Mensensmokkel op de fiets: de vlucht uit Syrië

Illegale immigranten komen op vele manieren naar West-Europa: via boten, vrachtwagens, auto’s, bussen en treinen. Maar in Macedonië kwamen ze plotseling met... de fiets. Syrische vluchtelingen karren op hun door criminelen geleverde mountainbikes over de autostrades van de Balkan, op weg naar een nieuw leven in de Europese Unie. Op die fietstocht door de hel worden ze belaagd door gewapende bendes die hen bestelen en hun laatste cent afhandig maken.

Vrijdagmiddag 19 juni in Macedonië, het zuidelijkste land op de Balkan dat is voortgekomen uit de Joegoslavische boedelscheiding. In de hoofdstad Skopje nemen we de oprit naar de E75, de grote internationale autosnelweg die Athene verbindt met Belgrado. Op Macedonisch grondgebied heet deze weg nogal pompeus ‘de snelweg van Alexander van Macedonië’, zoals Alexander de Grote hier wordt genoemd. We rijden naar het zuiden, richting Griekenland. De zon schijnt over het verlaten, steile heuvellandschap. Er is amper verkeer te zien op deze snelweg waar je om de haverklap moet stoppen voor de bemande wegentolpoorten. De flauwe motor van onze gehuurde Opel Astra heeft moeite met de soms vinnig klimmende en dalende route. En dan, even buiten de centraal gelegen Macedonische stad Veles, wordt de slaperige routine van het autorijden op een bijna lege autosnelweg abrupt doorbroken. Boven op de zoveelste heuvel zien we in de tegengestelde rijrichting twee Afrikanen vrolijk voorbij racen. Maar ze zitten niet in een auto, zoals dat de gewoonte en zelfs verplicht is op een Europese snelweg. Ze zijn met de fiets. En ze lijken nog in een ontsnapping te zitten ook, want ver achter hen, aan de voet van de heuvel, zwoegt het peloton. Tien, twintig fietsers sleuren zichzelf naar boven, breed heen en weer slingerend over de ‘snelweg van Alexander’, naar het noorden. Als Flandriens hangen ze over hun stuur. Ze stampen, zweten en hijgen, terwijl zo nu en dan een auto of vrachtwagen rakelings langs hen heen dendert.


‘Daesh! Kill! Daesh! Kill!’

Dit is geen scène uit een film. Dit is echt. We gooien de Opel op de pechstrook en springen over de vangrail op de middenberm naar de andere kant van de snelweg. De eerste fietsers van het peloton naderen de top. Ze zwaaien enthousiast en maken V-tekens met hun vingers als ze ons in de gaten krijgen. Maar dit zijn geen wielertoeristen. Ze hebben geen bierbuik en dragen geen raceschoenen van Shimano en truitjes van Lotto. De jongens rijden in afgedragen T-shirts en goedkope trainingsbroeken. Eentje heeft een short rond zijn hoofd geknoopt om de brandende zon te temperen. Voor de rest hebben deze ongewone fietsers niks bij zich: geen kleren, geen eten, zelfs geen fles water… Het zijn ook niet de beste fietsers. Hun fietsen zijn mountainbikes, van het goedkope Chinese type. Puffend houden ze halt op de heuveltop. Het zijn allemaal jongemannen, de meesten zelfs piepjong, met zwart haar, een getaand gelaat en donkere, vrolijke ogen. De jongens zijn uitbundig. Ze roepen en lachen en ze spreken allemaal Engels, knikken ze, want ze zijn van heel goede wil. Maar verder dan ‘hello’, ‘goodbye’ en ‘peace’ raken ze niet. Vanuit de achtergrond komt een wat oudere jongen over de top gezwalpt. Hij kon het jonge geweld niet volgen, maar hij is duidelijk de leider van de groep en spreekt wel een begrijpelijk mondje Engels.

'Vluchtelingen kopen goedkope Chinese fietsen die hen door criminelen worden aangeboden voor 100 euro per stuk.'

‘Wij komen uit Syrië,’ zegt Ayoub hijgend en gooit zijn fiets in de berm. ‘We zijn op de vlucht gegaan voor de Islamitische Staat.’

‘Yes, yes! Daesh, Daesh!’ roepen een paar van zijn jongens die op hun fietsen geleund liggen en met hun wijsvinger snijbewegingen langs hun keel maken: ‘Daesh! Kill! Daesh! Kill!’

