogelijk te maken – en de stikstofdioxide-uitstoot getest. Die bleek vier keer hoger dan toegelaten. Daar waren we niet van onder de indruk: we wisten dat dat zo zou zijn. Vraag was wat de auto ná de software-update zou doen. En dus ben ik met de Astra naar een Opeldealer gereden, met een verborgen camera: je weet maar nooit. Ik ben aan de praat geraakt met de hoofdmecanicien, tegen wie ik al lachend zei: ‘Het heeft toch niets met Dieselgate te maken?’ Waarop hij: ‘Neenee, met de Astra is er geen probleem. Met onze Zafira Tourer 1.6 diesel wél.’

»Er ging bij mij meteen een alarmlichtje branden, want een Duitse milieuorganisatie had al ondervonden dat sommige Zafira’s te veel uitstootten – los van vermoedens over sjoemelsoftware. Ik ben van die mecanicien in stukken en brokken te weten gekomen dat de nieuwe Zafira Tourers nu met de goede software op de markt komen. De wagens die al verkocht zijn, krijgen een update wanneer ze binnengebracht worden voor een krasje, een onderhoud of om het even wat. Hij zei: ‘We duwen de slechte software eruit en steken de nieuwe erin.’ Daar waren ze toen al een maand mee bezig, van kort na Dieselgate, dus. De mecanicien besloot: ‘We hopen klaar te zijn voor ze erachter komen.’»

HUMO Vanaf dan ging uw aandacht uit naar de Zafira’s?

Pauwels (knikt) «We zijn bij verhuurmaatschappijen twee auto’s gaan halen waarvan we zeker wisten dat ze sinds oktober niet meer bij een officiële dealer waren geweest. Die auto’s hebben we hier getest: Emission Analytics was intussen zo geïntrigeerd dat ze met hun apparatuur naar België zijn gekomen. We hebben drie proeven gedaan. Een test naar het vermogen, een uitstoottest op de rollentestbank en één op de weg. Diezelfde dag hebben we de auto’s bij de garage binnengebracht met een smoesje: ‘Er brandt een controlelampje.’ Een verzinsel, maar in de ene garage kregen we onmiddellijk te horen: ‘C’est un problème avec le soft.’ Toen ik vroeg of het iets met Dieselgate te maken had, werd dat ontkend. Bij de tweede auto kreeg ik te horen dat er een sensor vervangen moest worden.

»Daarna hebben we de auto’s opnieuw getest. Dit zijn de resultaten. (Schuift grafiek op tafel) Van Europa mag een auto 80 milligram stikstofdioxide per kilometer uitstoten. De eerste huurauto stootte vóór het bezoek aan de garage vijf keer meer uit: 416 mg per kilometer. Daarna nog maar 223 mg, of de helft. Bij de tweede auto dook de uitstoot van 743 mg naar 199 mg. Na een ingreep die niets met de uitstoot te maken had. Telkens was er bij een laag toerental ook vermogensverlies: ‘Alsof we met een andere auto rijden,’ zeiden de onderzoekers. Dat zou natuurlijk een reden kunnen zijn waarom ze sjoemelsoftware gebruiken: de wagens worden er vinniger door. Maar het gaat ten koste van de uitstoot. De uitstoot op de weg bleek 63 procent hoger dan op de testbank. Ik zei het al: Europa verplicht die tests op de weg niet, de VS wel. Het wil daar nu een mouw aan passen.»

HUMO Er wordt vaak gesuggereerd dat regeringsleiders zoals Angela Merkel – onder druk van de auto-industrie, toch belangrijke werkgevers – de rem zetten op strengere Europese normen. Daar komt nu verandering in?

Pauwels «Na Dieselgate heeft de Europese Commissie het parlement over zich heen gekregen omdat ze een deal met de sector heeft gesloten. De uitstoot, waarvan we weten dat die vér boven de norm zit, moet nu teruggebracht worden tot 110 procent boven de norm. Zoals een mecanicien van de Thomas More Hogeschool opmerkte: dat zou betekenen dat Europa het oké vindt als je 252 kilometer per uur op de autosnelweg rijdt. Europa is laks, maar de merken halen zelfs die lakse normen niet, en dus komen ze nu in beweging. Opel heeft in december aangekondigd dat ze in het tweede kwartaal van 2016 een operatie starten om hun wagens schoon te maken, conform de normen van 2017. Gek, want ze zitten op dit moment ruimschoots boven de húídige normen, die minder streng zijn.»

