null Beeld

'Mensen moeten beseffen: de wereld is een gewelddadige plek.' Jonathan Littell: na de nazi's, de kindsoldaten

Al sinds hij in 2006 zijn Holocaustroman ‘De welwillenden’ publiceerde, wordt schrijver en regisseur Jonathan Littell een geweldpornograaf genoemd. In ‘Wrong Elements’, zijn documentaire over Oegandese kindsoldaten, is bijna geen spetter bloed te zien, maar dat maakt het verhaal er niet minder hard om.

'Ik ben gefascineerd door geweld, ik weet ook niet hoe dat komt'

‘Als u geboren bent in een land en in een tijd waarin niemand uw vrouw en kinderen komt vermoorden, en waarin ook niemand u komt vragen andermans vrouw en kinderen te vermoorden, prijs dan de Heer en ga in vrede. Maar vergeet dit nooit: u hebt misschien meer geluk gehad dan ik, maar dat maakt u nog niet tot een beter mens.’ Aan het woord is de fictieve SS-beul Max Aue, protagonist van Jonathan Littells controversiële roman ‘De welwillenden’. De Obersturmbannführer heeft het uiteraard over WO II, maar de woorden hadden evengoed uitgesproken kunnen zijn door de jongeren die in Oeganda door Joseph Kony’s rebellenleger LRA, het Lord’s Resistance Army, ontvoerd werden om als kindsoldaten en seksslaven te worden ingezet.

HUMO Is uw documentaire ‘Wrong Elements’ een nieuwe manier om vertrouwde thema’s als schuld, politiek geweld en verantwoordelijkheid te onderzoeken?

JONATHAN LITTELL «Er zit een zekere samenhang in wat ik doe, ja. Maar ‘Wrong Elements’ is uiteraard niet bedoeld als illustratie van die quote uit mijn roman. Er zit tien jaar tussen ‘De welwillenden’ en deze film. Ik heb in de tussentijd nog heel wat andere dingen gedaan.»

HUMO Ja, u hebt boeken, essays en artikels geschreven over onder andere de oorlog in Tsjetsjenië, het beleg van Homs in Syrië én over het drugsgeweld in Mexico. Daar zit toch duidelijk een thematische lijn in?

LITTELL «Ik heb ook een boek over Francis Bacon geschreven, hoor.»

HUMO De door geweld geobsedeerde schilder.

LITTELL (gooit de handen in de lucht) «Oké, ik geef het toe: ik ben gefascineerd door geweld, maar ik weet ook niet hoe dat komt.»

HUMO Is het niet meer dan een fascinatie? U wordt soms een geweldpornograaf genoemd.

LITTELL «Ik word er geregeld van beschuldigd dat ik geweld esthetiseer, ja. Maar de dingen mooier maken dan ze zijn, doe ik zeker niet. Bij het schrijven of het filmen maak je esthetische keuzes, dat hoort bij het vak. In een roman kies je woorden en in een film kies je een bepaald beeldkader en een vorm van montage. De gebroeders Dardenne worden nooit beschuldigd van het esthetiseren van miserie, maar hun sociaal-realisme is toch ook het gevolg van de duizenden esthetische keuzes die ze maken? Geloof me, zij moeten hard hun best doen om alles er zó grijs en lelijk te laten uitzien.»

undefined

HUMO Hun films worden weleens armoedepornografie genoemd.

LITTELL «Wat is dat toch met al die pornografie? Kijk, mensen mogen me noemen zoals ze willen, maar dan moeten ze me wel eerst uitleggen wat ze precies met pornografie bedoelen. Er zijn namelijk allerlei soorten pornografie: goede, slechte, intelligente, domme, kunstzinnige en commerciële. Gaat het hier over het tonen van geslachtsdelen? Er zijn fantastische kunstwerken die geslachtsdelen tonen: is dat dan pornografie?»

HUMO Is het niet een manier om te suggereren dat u cinefiel of literair plezier schept in het tonen of beschrijven van geweld? En dat lezers en kijkers dat plezier dan ook zullen ervaren?

LITTELL «Francis Bacon kreeg vaak te horen dat zijn schilderijen gewelddadig zijn en hij antwoordde meestal dat niet zijn werk, maar de realiteit gewelddadig is. Daar ben ik het volledig mee eens. Ik verricht gewoon een extreem objectief onderzoek naar de werkelijkheid. En omdat die behoorlijk verschrikkelijk is, wordt wat ik maak soms verschrikkelijk genoemd.

»Ik begrijp eerlijk gezegd de hele discussie niet. De kunst- en literatuurgeschiedenis brengt al eeuwenlang verhalen over oorlog en geweld. Waar gaat de ‘Ilias’ over? Daarin beschrijft Homerus toch ook de strijd tussen de Grieken en de Trojanen? En als ik het me goed herinner, doet hij dat met behoorlijk bloederige en gedetailleerde beschrijvingen van allerlei verwondingen: speren die slokdarmen doorboren en dergelijke. Ik denk dat ik zelf ook naar zulke klinische beschrijvingen neig. Klinisch, dat is nog eens een term waar ik me in kan vinden.»

