null Beeld

MEIDENVENIJN

Meidenvenijn: hoe meisjes elkaar stiekem de duivel aandoen (en hoe ouders en leraren moeten reageren)

De Nederlandse onderwijskundige Anke Visser schreef al twee boeken over en een derde is in aantocht over 'meidenvenijn'. Het woord staat nog niet in de Dikke Van Dale, maar het vat perfect het sociale machtsspel samen dat meisjes in de klas uitvechten. Tinne Oltmans, Mila uit de immens populaire Ketnetserie ‘Ghost Rockers’, weet er alles van. Als tiener werd zij keihard gepest.

Stefanie De Jonge

'Tegen de groepsdruk durven in te gaan is één van de moeilijkste dingen om te leren als pubermeisje ''

Dat is ook de reden waarom Tinne nu met zoveel overtuiging haar gezicht leent aan de Move tegen Pesten-actie van Ketnet. Als ik haar vertel dat er een woord is voor wat ze heeft meegemaakt, meidenvenijn, begint ze meteen te lachen. ‘Wat een goed woord! Ik wist niet dat het bestond.’

Ik ook niet. En wat ik vooral niet wist, is dat er een hele theorie bestaat over de manier waarop meisjes pesten. Dat komt, zegt Anke Visser, omdat de focus altijd heeft gelegen op het zichtbare pesten – dat wat jongens doen: elkaar aftroeven en vechten. Wat meisjes elkaar aandoen, is lang onder de mat geveegd als typisch meisjesgedrag, dat er gewoon bij hoort. Visser stond lang voor de klas en werkt nu al vijfentwintig jaar voor het Nederlandse Algemeen Pedagogisch Studiecentrum. Daar heeft ze zich verdiept in hoe je het klimaat in een klas zo veilig mogelijk kun maken: ‘Een kind kan alleen maar goed leren als het zich veilig voelt.’ Maar pas toen ze zag hoe haar eigen dochter op haar 7de al helemaal van de kaart was door meidenpesterijen, is ze het meisjesgedoe nader gaan onderzoeken.

Anke Visser «De ene dag kwam mijn dochter huilend thuis en vertelde ze me hoe één van de meisjes haar uit haar vriendengroep probeerde te duwen, en de volgende dag vertelde ze stralend dat ze ging spelen met datzelfde meisje, dat ik net tot de kwade genius had gebombardeerd. Ik kreeg maar geen vat op wat er aan de hand was, en ik kon geen literatuur vinden die dieper inging op onderling meisjesgedoe. Bij toeval zag ik een televisie-interview met de Amerikaanse pedagoge Rosalind Wiseman, dat mij meteen aan het beeld kluisterde. Zij had toen net het boek ‘Queen Bees and Wannabes’ geschreven. Op basis daarvan is trouwens de hitfilm ‘Mean Girls’ gemaakt (‘Mean Girls 2’ is nu op Netflix te zien, red.). Zij had een interessante analyse van wat er vaak gebeurt tussen meisjes in een klas. Ik heb haar meteen gemaild, ik ben naar haar toegegaan en ik ben een stuk wijzer teruggekomen.»

null Beeld

HUMO Wat is meidenvenijn precies? U noemt het relationele agressie.

Visser «Ja, al vind ik de term ‘alternatieve agressie’ juister. Die verwijst duidelijker naar het indirecte karakter van het pesten, het stiekeme, subtiele en venijnige ervan. Het onzichtbare ook. Meisjespesters treffen, anders dan jongens, hun slachtoffer vooral door haar te negeren, uit te sluiten en te vernederen.»

HUMO Door dingen te zeggen als: ‘Goh, het was gezelliger toen jij er nog niet bij was.’ Het is sociale gemeenheid.

Visser «Ja. Ondanks alle emancipatiegolven worden meisjes nog steeds getraind om aardig en sociaal vaardig te zijn. Aan jongens vragen we nog steeds: ‘Hoeveel doelpunten heb je gescoord?’ Een meisje wordt gevraagd hoeveel vriendinnen ze heeft. Dus als je een meisje echt wil treffen, moet je ervoor zorgen dat niemand haar leuk vindt. Dat is nog een reden waarom het meisjesvenijn zo subtiel is: het venijntje wil óók aardig gevonden worden. Voor de volwassenen – de ouders en de leerkrachten – doet ze alles om het beeld van een zoet meisje op te houden. Daarom blijft haar valse gedrag vaak zo lang onder de radar.»

