null Beeld

Making a Murderer: de advocaten van Steven Avery op tournee

Het wereldwijde succes van de Netflix-serie ‘Making a Murderer’ heeft de onfortuinlijke Steven Avery, die al 28 jaar in de cel zit, vooralsnog niet vrijgekregen, maar er beweegt wat.

'Iemand in boeien of in een zwart-wit gestreepte overall is niet per se schuldig'


Op 19 maart komen advocaten Dean Strang en Jerry Buting naar de Arenbergschouwburg in Antwerpen. De ticketverkoop start op maandag 31 oktober om 11u.

Op 18 december 2015 veranderde het leven van Dean Strang en Jerry Buting. Die dag zette Netflix de volledige documentaireserie ‘Making a Murderer’ online. In tien afleveringen konden we zien hoe Steven Avery (1962) uit Manitowoc County, Wisconsin, in 2003 vrijkwam nadat DNA-onderzoek had aangetoond dat hij niet de dader was van een brute aanranding. Hij had op dat moment achttien jaar onterecht vastgezeten. Twee jaar lang kon Avery van zijn herwonnen vrijheid genieten alvorens hij opnieuw in de cel belandde, nu op verdenking van de moord op een fotografe. Hij kreeg er in 2007 levenslang voor. De blonde zoon van een autosloper uit Wisconsin beweert tot op de dag van vandaag onschuldig te zijn en is er stellig van overtuigd dat de lokale politie hem erin heeft geluisd.

‘Making a Murderer’ liet de kijker vertwijfeld en verontwaardigd achter. Kon het zijn dat iemand nu al bijna drie decennia ten onrechte achter de tralies zit door liegende agenten, tunnelvisie bij het OM en onwillige rechters? Die vraag bleef hangen. Maar ongeacht of Avery schuldig is of niet, de documentairereeks toonde vooral aan dat het Amerikaanse rechtssysteem rammelt. Dat gevoel werd gedeeld door miljoenen Netflix-abonnees, en Avery’s lot leidde wereldwijd tot felle protesten en steunbetuigingen. Liefdesverklaringen zelfs. Die laatste vielen vooral zijn advocaten ten deel: Strang en Buting zijn de ware helden van ‘Making a Murderer’.

undefined


Overrompeld

Zo kan het gebeuren dat het ietwat nerdy strafpleitersduo, negen jaar na hun vergeefse poging om Avery vrij te krijgen, wereldwijd een warm onthaal krijgt. Niets aan Strang en Buting is rock-’n-roll: hun grijze kostuums, noch hun saaie brillen en dito stropdassen. Toch wordt er geklapt en gegild als ze het podium oplopen. Het Netflix-effect. ‘Dat overkomt ons echt de hele tijd.’

null Beeld

Op de bühne van Mandela Hall, een concertzaal in het Noord-Ierse Belfast, legt Strang zijn fans uit dat ze zelf volkomen werden overrompeld door het succes van de serie. ‘We kregen e-mails uit alle windstreken. Van IJsland tot Brazilië. Het begon meteen op 18 december 2015, toen een student uit Washington schreef dat hij die dag ziek was geweest en alle tien de afleveringen na elkaar had bekeken. De weken daarna kwamen er dagelijks honderd, honderdvijftig berichten binnen. Al die mailtjes met hartenkreten en vragen deden ons besluiten om het publiek zelf op te zoeken. Na meer dan veertig jaar praktijkervaring wilden we zelf de microfoon weleens vasthouden om te vertellen over het strafrechtsysteem. Zonder tussenkomst van de media, dus niet in twee oneliners van dertig seconden.’

Jerry Buting was op vakantie in Italië toen de serie online ging. ‘Niemand had me tegengehouden, ook de pr-mensen van Netflix niet. Niemand zag de storm aankomen.’ Met een ironische grijns: ‘Toen ik vanuit Rome belde, zei Dean: ‘Wacht maar, als je terugkomt, krijg je hier een George Clooney-behandeling.’’