'Ik heb minister Peeters mijn dossier bezorgd, en op het Autosalon zag ik hem ermee naar de baas van Opel gaan. De kroon op het werk.'

HUMO Denkt u dat die communicatie over de nieuwe normen slechts façade is, en moet verhullen dat de huidige situatie geregulariseerd wordt?

Pauwels «Wat ze nu aan het doen zijn? (Haalt schouders op) Dat is zuivere speculatie.

»De baas van het Britse testcentrum zei: ‘Ze hebben de auto’s duidelijk aangepast zodat ze minder uitstoten.’ Maar of het illegaal is, daar laten ze zich niet over uit, en dat is ook niet hun taak. Ik kan alleen maar zeggen dat we twee willekeurige auto’s hebben gevonden die meer uitstoten dan mag van Europa. En na een kleine ingreep stootten ze plots minder uit en hadden ze vermogen verloren. De betrokken dealers gingen in elk geval niet transparant te werk: we brachten de auto’s binnen met een verzonnen excuus, en zij meldden ons een probleem met de software en met een sensor.

»Die allereerste loslippige mecanicien zei me overigens ook: ‘Alle merken doen dat.’ Je kunt je inbeelden wat er aan de hand is, hè. Het gaat vooral over zwaardere wagens met een lichte dieselmotor. Als ze daar sterkere dieselmotoren in steken, zouden die auto’s fiscaal niet meer interessant zijn.»

HUMO U bent intussen ontvangen door minister van Economie en Consumentenzaken Kris Peeters.

Pauwels «Zijn woordvoerder zei: ‘Zó kun je het verschil maken met VTM. Dit soort journalistiek hebben we nodig.’ Nu: Peeters kan als minister van Consumentenzaken garen spinnen bij dit dossier. Hij kan goed voorbereid naar Opel stappen, maar ik heb de doorbraak geforceerd en de cijfers aangeleverd. Ik ben die aan Kris Peeters gaan overhandigen en ik heb het probleem aan de staf uitgelegd. Ik voelde veel sympathie voor mijn werk: ‘Wat is dat hier allemaal?’ Vanmorgen zag ik Peeters op het Autosalon, onderweg naar de baas van Opel: hij had mijn blauwe mapje bij zich.»

'Eén van de twee gehuurde Zafira's op de testbank: de garage had stiekem de sjoemelsoftware aangepast.'

HUMO Een minister die met uw cijfers onder de arm naar een overleg stapt: de kroon op het harde werk?

Pauwels «Ja. Want – en ik zit al vijftien jaar in het vak – je weet nooit op voorhand wat zo’n verhaal zal opleveren. Het kan alles of niks zijn, en zelfs als je voelt dat het ‘alles’ wordt, dan nog weet je niet wat de andere media zullen doen – en die zijn erg belangrijk. In dit geval was de respons overweldigend: het stond in de Franse kranten, de Duitse, de Financial Times heeft erover geschreven. In Amerika werd het opgepikt. Finse zenders hebben het overgenomen, zelfs Litouwse: dat heb ik nooit meegemaakt. Het is ook een kwestie van geluk: Dieselgate was aan het wegebben, tot Renault vorige week in de problemen kwam. Net op de dag van de uitzending werd bekend dat ze 15.000 auto’s binnenroepen. Timing is alles, en die heb je niet onder controle.»


Slecht karakter

HUMO Onderzoeksjournalistiek wordt stilaan een schaars goed. Hebt u vier maanden carte blanche gekregen?

Pauwels «Nee. Ik heb een groot deel tussen de soep en de patatten moeten doen. Tot de tweede week van december – toen we aan de tests begonnen – ben ik voor ‘Het journaal’ blijven meedraaien. Al heeft hoofdredacteur Björn Soenens, iemand die een goed verhaal zíét, mij wel vier dagen gegeven om een testcentrum te vinden. Na twee dagen had ik er één te pakken. Directe return.»


'Deze vorm van journalistiek kost tijd en geld. Tijd is er niet. En geld ook niet. Maar we doen moedig voort'


HUMO Is mislukken een optie op zo’n moment?

Pauwels «Wij zijn dat hier niet gewoon, mislukken. Het probleem is dat men van een algemene zender verwacht dat we het nieuws van de dag brengen, én dat we ook met eigen verhalen komen. De twee combineren: dat gaat niet. Het ene gaat ten koste van het andere. Je moet dus keuzes maken, maar met de budgettaire beperkingen en de hoge werkdruk van vandaag is dat moeilijk. Ik heb hier honderd keer gezegd: ‘Het wordt alles of niets.’ We hebben ook het Fonds Pascal Decroos erbij betrokken, omdat het budget begon op te lopen, en die begrepen dat. Die cultuur is bij ons te weinig ingebakken: men verwacht van mij – vooral in een ‘Journaal’-context – dat ik altijd iets lever. Al beginnen ze nu wel in te zien dat het loont als ik meer tijd krijg om achter ‘iets zwaars’ aan te gaan. Het tij begint te keren, maar dat heeft er ook mee te maken dat ik verschillende keren heb gescoord.»