HUMO De pester is de queen bee, de ongekroonde koningin van de klas. Hoe komt ze aan die status?

Visser «Het is vaak een meisje met veel zelfvertrouwen, dat aantrekkelijk en sociaal vaardig is en leiderscapaciteiten heeft. Ze wordt op een schild gehesen door meisjes die iets onzekerder zijn, de wannabees. Die denken namelijk: ‘We willen net zo populair zijn als zij, wij willen bij haar horen.’ Maar het zijn sterke benen die al die weelde kunnen dragen. Macht corrumpeert, hè. Op een gegeven moment begint de koningin haar macht op een nare manier te gebruiken. De queen bee kiest haar grootste fans als hofdame en maakt een exclusief groepje waartoe meisjes alleen met haar toestemming toegang kunnen hebben. Die dansen allemaal naar haar pijpen.»

HUMO En waarom valt het targetmeisje, zoals u het meisje noemt op wie de queen bee & co. hun venijn botvieren, uit de boot? Dat is in de meeste gevallen helemaal niet het meisje met een bril of een laag zelfbeeld, zoals je zou verwachten.

Visser «Neen. Het kunnen ook meisjes zijn die origineel en eigenzinnig zijn, en dus niet zomaar naar de pijpen van een ander dansen. Dat is waarom de koningin haar bedreigend vindt en haar met haar hofdames in de tang neemt.»

undefined

null Beeld

undefined

'Ik werd genegeerd en uitgesloten. Ik heb mijn hele middelbare schooltijd mijn lunch in mijn eentje moeten opeten' Tinne Oltmans


Goed mis

Zou Tinne Oltmans ook daarom in de tang zijn genomen? Of was zij een onzeker meisje met een bril?

Tinne Oltmans «Nee. Ik denk dat het pesten ermee te maken had dat ik anders was dan de anderen. Ik durf ook mijn mening te geven en ik kom soms hard uit de hoek, denk ik. Als je mij kent, kun je dat plaatsen, maar als je niet weet hoe ik in elkaar zit, komt het soms vreemd over.»

HUMO Zeg je nu dat het aan jou lag? Ben je de oorzaak bij jezelf gaan zoeken?

Oltmans «Ik weet dat ik de schuld niet bij mezelf moet leggen, maar je zoekt toch een reden. En jij bent diegene die alleen komt te staan, dan ga je snel de fout bij jezelf zoeken.»

HUMO Wat voor iemand was jouw pester?

Oltmans «Het was iemand die goed het voortouw kon nemen en veel invloed had op andere meisjes. Zij was bevriend met iedereen. Als iemand die zo goed met iedereen om kan, besluit om tégen jou te zijn, gaan de anderen natuurlijk denken: ‘Met die Tinne moet er echt wel iets goed mis zijn.’ Ik heb altijd het gevoel gehad dat iedereen het bedreigend vond dat ik anders was.»

HUMO Wat was er zo anders aan jou?

Oltmans «Ik ben al van jongs af als een bezetene bezig met zingen en acteren. Op mijn 5de volgde ik dansles, en toen ik 11 was, speelde ik mee in mijn eerste professionele musical. Ik had in de krant een artikel over een auditie gelezen, ik heb mijn ouders gevraagd me ernaartoe te brengen en ik kreeg meteen een rolletje.

»Wat bij dat pesten ook speelde, was dat er op de school waar ik woordkunst en drama volgde, veel jongeren zaten die eigenlijk niet geïnteresseerd waren in een job in de culturele sector. Mijn pester was zo iemand. Maar ik beet me juist vast in dat vooruitzicht.»

HUMO Had je het gevoel dat zich een machtsstrijd ontspon tussen haar en jou?

Oltmans «Het voelde als een machtsstrijd aan omdat iedereen erin werd meegetrokken. Mijn pester probeerde zelfs mensen van buiten de school tegen mij op te zetten. Het leek net een spel: ‘Wie staat er aan wiens kant?’»

HUMO Ben je aan jezelf beginnen te twijfelen?

Oltmans «Zeker. Ik werd in de lagere school ook gepest. Daar was ik al onzekerder van geworden. Maar in het middelbaar raakte het mij nog dieper omdat ook meisjes die ik echt als mijn vriendinnen beschouwde, zich ineens tegen mij keerden. Dat begreep ik echt niet.