Hun ‘A Conversation on Justice Tour’ mag dan volle zalen trekken, Dean Strang ziet het niet als een bekroning van zijn werk. ‘Ik heb de serie niet gezien. Allereerst omdat ik er niet van houd om naar mezelf te kijken. Maar ik had vooral geen zin om opnieuw te worden geconfronteerd met die ongelooflijk lastige zaak, die we bovendien hebben verloren.’ Buting zag fragmenten van ‘Making a Murderer’ en onderschrijft het gevoel van zijn collega. ‘Het is natuurlijk geen happy end. Kijkers schreven e-mails als: ‘Ik zit op de bank te kijken en gooi spullen naar de tv!’ en ‘Zeg me dat dit niet het einde van de serie is, alsjeblieft!’’

undefined

'Ik heb de serie niet gezien. Ik wilde niet opnieuw geconfronteerd worden met die ongelooflijk lastige zaak, die we bovendien hebben verloren'


Tunnelvisie

De conclusie dat Steven Avery groot onrecht is aangedaan, overheerst. Maar er is niet alleen lof voor de true crime-reeks. De serie geeft volgens critici een onevenwichtig beeld en leunt vooral op het verhaal van de verdachte. Dat de politie van Manitowoc County en het Openbaar Ministerie die mening zijn toegedaan, zal niemand verbazen. Maar ook uit onverwachte hoek kwamen er vragen. ‘In een poging om het rechtssysteem aan de kaak te stellen, trappen Laura Ricciardi en Moira Demos, de makers van ‘Making a Murderer’, in dezelfde val als de opsporingsinstanties’, schreef een redacteur van The New Yorker kort na de release. De makers lijden zélf aan tunnelvisie. Bijvoorbeeld door materiaal weg te laten waaruit blijkt dat de verdachte zich in het verleden schuldig heeft gemaakt aan fysiek en seksueel geweld.

Een begrijpelijke reactie, vinden de advocaten, maar niet terecht. De documentairemakers hebben volgens hen ook de politie, het OM en de familie van het slachtoffer benaderd. Die gaven echter geen van allen toestemming. ‘Wij zijn niet in de positie om te bepalen of het goede tv was,’ zegt Strang. ‘Laura en Moira moesten kiezen uit honderden uren materiaal.’ De raadslieden menen dat het standpunt van het OM voldoende aan bod is gekomen door de overvloedige hoeveelheid openbaar materiaal – verhoren, rechtszaken, persconferenties – die beschikbaar was en waar de makers dankbaar gebruik van hebben gemaakt.

Het is volgens het strafpleitersduo jammer maar begrijpelijk dat de familie van Teresa Halbach, de vermoorde fotografe, niet wilde meewerken aan de serie. Tegelijkertijd biedt het perspectief van ‘Making a Murderer’ tegenwicht aan de standaardfocus van de gevestigde media, vindt Buting: ‘Journalisten zijn doorgaans voornamelijk geïnteresseerd in het verhaal van het slachtoffer en diens omgeving. Daar zit het drama. Wat je op tv of in de krant zelden terugziet, is de impact die een strafzaak heeft op de familie van de verdachte.’

Dat Steven Avery, de verdachte in kwestie, vanaf dag één met een beschuldigende vinger naar de politie wees, maakte het er volgens de advocaten niet gemakkelijker op. Daarmee keert het systeem zich stante pede tegen je, stelt Buting, net als het publiek. ‘Als je aan mensen in South Side Chicago of The Bronx vraagt of agenten corrupt kunnen zijn, is de reactie vermoedelijk: ‘Hell yeah!’ Maar op het Amerikaanse platteland heeft men een blind vertrouwen in de politie.’

Strang: ‘Voor wij erbij werden gehaald, had Avery al voor de camera gezegd: ‘Als mijn bloed is gevonden in de auto van Teresa Halbach, dan is het daar opzettelijk neergelegd.’ Daarmee begin je dan als advocaat. Vervolgens bleek dat de sleutels van haar auto waren gevonden in de slaapkamer van Avery, een ruimte van vier bij vier. Dat was niet tijdens de eerste doorzoeking gebeurd en ook niet tijdens de tweede of derde keer, maar pas bij de zevende keer. Toen lagen die sleutels daar opeens. Met het DNA van Avery, maar zonder dat van Teresa Halbach, de eigenares van de auto.’

undefined

null Beeld

undefined

'Jerry Buting in actie. 'Het voelde de hele tijd alsof we een grote steen moesten oprollen tegen een steile berg. En op sommige momenten werd die berg een muur'


Miljoenenclaim

Het was slechts één van de vele ongerijmdheden in het moordonderzoek. De rode draad in de verdediging was dat agenten die in 1985 verantwoordelijk waren voor de onterechte veroordeling van Avery, ook in de nieuwe zaak een cruciale rol speelden. Ze zouden het bewijs hebben gemanipuleerd. Avery had een miljoenenclaim ingediend tegen de Manitowoc County Sheriff’s Office, en dus kwam de moordverdenking als geroepen.

