Maak kennis met Moïse Katumbi, de oppositieleider die president van Congo wil worden

Het gaat van kwaad tot erger in de niet zo Democratische Republiek Congo. Nu president Joseph Kabila de macht weigert af te staan, ook al is hij daar na twee ambtstermijnen wettelijk toe verplicht, verzinkt het land dieper in de chaos: wreedaardige milities en meedogenloze veiligheidsdiensten zwaaien er de plak. Moïse Katumbi (52), de populaire en gedoodverfde opvolger van Kabila, vluchtte na een aanslag op zijn leven en verschillende schijnprocessen naar België.

'Wat Mobutu deed was erg, maar de terreur onder Kabila is nog veel erger'

In de mondaine buurt rond de Brusselse Louizalaan staat hij Humo te woord in een zeldzaam interview. ‘President Kabila laat de kans liggen om de politiek door de grote poort te verlaten.’

Sinds de ex-gouverneur van de steenrijke provincie Katanga in 2015 de deur van Kabila’s regeringspartij PPRD achter zich dichttrok en zijn eigen presidentiële ambities uitsprak, is zijn leven er niet gemakkelijker op geworden. Twee jaar geleden probeerde men hem te vergiftigen. Vervolgens diende hij zich verschillende keren voor de rechtbank te verantwoorden in dossiers die de meeste waarnemers de wenkbrauwen doen fronsen. In de ene zaak zou hij Amerikaanse huurlingen hebben aangeworven om een rebellie op te starten, in de andere zaak neemt hij het op tegen een mysterieuze Griekse zakenman die hem een bizarre eigendomsclaim ten laste legt. De charmante – sommigen zeggen ‘aalgladde’ – Moïse Katumbi aanhoort de opsomming gelaten.

Moïse Katumbi «Ik ken die mijnheer Stoupis niet. Ik heb hem nog nooit ontmoet. Dat dossier bevat contracten met handtekeningen die niet eens van mij zijn. Men beweert dat ik indertijd mijn functie als gouverneur van de provincie Katanga heb misbruikt om me een huis toe te eigenen, maar in 2002 was ik niet eens gouverneur. Daarenboven hebben mijn advocaten nog allerlei andere onwaarheden ontdekt. Ach, ik denk dat het voor iedereen intussen wel duidelijk is dat men deze rechtszaken doelbewust opzet om mij in diskrediet te brengen.»

HUMO De rechter in de zaak Stoupis, Chantal Ramazani Wazuri, gaf toe dat ze onder druk was gezet door het regime en vluchtte naar Parijs. Ook de spilfiguur in de Amerikaanse huurlingenzaak, Darryl Lewis, bekende gemarteld te zijn voor hij onder dwang een klacht tegen u indiende.

Katumbi «Wat kan ik daarop zeggen? Zelfs de Amerikaanse ambassade in Kinshasa heeft de aanklacht verworpen. Omdat het regime zag dat de rechtszaken nergens toe leidden, hebben ze geprobeerd me te vergiftigen. Ik dank de Heer dat ik nog leef.»

HUMO Hoe probeerden ze dat te doen?

Katumbi «Ik liep naar het gebouw van het parket-generaal in Lubumbashi om me te verdedigen in de zaak van de huurmoordenaars. Vlak voor ik de rechtbank binnenstapte, stak een politieagent een injectienaald in mijn rug. Ik ben meteen naar Londen gevlogen om me te laten onderzoeken en daar ontdekten de dokters dat het ging om een traag werkend gif. Gelukkig sloeg de maandenlange medische behandeling aan en zit ik hier vandaag levend en wel voor u.»

HUMO Het Kabila-regime gaat de laatste jaren niet bepaald zachtzinnig te werk.