De groep blijkt uit Deir ez-Zor te komen, een door de Islamitische Staat bedreigde stad in het oosten van Syrië. Ze zijn al een hele tijd onderweg. Nadat ze over de grens met Turkije waren geglipt, hebben de jongens het hele Turkse land doorkruist om aan de westkust met een boot de oversteek te maken naar één van de Griekse eilanden en dan met een andere boot in de Noord-Griekse stad Thessaloniki aan te meren. Daar begon de sluiptocht door Europa voor deze jongens zonder papieren, zonder familie en met een onzekere toekomst. Een illegale trek over gesloten grenzen naar het beloofde land. Daarbij worden ze begeleid door criminelen en mensensmokkelaars die hen de weg tonen en hen over de grenzen brengen naar een wereld waarvan ze denken en hopen dat die beter is: Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Scandinavië, onze lage landen…

‘Wij gaan naar Duitsland,’ knikt Ayoub. ‘We rijden nu met de fiets naar de Servische grens. Daar zullen ‘gidsen’ ons naar de overkant helpen. Vervolgens trekken we door Hongarije en Oostenrijk en dan zijn we in Duitsland.’

'Neem de autostrade maar: dat is de kortste weg en het is altijd rechtdoor'

HUMO Hoe komen jullie aan die fietsen?

Ayoub «Gekocht in Gevgelija, aan de grens met Griekenland. Iedereen koopt daar fietsen. We hebben 100 euro per stuk betaald. We hopen ze straks te verkopen voordat we Servië binnengaan.»

HUMO En waarom rijden jullie over de autostrade?

Ayoub «Dat hebben ze ons in Gevgelija aangeraden. De tocht in treinwagons of te voet over het spoor is te gevaarlijk, en een auto of bus is te duur. ‘Neem de autostrade maar,’ zeiden ze. ‘Dat is de kortste weg en het is altijd rechtdoor tot aan de grens met Servië.’»

Van Gevgelija tot aan de Servische grens is het ongeveer 200 kilometer. Boven op deze heuvel buiten Veles zijn de jongens dus halfweg. Ze hebben nog een hele rit voor de boeg, maar dat kan de pret nauwelijks drukken. Ze springen op hun fiets en trekken zich weer op gang. ‘Go, go, go!’ roepen ze vrolijk. ‘Have a good life,’ zegt Ayoub terwijl hij op zijn zadel kruipt en de heuvel afrijdt.


Hyena’s langs de snelweg

Terwijl Europa met ontzetting en bezorgdheid kijkt naar Zuid-Italië waar elke dag duizenden ontheemden aanspoelen, is aan de oostkant van Europa een achterpoort geopend waarlangs steeds meer vluchtelingen de Europese Unie binnenglippen. Het is een smokkellijn die vooral wordt gebruikt door Syriërs, Irakezen, Afghanen en Afrikanen uit Somalië en Eritrea. Ze loopt via Turkije, Griekenland, Macedonië en Servië, waarbij de vluchtelingen via de Hongaarse grens de Europese Unie worden binnengesmokkeld. Volgens het Macedonische weekblad ‘Fokus’ zijn er dit jaar al 40.000 vluchtelingen noordwaarts door het land getrokken. In ons hotel in Skopje lacht de man aan de receptie met de cijfers in de Macedonische pers: ‘Als dat het officiële cijfer van de regering is, kun je het maar beter meteen verdubbelen. Deze regering liegt over alles.’

De vluchtelingenstromen in Macedonië zijn doorgaans aan het publieke oog onttrokken. Wie illegaal in het land is, mag namelijk niet gebruikmaken van het openbaar vervoer: een chauffeur, machinist of conducteur wordt schuldig geacht aan mensensmokkel als hij ze op zijn bus of trein laat stappen. Daarom laten vluchtelingen zich door smokkelaars in auto’s en vrachtwagens vervoeren of worden ze ’s nachts illegaal in goederenwagons geduwd. Anderen trekken op eigen houtje door het bergachtige en snikhete land, vaak over de treinsporen, waar al meer dan 80 van hen de dood vonden onder de wielen van een locomotief. Maar toen kregen criminelen in Zuid-Macedonië blijkbaar een goed idee: ze gingen de vluchtelingen goedkope fietsen verkopen.