‘Het voelde de hele tijd alsof we een grote steen moesten oprollen tegen een steile berg,’ zegt Strang. ‘Op sommige momenten werd die berg een muur.’ Zo’n moment was de bekentenis van Brendan Dassey, de neef van Steven Avery. Hij was voor het OM het konijn uit de hoge hoed. Dassey vertelde de politie dat hij zijn oom had geholpen bij de moord op Teresa Halbach en het laten verdwijnen van haar lichaam. Zaak rond, veroordeling verzekerd, zou je zeggen. Maar de biecht van Dassey was misschien wel de grootste juridische miskleun uit ‘Making a Murderer’. De beelden van de verhoren met de minderjarige, verstandelijk beperkte jongen spraken voor zich, daar hoefde je geen strafrechtexpert voor te zijn. Twee rechercheurs haalden echt alles uit de kast om Dassey een bekentenis te ontfutselen. Op een gegeven moment kreeg hij de vraag voorgelegd wat zijn oom Steven met het hoofd van Teresa Halbach had gedaan.

Dassey, vragenderwijs: ‘Hij heeft het haar geknipt?’

Rechercheur: ‘Wat nog meer?’

Dassey: ‘Dat hij haar heeft geslagen?’

Rechercheur: ‘Wat nog meer? Het is ontzettend belangrijk dat je het ons vertelt.’

Dassey: ‘Dat is alles wat ik me kan herinneren.’

Rechercheur, ongeduldig: ‘Oké, dan vraag ik het gewoon: wie schoot haar in haar hoofd?’

Dassey, na lang zwijgen: ‘Dat deed hij.’

Later zou Brendan Dassey in een afgeluisterd telefoongesprek met zijn moeder zeggen dat hij antwoord had gegeven omdat de rechercheurs dat graag wilden. Zoals hij dat naar eigen zeggen ook altijd op school deed. ‘They messed with my head.’ De bekentenis was één van de belangrijkste bewijsmiddelen tegen Avery. Maar het was een afgedwongen verklaring van zijn neefje, die er met behulp van de politie een bloederig verhaal van maakte, een slachtpartij in de slaapkamer van zijn oom Steven. Dat er in die ruimte nooit een spatje bloed is gevonden, doet er voor het OM niet toe. In de serie zegt een geagiteerde Dean Strang: ‘Er is geen bloed. Er is geen bloed op het matras. Er is geen bloed op de vloer. Er is geen bloed op de lakens. Er is geen bloed op de muur. Er is geen bloed. Het is niet gebeurd.’

undefined

null Beeld

'Steven Avery zit al tien jaar vast op basis van minieme bewijsmiddelen. En hij zat daarvoor achttien jaar onterecht in een cel. Samen 28 jaar gevangenis, daar raak je gefrustreerd van'


Herkansing

Zijn vermeende betrokkenheid leverde Brendan Dassey ook levenslang op. Voor hem is er inmiddels een sprankje hoop: deze zomer oordeelde een rechter dat de zaak tegen Avery’s neef moet worden overgedaan, omdat hij zijn verklaringen onder druk heeft afgelegd. Het OM is tegen het vonnis in beroep gegaan. Vermoedelijk zal binnen enkele maanden duidelijk worden of Dassey een herkansing krijgt.

Hoewel ze niet de verdediging van Brendan Dassey deden, speelt zijn zaak een belangrijke rol in het verhaal van Strang en Buting. Op het podium in Belfast wijzen ze op de gedateerde technieken die de rechercheurs gebruikten in het verhoor van het neefje. ‘Dat is de Reid-methode. Die stamt uit de jaren 50 en is nooit wetenschappelijk bewezen,’ legt Buting uit. ‘Daarbij moeten de ondervragers alert zijn op aanwijzingen dat de verdachte liegt. Bijvoorbeeld als hij hapert of wegkijkt. Maar Brendan Dassey is een puber met een verstandelijke beperking. Natuurlijk hapert hij! Natuurlijk kijkt hij de politiemensen niet in de ogen!’