Katumbi «Het wil elke vorm van oppositie uitschakelen. Dit gaat niet alleen over mij, maar over de hele bevolking van Congo. In het oosten leven de mensen al lange tijd niet meer in veiligheid. In de centrale Kasaï-provincie heeft men net zes massagraven ontdekt. De vrees is gegrond dat er nog veel meer zijn in de andere delen van het land. (De VN heeft er intussen tien geïdentificeerd en onderzoekt nog zeven andere plekken, red.) Congo bevindt zich officieel niet in oorlog, maar toch vallen er duizenden doden.

'Voor het oog van de camera zou ik de huidige machthebbers graag eens vragen waar zij hun geld vandaan halen'

»Mijn land lijdt onder wat ik la grande boucherie noem, het grote bloedbad. Het is zo gemakkelijk om iemand te vermoorden en ermee weg te komen. De straffeloosheid waarmee deze regering haar misdaden pleegt, stuit me tegen de borst. Ik pleit al langer voor de oprichting van een internationale rechtbank om de misdaden in Congo te onderzoeken en de daders ter verantwoording te roepen.»

HUMO Etienne Tshisekedi, het icoon van de Congolese oppositie, stierf begin februari een natuurlijke dood in Brussel. Twee maanden later ligt zijn lichaam nog steeds in een mortuarium in Elsene, omdat de Congolese autoriteiten de repatriëring ervan weigeren.

Katumbi «De regering wil niet dat het lichaam thuis een waardige begrafenis krijgt uit angst dat de Congolese bevolking massaal de straat zal opgaan om haar nationale held te eren. Etienne heeft zijn hele leven voor ons land gevochten. Hij heeft nog samen met Kabila tegen Mobutu gestreden om de democratie in Congo te herstellen.»

HUMO Na de mis in de Basiliek van Koekelberg zei u tegen de verzamelde pers: ‘Ik keer met zijn stoffelijke resten terug naar Kinshasa.’ Hoe plant u dat te doen? In Congo hangt u een gevangenisstraf van drie jaar en een boete van 1 miljoen dollar boven het hoofd.

Katumbi «Ik sta nog altijd achter mijn uitspraak. Ik heb een gerust geweten. Daarom vraag ik ook aan de CENCO (de invloedrijke nationale bisschoppenconferentie, die bemiddelt tussen de verschillende partijen, red.) om haar rapport vrij te geven en mij van alle schuld te zuiveren. Als ook zij mij veroordeelt, dan zal ik mij daarnaar schikken. Maar dat verwacht ik niet.»

HUMO Nu zit u noodgedwongen vast in Brussel. Bent u niet bang? Naar verluidt is het Agence Nationale de Renseignements, de Congolese inlichtingendienst, heel actief in ons land.

Katumbi «Ik ben nooit bang, ook niet in Congo. België is een democratisch land met een goed werkende justitie. Hier respecteert men de mensenrechten. Bij ons bestaan die niet. De regering Kabila bestaat uit een bende bandieten. De veiligheidsdiensten hebben de werkelijke macht overgenomen en stellen zich in de plaats van politici en rechters. President Joseph Kabila staat aan het hoofd van die diensten en draagt dus de verantwoordelijkheid.»

HUMO Na uw vergiftiging vergeleken sommige Congolese media u al met Patrice Lumumba, de man die het Belgische koloniale regime indertijd uitdaagde en dat bekocht met zijn leven.

Katumbi «Lumumba is een nationale held, maar zo ver ben ik nog niet. Ik vecht voorlopig voor de eerste vreedzame en democratische machtswissel in de geschiedenis van ons land. Congo moet zijn plaats in de wereld terugwinnen. Wij zijn intrinsiek het rijkste land ter wereld, maar toch hebben we de grootste armoedegraad. Mocht Kabila al de tijd die hij investeert in het opzetten van schijnprocessen in het welzijn van zijn bevolking hebben geïnvesteerd, dan waren we al lang uit de problemen.»


Neus voor zaken

HUMO U bent geboren in 1964, enkele jaren na de onafhankelijkheid. Welke herinneringen hebt u aan die periode?