»Achteraf gezien heeft het me allemaal ook iets opgeleverd, denk ik. Ik ben genegeerd en uitgesloten en ik heb mijn hele middelbareschooltijd heel vaak mijn lunch in mijn eentje moeten opeten. Dat heeft me veel verdriet gedaan, maar ik heb er ook een gigantische vechtlust door gekregen. Ik werkte op school keihard en dacht alleen maar: ‘Straks ben ik hier weg en ga ik de richting musical studeren, mijn droom achterna.’ Hoe harder ze me uitsloten, hoe verbetener ik werd.

»Door de campagne van Move tegen Pesten heb ik veel nagedacht over die moeilijke periode – ook om na te gaan of ik door alle emoties in mijn hoofd geen andere waarheid heb gecreëerd. Maar wat ik heel zeker weet, is dat er echt niemand voor me opkwam. Er waren ook meisjes die niet mee pestten, maar die deden verder ook niks. Niemand van hen heeft ooit gezegd: ‘Waar zijn jullie mee bezig? Hou daar eens mee op.’ Dat is nu het thema van de Ketnetcampagne: durf iemand die in de tang zit te helpen. Ik denk dat dat één van de moeilijkste dingen is om te leren als pubermeisje, durven tegen de groepsdruk in te gaan.»

HUMO Was er helemaal niemand bij wie je terechtkon?

Oltmans «Ik had buiten de school wel heel goede vriendinnen. En op school heb ik op den duur mijn stoute schoenen aangetrokken en heb ik tijdens de lunch af en toe aangeschoven bij mensen die ik niet kende. Zo ben ik naar het eindejaarsbal gegaan met een jongen die ik op die manier heb leren kennen. Een heel aangename kerel met wie ik fijne gesprekken kan voeren en die ik niet had ontmoet als de pesters mij niet hadden uitgesloten.»

HUMO Wat bezielde je vriendinnen om zich opeens tegen jou te keren, denk je?

Oltmans «Ik denk dat ze bang waren dat ze anders zelf een slachtoffer zouden worden. Ik vond hen echt aardig en kan niet geloven dat ze mij vrijwillig de rug hebben toegekeerd, laat staan dat ze het fijn vonden.»

undefined

null Beeld

undefined

'Ik dacht dat emotioneel zijn een zwakte was. Maar nu besef ik dat zoveel kunnen voelen juist mijn sterkte is' Tinne Oltmans


Geheim van het leven

Tinne Oltmans slaat de nagel op de kop. Hofdame van een queen bee worden is meestal een wanhoopsdaad.

Visser «De andere meisjes zijn bang dat ze niet speciaal en populair genoeg zijn en krijgen bevestiging van het tegendeel door het feit dat zij wel en anderen niet bij de koningin mogen horen. Ze hebben er dus belang bij de uitsluiting in stand te houden en beginnen daarom het targetmeisje mee te pesten. Ze knappen op den duur vaak het vuile werk voor de koningin op om hun status, hun plekje in de machtspiramide te behouden. Maar er heerst voortdurende onrust onder deze venijnige dames. Allemaal willen ze bij de koningin in een goed blaadje staan en ze proberen elkaar constant naar de kroon te steken. De koningin is zelf ook vaak bang. Er kan altijd een nieuwkomer op het toneel verschijnen die nog meer aantrekkelijks in huis heeft dan zij. Dan ligt een machtswissel mogelijk in het verschiet. Die hofdames willen misschien eigenlijk af van die allesoverheersende queen bee en lopen meestal dankbaar over naar de nieuwe machthebber.»

HUMO Snapt u ondertussen waarom uw dochter soms even dacht dat het venijntje haar vriendin was?

Visser «Iemand aantrekken en dan weer wegduwen: er is geen betere manier om iemand klein te krijgen.»

HUMO Verdeel en heers, het is pure Machiavelli.

Visser «Ja. Hoe sterk het targetmeisje ook is, helemaal alleen tegenover een meisjeskliek staan is heftig. Het erge is dat, als ze zo stevig in de tang zijn genomen, de ellende zich daarna vaak herhaalt omdat ze zich naar hun negatieve ervaringen gaan gedragen. Ze wantrouwen nieuwe vriendschappen en vragen zich snel af: ‘Heeft ze dit nu echt aardig bedoeld of niet?’ Iemand die het goed bedoelt, ervaart die achterdocht als: ‘Wat doe jij raar!’ Zo loopt de angst om weer uitgesloten te worden vaak uit op een self-fulfilling prophecy. Die meisjes komen dan in een negatieve spiraal terecht en lopen een grote kans depressief te worden of zwaar getekend te raken.»