Bij de methode-Reid fungeert de rechercheur als menselijke leugendetector, die op basis van verbaal en non-verbaal gedrag zijn oordeel vormt. Een tweede stap is om de verdachte te laten bekennen. Buting: ‘Bijvoorbeeld met behulp van het valse vriend-model. Dat de ondervragers zeggen: ‘Ik wil je helpen, maar dan moet je wel bekennen.’ Of dat ze liegen: ‘We hebben je vingerafdrukken.’ Iemand die sterk in zijn schoenen staat, zegt: ‘Rot op!’ Maar een tiener die nog nooit met de politie in aanraking is geweest? Iemand zonder noemenswaardige opleiding? Die denkt: ‘Ze gaan me erin luizen, ik maak geen schijn van kans. Wie gaan ze geloven, de politieman of mij? Ik kan maar beter bekennen.’ De Reid-methode maakt mensen bang, zeker in staten waar de doodstraf nog bestaat. Dan gaan ze vanzelf bekennen.’

'Dit is niet typisch voor Amerika. We hopen dat mensen beseffen dat hun net hetzelfde kan overkomen als Avery'


Thuiswedstrijd

In de Noord-Ierse Mandela Hall overlopen de strafpleiters in twee keer drie kwartier geroutineerd alle pijnpunten en aberraties van de zaak-Avery. Ze zijn op elkaar ingespeeld, vullen elkaars zinnen aan, wisselen serieuze betogen af met ironische grappen. Het publiek vindt het prachtig, de advocaten krijgen een staande ovatie. Dit zijn toehoorders die door de serie overtuigd zijn van Avery’s onschuld. Of op zijn minst vinden dat de vermeende moordenaar geen eerlijk proces heeft gehad. De ‘A Conversation on Justice Tour’ is een thuiswedstrijd.

Na afloop geeft Strang antwoord op de vraag wat hij bij het Europese publiek hoopt te bereiken: ‘Het verlangen naar gerechtigheid is de mens aangeboren. We definiëren het verschillend, maar we verlangen er wel allemaal naar. We kregen mails van mensen hier, uit Noord-Ierland. Die schreven: ‘We zijn meer dan bekend met het probleem!’ In landen als Noorwegen en Zweden kregen we veel meer reacties in de trant van: dat zou hier niet kunnen gebeuren. Only in America.’

Maar dat is een misvatting, zegt Buting. ‘Veel mensen weten niets van de fouten uit de juridische geschiedenis van hun eigen land. Ik hoop dat deze tour leidt tot meer bewustzijn bij mensen. Dat ze zich afvragen: ‘Wat gebeurt er eigenlijk bij óns in de rechtszaal?’ We hopen dat mensen beseffen dat hun net hetzelfde kan overkomen als Avery.’ Hij hoopt dat ‘Making a Murderer’ ook laat zien hoe desastreus beeldvorming kan zijn. ‘Iemand in boeien of in een zwart-wit gestreepte overall is niet per se schuldig.’

De advocaat uit Wisconsin ziet dat burgers te gemakkelijk rechten opgeven in ruil voor veiligheid, gegarandeerd door de overheid. Maar die veiligheidsbehoefte is ontstaan door bangmakerij van diezelfde staat. ‘De overheid is op zoek naar controle over het individu.’ Strang knikt instemmend. Hij meent dat vooral het arme deel van de bevolking de gevolgen ondervindt van die veiligheidsutopie, en de raadsman maakt zich zorgen over de slinkende rechtsbijstand voor minderbedeelden. ‘Het grootste gedeelte van de veroordeelden bestaat uit mensen met een laag inkomen. Overal ter wereld. En in veel landen wordt rechtsbijstand systematisch ondergefinancierd. In Wisconsin zitten we nu op het niveau van 1994. Je kunt geen fatsoenlijk hoor en wederhoor toepassen als de ene partij volop geld heeft en de andere partij systematisch financieel wordt benadeeld. Dan krijg je als individu geen eerlijke kans.’

'Ik hoop dat deze tour leidt tot meer bewustzijn bij mensen. Dat ze zich afvragen: 'Wat gebeurt er eigenlijk bij óns in de rechtszaal?''


Taart

Strang en Buting hadden soms het gevoel dat zij het werk deden voor de openbare aanklager, terwijl het de plicht is van de overheid om de schuld aan te tonen – beyond a resasonable doubt. Strang: ‘Als ik jou beschuldig van het eten van taart bij het diner gisteravond, is het mijn verantwoordelijkheid om aan te tonen dat jij dat ook daadwerkelijk hebt gedaan. Waarom zou jij moeten aantonen dat het niet zo was? Hoe kun je überhaupt aantonen dat jij gisteravond geen taart hebt gegeten? Om die reden alleen is het te veel gevraagd aan de verdediging om een misdaad op te lossen.’