HUMO U hebt Johan Vande Lanotte en Electrabel in het nauw gebracht.

Pauwels «Electrawinds ook. De spook-Thalys van Vande Lanotte, van Oostende naar Parijs. Ik heb genoeg trofeeën in de kast. Maar dat heeft enige tijd geduurd, hè: ik zit daar al vijftien jaar. ‘Ge zijt nu onze energiespecialist,’ zeiden ze vorig jaar, ‘bewijs het.’ Maar heb ik dat al niet bewezen? Ik heb in ‘Panorama’ black-outs voorspeld, drie jaar vóór die op de agenda stonden. Deze vorm van journalistiek kost tijd en geld. Tijd is er niet. En geld ook niet (luide lach). Maar we doen moedig voort.»

HUMO Hebt u er altijd van gedroomd om onderzoeksjournalistiek te beoefenen?

Pauwels «Ja. Ik ben een bijter. Soms zie ik iets raars staan, en dan ben ik vertrokken. Ik heb ook deze keer gezegd: ‘Ik móét, ik wíl en ik zál het weten.’ Ik vind trouwens dat elke journalist een onderzoeksjournalist is. Of zou moeten zijn, want ik stel vast dat niet iedereen even nieuwsgierig is. Dat is op zich niet erg, want we hebben ook mensen nodig die snel inzetbaar zijn voor wat we dagstukken noemen.»

HUMO Wat is naast nieuwsgierigheid het andere wezenlijke kenmerk van de onderzoeksjournalist?

Pauwels «Ik wantrouw gezag sowieso. Ik heb vaak genoeg meegemaakt dat gezaghebbers de waarheid verdraaien.»

HUMO Hebt u het dan over Johan Vande Lanotte?

Pauwels «Ja, maar ook een gedegen vakminister als Hilde Crevits. Toen ik een stuk over fijnstof maakte, zwoer ze dat ze het probleem zou oplossen met een budget voor roetfilters in oude vrachtwagens. Ik ben op zoek gegaan naar die vrachtwagens. Ik heb ze gevonden. Of beter: hém. Eén vrachtwagenchauffeur had van de premie gebruikgemaakt (lacht). Het kabinet was in alle staten toen ik daarachter kwam.»

HUMO Is uw aversie voor gezag aangeboren?

Pauwels (denkt na) «Ze is in elk geval aangescherpt door mijn ervaringen als onderzoeksjournalist. Elke leugen is een klap in het gezicht, en daar leer je uit. Maar het zal vast ook een aangeboren karaktertrek zijn: de werkgever van mijn vader zei vroeger altijd dat hij ‘een moeilijke’ was.»

HUMO Staat dat zo in uw evaluaties: ‘Lastigaard’?

Pauwels «Aan evaluaties doe ik niet meer mee. (Lacht luid, dan mijmerend) Ik kwam vroeger vaak in de problemen. Als scholier ging ik veel betogen. Onder meer tegen de raketten: dat heeft er uiteindelijk toe geleid dat de burgemeester van Ternat zijn gemeente tot atoomvrije gemeente heeft uitgeroepen.»

HUMO Wereldvrede: een andere pluim op uw hoed.

Pauwels «Ik ging ook bij de directie van de naburige meisjesschool pleiten omdat ik wilde dat ze mee gingen betogen. Dat is me duur komen te staan.»

HUMO De onderwerpen van uw reportages zijn wellicht ook niet altijd even blij met uw inspanningen?