Katumbi «Ik heb alleen maar goede herinneringen. Alle kinderen gingen naar school omdat de ouders geen problemen hadden om het inschrijvingsgeld te betalen. De fantastische infrastructuur die de Belgen ons hadden achtergelaten was nog intact: wegen, elektriciteit en mooie schoolgebouwen. Ik at drie keer per dag en speelde ’s avonds met mijn vrienden. Wij wisten niet eens dat er zoiets als honger bestond. Dát zijn de herinneringen die ik aan de huidige generatie Congolese kinderen wil doorgeven.»

HUMO Uw moeder was een prinses uit de Bemba-stam en uw vader een Griekse Jood die in 1938 naar Congo trok om het fascistische regime van de Italiaanse kolonisator in Griekenland te ontvluchten. Hoe hebben die twee elkaar leren kennen?

Katumbi «In die periode waren Joden nergens in Europa veilig. Gelukkig woonde één van mijn tantes toen al in Katanga. Mijn vader trok er ook naartoe en stampte er als ondernemer een vishandel uit de grond. Zo heeft hij mijn moeder leren kennen.»

HUMO In die dagen was een huwelijk tussen een blanke Jood en een zwarte vrouw niet evident.

Katumbi «Neen. Bovendien was het traditie dat Joden onderling trouwden. Na zijn huwelijk met een zwarte Congolese vrouw weigerden sommigen hem zelfs de hand te schudden. Maar liefde laat zich niet begrenzen. Ze hielden van elkaar en brachten samen een familie groot. Mijn vader was een bijzonder moedig man en daar ben ik nog altijd heel trots op.»

HUMO Praatte hij met zijn kinderen over de dictatoriale regimes in Europa?

Katumbi «Mijn vader sprak daar nooit over omdat hij nooit achterom keek. Voor hem was alleen de toekomst belangrijk. Hij was heel vredelievend en leerde ons te delen met anderen. Dat maakte hem ook zo geliefd in onze gemeenschap. Toen hij in 1977 stierf, was mijn geboortedorp twee weken lang in de rouw.»

HUMO U was toen 12 jaar. Hebt u meteen daarna uw eerste stappen in de zakenwereld gezet?

Katumbi «Ja. Ik hielp mijn grotere broer Katebe Katoto vis op te kopen in het noorden van Katanga, die we met de vrachtwagen gingen verkopen in binnen- en buitenland. Wij waren de grootste leverancier van vis, meel en vlees aan Gécamines (Belgisch-Congolese mijnbouwreus, red.). We transporteerden ook mineralen van Gécamines, soms helemaal tot Tanzania. Ondertussen werkte ik mijn studie af in het college van de cisterciënzermonniken uit het Waalse dorpje Grez-Doiceau. Met mijn eigen bedrijfje verkocht ik mijn eerste lading verse gezouten vis aan een Belgische priester in het internaat van Kafubu voor 600 dollar. Hij was dusdanig in de wolken over de kwaliteit dat hij me een lening van 3.000 dollar gaf om mijn onderneming verder uit te bouwen.»

'Jullie klagen over Trump, het populisme of de brexit, maar ik zie alleen maar volkeren die het recht in eigen handen nemen.'

HUMO U bleek een neus voor zaken te hebben.

Katumbi «Mijn vader en mijn oudere broer waren allebei intelligente ondernemers. Ik was voorbestemd om zakenman te worden.»

HUMO Het heeft u geen windeieren gelegd: u bouwde een economisch en financieel imperium uit, met belangen in de landbouw, de mijnbouw, de voedings- en transportsector…

Katumbi (onderbreekt) «Ik heb altijd keihard gewerkt voor mijn geld. Vroeger sliep ik in een boot op het water om meer vis te kunnen vangen, en vervolgens reed ik twee dagen met de koelwagen om die zo vers mogelijk af te leveren. Ik ben geen parvenu. Mijn tegenstanders verwijten mij dat ik zaken en politiek door elkaar haal, of dat ik profiteer van mijn bedrijven in het buitenland, maar daar klopt niets van.»