‘Ik heb dit nog nooit meegemaakt,’ zegt de praatgrage dame met blauwgelakte nagels door het raampje van haar tolpoort bij Skopje, terwijl ze onze 60 denar (ongeveer één euro, red.) incasseert. ‘De laatste jaren komen er steeds meer vluchtelingen naar Macedonië, al zien wij die mensen niet, ze nemen normaal nooit de snelweg. Maar sinds twee weken komen ze hier dagelijks in groepjes voorbijfietsen. Elke dag worden het er meer, ze zijn gewoon niet meer te tellen. We helpen hen zoveel we kunnen. Gisteren hebben we al onze waterflessen en andere dranken die we van thuis meebrengen aan hen gegeven. Die arme jongens waren totaal uitgedroogd. Je moet toch iets doen?’

Syrische vluchtelingen die ongemoeid door politie of andere autoriteiten op fietsen van mensensmokkelaars over de autostrades van Macedonië pedaleren – het zou grappig zijn als het niet zo schrijnend was. Want voor veel vluchtelingen is deze fietstocht een tocht door de hel. Op hun rit door het Balkanland worden ze belaagd door groepen gewapende criminelen die als hyena’s langs de autowegen op de loer liggen. Ze pakken hun gsm’s met daarop familiefoto’s af, beroven hen van hun laatste geld en stelen zelfs hun fietsen en schoenen.

‘Het is een enorme schande,’ zegt de man in het hotel terwijl hij zijn krant dichtslaat. ‘Je kunt het je amper voorstellen dat mensen die vluchten voor de barbarij in Syrië en Irak door Macedoniërs worden aangevallen, geslagen en bestolen. Het tart elke verbeelding.’


Ali Baba en de Albanese rovers

Maar het kan nog erger. Begin juni brak in Macedonië een schandaal los toen het Engelse Channel 4 een in Macedonië gedraaide reportage bracht over de ontvoering van vluchtelingen door een bende mensensmokkelaars die losgeld eisten. Die organisatie, geleid door een mysterieuze ‘Afghaan’ onder de naam Ali Baba, aangevuld met lokale Albanese criminelen, opereert vanuit de etnisch Albanese bergdorpen Vaksince, Lojane en Matejce in de buurt van de noordelijke stad Kumanovo. Uitgerekend deze drie dorpen waren in 2001 – toevallig of niet – de bolwerken en uitvalsbases van de UCK-guerrilla die de Macedonische staat aanviel en een conflict uitlokte dat negen maanden duurde. De Macedonisch-Albanese milities waren een afsplitsing van het Kosovaars Bevrijdingsleger, berucht om zijn maffiaconnecties en oorlogsmisdaden tegen minderheden zoals de plaatselijke Roma en Serviërs.

Ali Baba en zijn handlangers hebben inmiddels miljoenen verdiend aan de mensensmokkel. De meeste vluchtelingen werden vanuit het niemandsland tussen Griekenland en Macedonië 200 kilometer verder naar Kumanovo gebracht, in benauwde treinwagons, waarna ze te voet naar Vaksince werden geleid om er opgesloten te worden in de overvolle stinkende hokken van Ali Baba. Sommigen van hen vertelden dat ze pas naar Servië mochten vertrekken nadat ze zich hadden vrijgekocht voor bedragen tussen 500 en 1000 euro.

Het waren uitgerekend de activiteiten van Ali Baba die de vluchtelingen in Macedonië in het zadel hebben gekregen. De mensenhandelaars in Gevgelija besloten namelijk slim in te spelen op de gevaren die de vluchtelingen te wachten stonden en presenteerden hen een veiliger alternatief: koop een fiets, dat is veel veiliger dan een treinwagon of een voettocht over de sporen. En zo werden fietsende illegalen de laatste weken bijna een normaal fenomeen in Macedonië.

Een dag na onze eerste ontmoeting met de fietsende Syriërs, rijden we de Alexandersnelweg nog eens af. Het is zaterdag 20 juni. Maar vreemd genoeg zijn de vluchtstroken leeg. Er is geen enkele illegale coureur meer te bekennen. Waar zijn ze naartoe? Worden er in het weekend misschien geen fietsen verkocht in Gevgelija?

‘De fietsers die u gisteren hebt gezien waren voorlopig de laatste,’ zegt Vojislav Stojanovski, juridisch adviseur van het Macedonische Helsinki Comité voor Mensenrechten in Skopje. Samen met een aantal via Facebook georganiseerde burgerinitiatieven is deze organisatie één van de weinige die zich in Macedonië bekommert om de kwetsbare positie van de vluchtelingen uit het Midden-Oosten en Afrika. ‘Vandaag is namelijk de nieuwe Wet op Asiel en Voorlopige Bescherming van kracht geworden,’ legt Stojanovski uit. ‘Dankzij die wet krijgen illegale migranten bij het binnenkomen in Gevgelija van de politie een document waarmee ze 72 uur legaal in Macedonië kunnen verblijven.’