Toch is dat wat de nieuwe verdediging van Steven Avery, de advocate Kathleen Zellner, hoopt te doen. Of het vinden van de daadwerkelijke moordenaar, of nieuw bewijsmateriaal, of het aantoonbaar falen van zijn vorige verdediging geeft de veroordeelde een kans op een herziening van zijn zaak. Vanuit zijn cel liet Avery onlangs weten dat Strang en Buting niet alles uit de kast hebben gehaald om hem vrij te krijgen.

‘Ongetwijfeld hebben we fouten gemaakt,’ zegt Buting. ‘Ik weet alleen niet of die fouten de uitkomst van de zaak hebben beïnvloed. Zellner heeft nu nieuwe technieken tot haar beschikking. Bijvoorbeeld een DNA aging test. Daarmee kan ze wellicht aantonen dat het bloed in de auto hetzelfde bloed is dat in een reageerbuisje zat, afkomstig uit de aanrandingszaak.’ De eerdere advocaten hadden tevergeefs alles op alles gezet om aan te tonen dat iemand het bloed met een injectienaald uit het buisje had gehaald en vervolgens druppels in de auto van het moordslachtoffer had gelegd.

Was de sneer van Avery naar zijn oude verdedigingsteam misschien onderdeel van het spel om een nieuw proces af te dwingen? Buting reageert geprikkeld: ‘Nee. Dat is geen spelletje, maar oprechte frustratie. Hij zit nu al tien jaar vast op basis van minieme bewijsmiddelen. En hij zat daarvoor achttien jaar onterecht in een cel. Samen 28 jaar gevangenis, daar raak je gefrustreerd van. Give him a break.’

Het was begonnen met de gewelddadige aanranding van Penny Beerntsen in 1985. Het slachtoffer herkende haar belager uit een osloconfrontatie, waarbij ze Avery aanwees uit een rij met andere mannen. Later zou blijken dat de sheriff en zijn medewerkers sturend waren geweest bij het profiel van de mogelijke dader. Dat is de boodschap in ‘Making a Murderer’: de opsporingsinstanties van Manitowoc County hadden een appeltje te schillen met Avery, zoon van een lokale autosloper. Uit de serie blijkt dat mensen binnen de politie en het OM op de hoogte waren van een andere mogelijke verdachte, Gregory Allen. Die bleek uiteindelijk de daadwerkelijke aanrander. Maar hij kwam pas bovendrijven toen zijn DNA-profiel matchte met dat van het DNA onder de nagels van het slachtoffer. Avery kreeg enkele tonnen schadevergoeding voor de achttien jaar dat hij onterecht vastzat. Hij was in 2005 volop bezig met een nieuwe schadeclaim tegen de politie, ter waarde van 36 miljoen dollar. In die civiele zaak kwam het nooit tot een uitspraak, omdat Avery in 2005 werd gearresteerd voor de moord op fotografe Teresa Halbach. Zij had op 31 oktober 2005 een afspraak met Avery. Een paar dagen later werd haar auto gevonden op het terrein van de sloperij. Later zeefde de forensische recherche botresten uit een zogenoemde brandkuil naast de woonwagen van Steven Avery. Samen met de verklaringen van zijn neef Brendan Dassey, die beweerde zijn oom te hebben geholpen bij de moord op Halbach, leek het bewijs tegen Avery overweldigend. Na een publicatie in The New York Times over de nieuwe zaak besloten de filmstudenten Moira Demos en Laura Ricciardi om af te reizen naar Wisconsin. Ze legden contact met de familie Avery en dat was het begin van de documentairereeks die tien jaar later door Netflix werd uitgezonden. De achterliggende gedachte: politie en OM willen Steven Avery ten koste van alles achter de tralies, ook als daarvoor bewijs moet worden gemanipuleerd. Inmiddels zijn de makers bezig met een tweede seizoen. Oud-advocaten Strang en Buting zijn al geïnterviewd. Strang: ‘In 2006 kwamen Moira en Laura met z’n tweeën in een aftandse auto, met één camera. Nu stond er ineens een ploeg van vijftien mensen in mijn kantoor.’

© Vrij Nederland

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234