Cola van de staat

HUMO U gaat er prat op dat u uw ondernemingen verkocht toen u in 2007 als gouverneur van Katanga uw eerste stappen in de politiek zette. Maar de meeste van die bedrijven droeg u gewoon over aan leden van uw familie, of aan uw vrouw Carine.

Katumbi «Mensen zaaien graag verwarring als het daarover gaat. Maar je mag niet alles over één kam scheren. De familie Trump verkoopt haar hotels toch ook niet omdat Donald Trump president geworden is? Mijn transportbedrijf bestaat al sinds 1991 en mijn mijnbouwbedrijf MCK sinds 1997. Die bedrijven hebben geen enkele deal gesloten met de Congolese regering. Ik hoor al die beschuldigingen, maar al die tijd heb ik nog niet één contract gezien dat op belangenvermenging zou kunnen wijzen. Ik ben net in de politiek gestapt om de gang van zaken te veranderen! Daarom heb ik bijvoorbeeld ook nooit mijn gouverneurswedde opgenomen.»

HUMO U bedoelt de officiële wedde van 80 dollar per maand?

Katumbi (onverstoorbaar) «Gouverneurs kunnen een beroep doen op premies van duizenden dollars. Ik heb ook nooit gebruikgemaakt van de onkosten voor dienstreizen, dienstwagens of de 9000 liter benzine per maand waar een gouverneur recht op heeft. Ik heb zelfs niet één cola gedronken op kosten van de staat. Alles wat ik officieel verdiende, heb ik geschonken aan een vereniging voor armen, gehandicapten en blinden.

»Ik heb altijd tegen corruptie en straffeloosheid gevochten. Aan het begin van mijn ambt droeg de douane amper 14,5 miljoen dollar per jaar af aan de staat. Tien jaar later bedroeg dat totaalbedrag 1,3 miljard dollar, zonder daarbij de douanetarieven te verhogen. Dat wijst op daadkrachtig en efficiënt bestuur.»

HUMO De Belg Thierry Michel laat in zijn documentaire ‘l’Irrésistible ascension de Moïse Katumbi’ enkele getuigen aan het woord die u beschuldigen van machtsmisbruik als gouverneur van Katanga. U zou zich hebben gemengd in de werking van justitie en media.

Katumbi «Ik heb die documentaire ook gezien. De reden waarom ze zo weinig succes heeft gekend, is wellicht omdat ze slecht gemaakt is. In zijn eerste documentaire ‘Katanga Business’ toont Thierry Michel beelden van mijn eerste politieke campagne in 2006: ik rij in mijn limousine, deel geld uit aan de mensen en geef ambulances en bussen cadeau. Diezelfde beelden gebruikt Thierry Michel zoveel jaar later opnieuw om zogezegd te bewijzen dat ik mijn positie misbruikte. Maar ik was toen nog geen gouverneur! Ik heb ook nooit iemand laten arresteren, want ik had die bevoegdheid niet. Mijn populariteit bij de bevolking is gestoeld op het feit dat ze met eigen ogen heeft kunnen aanschouwen wat goed bestuur betekent. Toen ik begon telde Katanga 300.000 schoolgaande kinderen, enkele jaren later waren het er al meer dan 3,5 miljoen. Het percentage van schoolgaande meisjes steeg van 7 naar 47 procent. De schoolgebouwen hadden geen deuren of ramen en de helft van de leerlingen moest op de grond zitten. Al die problemen hebben we in samenwerking met de betrokkenen weggewerkt.»

HUMO Toch blijven de beschuldigingen u achtervolgen. Vorig jaar verscheen een artikel in de Franse krant Le Monde waarin verschillende getuigen u douanefraude in de schoenen schoven: u liet vrachtwagens vol ruwe mineralen passeren die meer vervoerden dan de documenten aangaven. De opbrengst zou in de vele miljoenen lopen.