HUMO Wat kun je als ouder doen?

Visser «Je kunt proberen die negatieve spiraal te doorbreken door te zeggen: ‘Lieverd, je bent hartstikke leuk!’ Moedig haar aan om meisjes of jongens te zoeken die een echte vriend of vriendin kunnen zijn.

»Het slachtoffer heeft meestal ook wel iets te leren. Heeft ze misschien een aardige vriendin opgegeven omdat ze ook bij de queen bee wil horen? Waarom wil ze dat? Is dat wel zo leuk als ze denkt? Is ze misschien een aantrekkelijk doelwit omdat ze altijd reageert? De targetmeisjes zijn vaak heel gevoelig en hebben er baat bij te leren minder emotioneel te reageren en, als de queen bee weer eens nadrukkelijk tegen iemand achter haar rug fluistert, gewoon te denken: ‘Zak in de kak!’»

HUMO Mag je je als moeder met het meidenvenijn bemoeien?

Visser «Je handen kriebelen natuurlijk. Maar wees voorzichtig. Door zelf de koningin aan te pakken gooi je alleen maar olie op het vuur. ‘Haha,’ zegt die dan tegen je dochter, ‘kun je het niet alleen?’ En als je de moeders van de queen en de hofdames aanspreekt, is het risico groot dat er onder de moeders meidenvenijn ontstaat, en dat de verbaal sterkste de toon bepaalt. Het is niet altijd zo, maar een kleine queen bee heeft vaak ook een queen mom. De sociale vaardigheden en de zelfverzekerdheid zijn dan van generatie op generatie doorgegeven. De queen komt als kleutertje al de klas binnen op een manier waardoor de anderen denken: ‘O, die heeft het geheim van Het Leven, dus bij haar moeten we zijn!’ Meestal vinden de leerkrachten de wijsneusjes die zo sociaal vaardig zijn ook enorm leuk, en geven ze hun veel aandacht en taakjes in de klas. Zo’n meisje wordt vanaf haar 4de al bevestigd in hoe enig ze is.»

HUMO Maar ook voor die enige meiden, de koninginnetjes, heeft het mechanisme van het meidenvenijn negatieve gevolgen.

Visser «Absoluut. Zij leren niet op een sociale manier met anderen om te gaan en weten op een gegeven moment niet goed hoe ze anders dan door manipulatie vrienden kunnen maken. Op latere leeftijd krijgen ze problemen in de sociale omgang.

»Ik zeg dat nu omdat ik vrienden maken op basis van macht negatief vind, maar er zijn genoeg mensen die er hun leven lang mee wegkomen. Dat lukt wel als je iedereen om je heen maar handig bespeelt en bang genoeg maakt, maar een prettig bestaan is dat niet. Dat hebben ze in de film ‘Mean Girls’ heel goed weergegeven. De queen moet altijd op haar hoede zijn, ze moet constant werken aan haar zogenaamde bijzonder zijn en ze mag op geen enkel moment haar masker laten vallen.»

HUMO En dan nu de hamvraag: hoe pak je meidenvenijn aan?

Visser «Daar is een belangrijke taak voor de leerkrachten weggelegd. Zij moeten de koningin leren dat haar gedrag ongewenst is, en ze moeten ook de hofdames uitleggen dat wat zij doen niet oké is, want zij zorgen ervoor dat de queen zoveel macht heeft. Het beste is met hen afspraken te maken over hoe ze positief met elkaar kunnen omgaan.»

HUMO Tinne Oltmans vertelde dat haar leraren wel doorhadden wat er aan de hand was, maar dat ze niks deden. Ze dachten: ‘Dat is meidengedoe. Meisjes zijn nu eenmaal zo.’

Visser «Zo is die vorm van sociale uitsluiting altijd onder de mat geveegd. Daarom richt ik me in mijn boeken vooral op de leraren. Het is belangrijk dat ze er oog voor krijgen. En vooral dat ze de koninginnetjes en hun kliekje tonen dat ze het spelletje doorzien. Dat heeft veel effect.