Pauwels «Ik heb al een paar vervelende verhalen gemaakt waar de Vlaamse regering niet blij mee was – ik ben al aangevallen in een plenaire sessie van het Vlaams Parlement. In 2010 waren er zware overstromingen in het Dender-gebied en zwoeren een aantal ministers dure beloftes: ‘Over twee jaar is dat geregeld.’ Die quote hou ik dan bij, en na vier jaar ga ik kijken: ‘Wat is er intussen gebeurd?’ Dan blijkt dat ze één rij zandzakjes hebben gelegd, en daar maak ik een stuk over: woppa! De oppositie springt er meteen op, twee weken vóór de verkiezingen. Dan krijg je natuurlijk kwade telefoons. Iemand als Crevits reageert heel professioneel, ook al zit ze ermee verveeld. En ik heb ook respect voor de manier waarop Vande Lanotte indertijd heeft gereageerd – zijn communicatie was meesterlijk. Electrabel was ook correct. Maar ik heb bijvoorbeeld wel woedende telefoons gekregen van het kabinet van Philippe Muyters en van Matthias Diependaele, de Vlaamse fractievoorzitter van de N-VA, omdat ik hen had geconfronteerd met oude, tegenstrijdige verklaringen.»

HUMO Men zou op den duur gaan denken dat Luc Pauwels een slecht karakter heeft.

Pauwels (monkelt) «Slecht karakter, slecht karakter... Alleen tegen autoriteiten. Intussen heb ik ook respect afgedwongen en bellen mensen mij zélf op: ‘We hebben hier iets liggen dat we willen uitleggen.’ Dan ga ik luisteren, maar ik zeg altijd: ‘Ik moet dat eerst dubbelchecken.’ Ik neem niet zomaar alles voor waar aan.»


'Ik ben ooit in de bak gevlogen, toen ik samen met Bart Somers ging betogen tegen het Sint-Annaplan van de regering-Martens'

HUMO Zou u zichzelf ook een geëngageerd journalist noemen?

Pauwels «Ja, dat engagement is tot bloei gekomen aan de KU Brussel (toen UFSAL, nu deel van de KU Leuven, red.). Ik had er een revolutionair sfeertje verwacht, maar het was de tijd van de yuppies: mijn medestudenten waren betrekkelijk, euh, gezagsgetrouw. Er waren twee studentenverenigingen: één van christendemocratische signatuur en het Nationalistisch Studentenverbond. Ik zie Bart Laeremans – tot vorig jaar bij Vlaams Belang – nog staan, met zijn lint en zijn petje. Hun kleuren waren zwart, wit en rood. Ik wees hem op de overeenkomsten met die andere vlag: een rode, met een witte bol en een zwart hakenkruis erin. Man, dat viel in slechte aarde. Maar die types waren alomtegenwoordig op de universiteit, en ze steunden openlijk het apartheidsregime in Zuid-Afrika. Een kameraad en ik waren dat beu en hadden in de stad affiches zien hangen die we ook op de muren van de universiteit wilden aanbrengen. Er stond onderaan in het klein ‘MLB’ op.»

HUMO De Marxistisch-Leninistische Beweging.

Pauwels «Ik kende die niet, maar ik vond de boodschap wel belangrijk. Het beste van al: die affiches werden goedgekeurd door het secretariaat. Daardoor hingen er plots affiches van de MLB in de gangen van de Katholieke Universiteit Brussel, mét een stempel van de universiteit erop. Dat is tot bij de rector gegaan: ‘De MLB is geïnfiltreerd!’ Om je een breuk te lachen. De enige die blij was, was Kristien Hemmerechts, die Engelse letterkunde doceerde. Bart Laeremans is toen bij mij gekomen: ‘Ik dacht altijd dat gij een groene waart, maar ge zijt dus een rode rat.’ (lacht zich een breuk) Terwijl ik helemaal geen PVDA’er, MLB’er of wat dan ook ben: veel te dogmatisch. Ik ben ook geen groene, trouwens.

»Ik ben ook in de bak gevlogen toen ik samen met Bart Somers ging betogen tegen het Sint-Annaplan, een besparingsplan van de regering-Martens VI. Dat was niet plezant: we werden in het midden van de winter in een hangar gegooid, met Friese ruiters voor de deur. En die rijkswachters maar grijnzen, met hun koplampen op ons gericht. Maar ik heb eruit geleerd: tijdens zware conflicten vallen de maskers af. Dan leer je de mensen kennen: wie geeft steun en wie loopt weg?

»Uit het conflict met Vande Lanotte heb ik ook veel geleerd: hoe gedragen tegenpartijen zich wanneer ze onder druk komen te staan? Je leert anticiperen: ‘Dat zal hun antwoord zijn. Dat gaan ze zeggen.’ Je neemt dat mee in je onderzoek: ‘Hier moet ik zeker een antwoord op vinden.’ Voor het Opeldossier heb ik zelfs een statisticus geraadpleegd: ‘Hoe groot is de kans dat ik mij vergist heb?’ Nul procent, zo bleek. Als onderzoeksjournalist mag je niets aan het toeval overlaten.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234