Katumbi «Ik heb dat artikel ook gelezen en ook nu kan ik met de hand op het hart zeggen dat het om valse beschuldigingen gaat. Net zoals in de zaak van de huurlingen en de heer Stoupis wilde men mij in een zoveelste schijnproces betrekken. Naderhand is ook hier weer gebleken dat men deze zogenaamde getuigen vooraf had gearresteerd met de dreiging dat ze pas konden vrijkomen als ze een valse getuigenis zouden afleggen. Het regime probeert mijn imago al jaren te besmeuren met zulke dossiers, ik ben het intussen al gewoon.

»In 2010, vlak voor de toenmalige presidentsverkiezingen, daagde de Congolese regering mij zelfs eens voor een Belgische rechtbank op verdenking van witwassen, corruptie, fiscale fraude en wapenhandel. In Congo zou ik ongetwijfeld veroordeeld zijn, maar in uw land, met zijn onafhankelijke rechterlijke macht, stapte ik naar buiten als een vrij man. Acht maanden later deed men dat proces nog eens over in Engeland. Ook daar bleek ik onschuldig. Heb ik de rechters in België en Groot-Brittannië omgekocht? Neen. Ik werk altijd in volledige transparantie, in tegenstelling tot vele anderen die momenteel aan de macht zijn. Daarom zou ik een rondetafelgesprek willen organiseren met de huidige machthebbers. Voor het oog van de camera zou ik hen graag eens vragen waar zij hun geld vandaan halen.»


Heimwee naar Mobutu

HUMO U groeide op in het tijdperk van Mobutu Sese Seko, één van de beruchtste dictators uit de 20ste eeuw. Hebt u herinneringen aan hem?

Katumbi «Als kind dacht ik dat ons land het eigendom was van Mobutu. We begonnen elke schooldag met dansen en het zingen van liedjes te zijner ere.

'Mocht Kabila al de tijd die hij investeert in het opzetten van schijnprocessen in het welzijn van zijn bevolking hebben geïnvesteerd, dan waren we al lang uit de problemen'

»Mobutu heeft heel veel goede dingen gedaan. Zeker in de beginjaren hadden we genoeg te eten en te drinken. Er was altijd elektriciteit. Mensen hadden werk. Alleen is hij vanaf de jaren 80 de pedalen wat kwijtgeraakt. Hij heeft slachtpartijen georganiseerd, hij heeft opstandige politici ter dood veroordeeld en tegenstanders laten ophangen voor het oog van de wereld. Maar, en dat wordt al te gemakkelijk vergeten, Mobutu was even vaak het slachtoffer van zijn eigen veiligheidsdiensten. Veel van die moorden, verdwijningen en afrekeningen organiseerden zíj, maar ze werden wel in zijn schoenen geschoven. Een staatshoofd vermoordt zelf geen mensen, maar krijgt wel de verantwoordelijkheid toegeschoven wanneer het gebeurt. De moordenaars zelf zullen altijd zeggen dat het bevel van bovenaf kwam. Veel van die criminelen bevinden zich vandaag nog altijd in de kringen rond president Kabila.»

HUMO U bedoelt dat president Kabila zelf wordt gegijzeld door zijn eigen, wreedaardige veiligheidsdiensten?

Katumbi «Niemand is perfect. President Kabila heeft zowel goede als slechte dingen gedaan. Het enige wat ik daarover kan zeggen, is dat zijn twee wettelijke ambtstermijnen voorbij zijn en dat hij plaats moet ruimen. Dat doet hij jammer genoeg niet, en zo laat hij de kans liggen om de politiek door de grote poort te verlaten.»

HUMO Toen ik laatst in Noord-Kivu was, lieten de mensen zich opvallend nostalgisch uit over Mobutu. Hij had ze misschien niet allemaal op een rijtje, zeiden ze, maar je kon ’s avonds tenminste nog buitenkomen.