HUMO Hoe u het ook wilt noemen, uw stijl zit sommigen duidelijk dwars.

LITTELL «Ja, maar sommige mensen nemen zelfs aanstoot aan een arme die op straat leeft, omdat hij stinkt en vuil is. Je kunt als mens dan twee dingen doen. Die stinker in de ogen kijken en proberen te begrijpen waarom hij in die situatie is terechtgekomen, of je kunt je omdraaien, wat geld over je schouder gooien en een latte macchiato gaan drinken in een hippe koffiebar. Ik ben meer van de eerste aanpak, maar blijkbaar worden mensen niet zo graag met hun neus op de feiten gedrukt.»

HUMO Is dat dan de taak van een schrijver of van een documentairemaker?

LITTELL «Ja, mensen moeten de realiteit onder ogen leren zien: de wereld is een gewelddadige plek. Het is hier niet leuk en het is hier niet mooi. Maar je moet eerst beséffen dat het hier verdomd verschrikkelijk is voor je kunt gaan praten over hoe de zaken verbeterd zouden kunnen worden. Voor je kunt gaan nadenken over hoe je voor je kinderen misschien een iets minder smerige plek kunt achterlaten.

»Momenteel lukt ons dat voor geen meter. Mijn kinderen zijn tieners en op de dag dat Trump verkozen werd, zeiden ze me dat mijn generatie hen met een geweldige rotzooi heeft opgezadeld. Wat kon ik zeggen? Ze hebben gelijk. De opwarming van de aarde en zowat alle andere grote problemen van onze tijd worden in stand gehouden omdat mensen maar niet wakker willen worden.»

HUMO Gelukkig bent u er dan om hen wakker te schudden. Is het niet met een uitdagend boek over het mensenwerk achter de naziterreur, dan wel met een verrassend ingetogen documentaire over kindsoldaten in een onderbelicht conflict.

LITTELL «Ik wilde het over de kindsoldaten van Joseph Kony’s LRA hebben omdat zij radicaal onze ideeën uitdagen over wie een beul of een moordenaar is, en over wat een misdaad is. Wie is er verantwoordelijk wanneer een ontvoerd kind, binnen het enige referentiekader dat het nog heeft, gruwelijke wreedheden begaat? De situatie in Oeganda roept essentiële vragen over schuld en onschuld op.»

HUMO Die worden nergens zo ingewikkeld als in het geval van Dominic Ongwen.

LITTELL «Ja, hij werd als tiener ontvoerd, werd later een gezocht kopstuk van het LRA en wordt nu door het Internationaal Strafhof in Den Haag berecht voor oorlogsmisdaden. En toch zullen de kindsoldaten in mijn film je vertellen dat de man, net als zij, amnestie moet krijgen. En waarom zou die smeerlap als enige berecht moeten worden, terwijl anderen veel ergere dingen hebben gedaan? Als symbooldossier tegen straffeloosheid heeft het helemaal geen zin, want mannen die vrijwillig in Kony’s leger hebben gediend en kinderen hebben ontvoerd, lopen vandaag vrij rond dankzij de amnestie. Ze gaan ’s zondags netjes naar de kerk en ze gaan shoppen met het geld dat ze voor hun desertie hebben gekregen, terwijl de kindsoldaten van toen nu omkomen van de honger.»

HUMO Hoe ziet u de toekomst van de voormalige kindsoldaten? Zijn ze gedoemd om ‘verkeerde elementen’ in de maatschappij te blijven?

LITTELL «Eén van hen, Geofrey, drukt het heel treffend uit wanneer hij zegt dat de regering wel amnestie kan geven, maar dat die ook in de harten van de mensen moet leven. Er is een soort consensus dat er vergeven en vergeten moet worden, maar de specifieke gevallen gaan altijd over familieleden die op gruwelijke wijze zijn omgebracht. Dat is moeilijk te vergeven. Geofrey werd bijna gedood bij de wraakpoging van een man die hem herkende als één van de kindsoldaten die zijn gezin hebben vermoord.

»In het algemeen zijn de jongens beter af dan de meisjes. Velen hebben wel psychiatrische problemen en raken aan de drank, maar zij kunnen nog werk zoeken op het platteland of in de stad. Of ze kunnen in het leger gaan en zo in hun levensonderhoud voorzien met het enige wat ze echt kunnen: met wapens omgaan. Hun leven is niet makkelijk, maar niet helemaal uitzichtloos. Dat is voor de meisjes wel anders: zij zijn uit de oorlog teruggekeerd met ongewenste kinderen, de zogenaamde bush babies, voor wie in de traditionele Oegandese samenleving geen plaats is. Een politicus die problemen wil veroorzaken, hoeft die onopgeleide generatie maar een kalasjnikov in de handen te duwen om de boel weer te laten ontploffen.

»Opvoeding is de enige duurzame oplossing, en daarom proberen we hen ook te helpen met een inzamelactie op het crowdfundingplatform KissKissBankBank. Ik herhaal: KissKissBankBank!»

HUMO Hint begrepen. Dank voor het gesprek.

‘Wrong Elements’ speelt nu in de bioscoop in Brussel en Wallonië.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234