»Leraren kunnen daarbij stroop of azijn gebruiken. Je kunt tegen een queen zeggen: ‘Oké, jij bent een natuurlijke leidster. Dat is knap, alleen gebruik je je talent soms op een niet zo fijne manier.’ En dan kun je haar stimuleren haar capaciteiten positief in te zetten en haar doen beseffen dat ze daarmee ook het ontzag krijgt dat ze zo graag wil. Het is prachtig als dat lukt, maar in het algemeen geven meisjes hun verworven positie liever niet op, en voelen ze zich door het compliment over hun leiderschap nog meer op de troon gehesen. Ik heb al een bijenkoningin meegemaakt die na zo’n gesprek tegen het targetmeisje zei: ‘De juf zegt dat ik aardig moet zijn voor meisjes zoals jij.’ Dan heb je een queen die er niets van heeft begrepen en die met haar extra verworven macht het meisje nog erger vernedert. Dan is het tijd om de azijnfles te pakken.»

HUMO Heeft die queen bee wel door wat ze doet?

Visser (zucht) «Die vraag wordt me altijd gesteld omdat juffen en meesters willen geloven dat de venijntjes het echt niet expres doen. Dan denk ik: ‘Als je haar een spiegel voorhoudt en zegt: ‘Ik zie jou dát en dát doen’, dan weet ze het toch.’ Als ze op die manier haar wangedrag leert begrijpen en kan veranderen, moet je dat meteen positief bekrachtigen, met toeters en bellen. Maar als het zo niet lukt, zul je concrete incidenten moeten verzamelen, haar daarmee confronteren en haar duidelijk zeggen: ‘Ik wil dit gedrag niet meer zien.’ Als er dan niks verandert, moet je haar straffen. Als ze blijft volharden, moet je haar ouders informeren. En als dat niet werkt, zit er niets anders op dan als school afscheid te nemen van de queen bee en haar met aandrang te vragen een andere school te zoeken.»


Geen sorry

Tinne Oltmans heeft haar dromen waargemaakt. Ze lijkt helemaal niet getekend door haar pestverleden.

Oltmans «Toen ik aan de musicalopleiding begon, voelde het in het begin even alsof er weer zo’n pestsituatie zou ontstaan. Maar ik had de acceptatie van de groep niet meer nodig. Niet dat ik die vroeger wel nodig had, maar je wilt toch dat mensen je mogen. Dat heb ik nog steeds, dat ik wil dat mensen niet per se vrienden zijn, maar mij wel graag hebben.»

HUMO Ben je nu wantrouwig bij elke vriendschap die je aanknoopt? Zit je er bijna op te wachten dat het weer fout loopt?

Oltmans «Ik keek altijd al de kat uit de boom. Als kind was ik al gevoelig, ik keek goed uit met wie ik wel en geen vriendschap wilde sluiten. Ik denk nog steeds twee keer na voor ik iemand echt vertrouw. Ik laat mensen niet zover toe dat het veel pijn zou doen als ze me zouden verlaten. Ik bouw altijd een muurtje rond me, zodat ik zeker niet gekwetst kan worden.

»Weet je, ik dacht in het middelbaar altijd dat emotioneel zijn een zwakte was, omdat ik daarmee de pester wapens in handen gaf. Maar nu besef ik dat zoveel kunnen voelen juist mijn sterkte is. Als iemand iets liefs voor mij doet, komt dat bij mij ook dubbel binnen. En ik denk dat ik ook heel veel liefde kan geven.

»Nu, ik ben wel heel blij dat ik bijna nooit meer aan die droevige periode denk. Ik verlang ook helemaal niet naar een sorry van mijn pester. Ik ben er gewoon niet mee bezig.»

HUMO Kom je je pester nog tegen?

Oltmans «O, ja (lacht). Dan zeg ik vriendelijk hallo. Vaak zegt zij niets terug omdat er een soort gêne in de lucht hangt. En als ze samen is met iemand die ik ken, maak ik met die andere een praatje, terwijl zij er maar wat bij staat. Het is bijna grappig.»

HUMO Wat doet de pester nu?

Oltmans «Ik denk dat ze leerkracht is geworden. Maar ik ben niet meer met haar bezig. Ik leef nu het leven waar ik altijd van heb gedroomd, en ik hoop dat zij hetzelfde kan zeggen.»

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234