Katumbi «Onder Mobutu kon je het hele land zonder problemen doorkruisen. Vandaag word je overal overvallen, beroofd of verkracht door bendes en milities. Tijdens de betogingen van 2015 en 2016 in Kinshasa schoten de veiligheidsdiensten met scherp op de bevolking. In het oosten van het land zijn er voortdurend moordpartijen. In de Kasaï-provincie ontdekt men massagraven met honderden lijken. Wat Mobutu deed was erg, maar de terreur onder Kabila is nog veel erger.»

HUMO U behoorde als zakenpartner en politiek medestander zelf lange tijd tot de entourage van president Kabila. Pas in 2015 verliet u zijn regeringspartij PPRD. Waarom hebt u zo lang gewacht?

Katumbi «Toen ik tot zijn partij toetrad, deed ik dat met respect voor de wet. We kwamen toen net uit een verschrikkelijke burgeroorlog met meer dan vijf miljoen doden. Het land stelde een nieuwe grondwet op, waarin stond dat de president twee mandaten mocht uitzitten. Ik heb gezegd dat ik hem in die periode wilde bijstaan. Toen ik zag dat hij niet zinnens was om op te stappen, ben ik zelf opgestapt. Ik kon niet langer toekijken hoe hij de democratie vernietigde.»

HUMO Het aantal vreedzame Afrikaanse regimewissels in de voorbije zestig jaar is op één hand te tellen. Is onze westerse vorm van democratie, met een grondwet, parlementaire verkiezingen en een onafhankelijke rechtspraak, wel toepasbaar in Afrika?

Katumbi «Ons land telt heel veel bekwame rechters en politici, dat is zeker het probleem niet. Ik weiger de onheilsprofeten te geloven die menen dat het onmogelijk is om in Congo een democratie te installeren. Het werkt in zovele landen wel, dus moet het ook bij ons lukken.

»Congo zal altijd een arm land blijven zolang het niet in staat is om op democratische wijze van leider te wisselen. Vandaag is de ontreddering totaal. Ik ben in ballingschap en anderen worden vermoord of in de gevangenis gegooid, alleen maar omdat we willen dat de grondwet correct wordt toegepast.»

HUMO Volgt u de politiek in Europa een beetje?

Katumbi «Absoluut. Op die manier leer ik veel over de manier waarop een democratie hoort te werken. Ik kijk naar wat werkt in andere landen en hoop dat te kunnen kopiëren in mijn eigen land. De mensen in het Westen klagen over de verkiezing van Trump, het populisme of de brexit, maar ik zie alleen maar volkeren die zelf kunnen beslissen en het recht in eigen handen nemen. Ik zie politici met hun tegenstanders in debat gaan, zonder dat iemand nadien van het toneel verdwijnt. Men valt ’s nachts niet binnen in zijn woning en zijn familie wordt ook niet bedreigd met de dood. Mochten we in Congo een soortgelijk politiek klimaat kunnen installeren, dan staat ons een prachtige toekomst te wachten.»


Moeilijke jongen

HUMO U bent sinds 1997 voorzitter van de Afrikaanse topvoetbalclub TP Mazembe, de nieuwe ploeg van Anthony Vanden Borre. Had u op zijn komst aangedrongen?

Katumbi «Neen, Anthony wilde zelf in het land van zijn moeder gaan spelen. Het is prachtig om te zien dat een Europese speler naar de Congolese competitie trekt. Normaal volgen spelers de omgekeerde richting. We hebben hem niet alleen gehaald om te spelen, maar ook om onze jeugdacademie te adviseren en onze jonge spelers te begeleiden. Hij is een echte prof en een Belgische international. Zijn talent en zijn kennis kunnen ons nog goed van pas komen.»

HUMO Wist u dat hij hier als een moeilijke jongen bekendstaat?

Katumbi «Wij hebben nog geen enkel probleem met hem gehad. Hij heeft zich goed aangepast en de mensen zijn dol op hem, dat zag je aan de duizenden supporters die hem bij zijn aankomst stonden op te wachten. Ach, elke familie staat of valt met een goede omkadering. Ik ben er zeker van dat we met hem een mooie weg zullen afleggen.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234