HUMO Dat is nog beter dan fietsen op de autostrade. Is Macedonië dan toch het beloofde land?

Vojislav Stojanovski «Illegale vluchtelingen kunnen binnen deze periode een asielaanvraag indienen in Macedonië. Maar natuurlijk doet niemand dat. Voor niemand van hen is ons land de eindbestemming. Ze willen allemaal naar de Europese Unie. En met dit document kunnen ze nu een bus of trein nemen om naar de Servische grens te reizen. Hun transit door Macedonië is gelegaliseerd. Ze mogen drie dagen lang gebruikmaken van het openbaar vervoer, terwijl dat eerder verboden was.»

HUMO Dat maakt hun reis veiliger?

Stojanovski «Natuurlijk. Ze hoeven niet meer illegaal door het land te trekken en staan veel minder bloot aan het geweld van criminelen en de kidnappers van Ali Baba.»


Vier meter hoge muur

Maar zodra er vluchtelingen over de Servische grens wippen, komen ze meteen weer in de illegaliteit terecht. Ze gebruiken dan namelijk de oude Balkanroute, het vluchtkanaal naar Noordwest-Europa dat sinds 1999 door tienduizenden Roma en Albanees sprekende Asjkali-zigeuners uit Kosovo is gebruikt. Die sloegen op de vlucht voor de Albanese nationalistische UCK-milities die na de Navo-bombardementen op Servië bijltjesdagen organiseerden tegen niet-Albanese minderheden, zoals Serviërs, Roma en Slavische moslims, en plunderend en brandstichtend door Kosovo trokken. Emran is zo’n Romaman die vijf jaar geleden met zijn zwangere vrouw en 6-jarige dochter naar België vluchtte met de hulp van mensensmokkelaars. We ontmoeten hem net over de grens in Kosovo.

'Je kunt het je amper voorstellen dat mensen die vluchten voor de barbarij in Syrië en Irak door Macedoniërs worden aangevallen, geslagen en bestolen'

HUMO Hoe werkt de Balkanroute?

Emran «Voor ons begon die in Servië. Je legt al het geld samen dat je kunt lenen van familie en vrienden en vertrekt naar de Noord-Servische regio Vojvodina, waar je de diensten van een ‘gids’ koopt, een mensensmokkelaar die je langs allerlei sluipwegen naar een EU-land naar keuze brengt. Wij zijn van de bus gestapt in het stadje Subotica aan de Hongaarse grens, waar we op de markt op zoek gingen naar een mensensmokkelaar. Alle marktkramers kennen die mensen. Sommigen vragen wel 2.000 euro. Je blijft zoeken tot je de goedkoopste hebt gevonden. Wij kwamen uiteindelijk bij een vriendelijke Hongaar terecht die het voor 300 euro per persoon wilde doen. Ons dochtertje mocht zelfs mee tegen halve prijs. Vandaag liggen die bedragen veel hoger.

»Het was een verschrikkelijke tocht, door bossen en rivieren. In het Hongaarse grensdorp Röszke werden we afgezet bij een andere Hongaar, die ons met zijn auto naar Oostenrijk bracht voor 500 euro, wat heel veel geld is voor een ritje van amper drie uur.

»Eenmaal in Oostenrijk kun je dan je eindbestemming kiezen. Op de parkeerplaatsen staan chauffeurs klaar die naar alle West-Europese landen rijden: Duitsland, Nederland, Frankrijk... Wij kozen voor België, omdat ik daar familie heb. Onze chauffeur was een Servisch sprekende Oostenrijker en vroeg maar 500 euro voor de hele rit. Sommigen maakt het niet zo veel uit hoeveel je geeft, ze willen echt helpen. Anderen melken je helemaal uit en nemen zelfs je spullen af: ‘Dat heb je niet nodig, dat krijg je toch allemaal gratis in België.’ Wij hadden geluk: we zijn niet beroofd en voor een goeie prijs werden we afgezet voor de poort van de Dienst Vreemdelingenzaken in Brussel. We hoefden maar aan te schuiven om onze asielaanvraag in te dienen.»

'Hongarije gaat een muur bouwen langs de grens met Servië: 170 kilometer lang en 4 meter hoog, compleet met prikkeldraad en camera's'

Zo gemakkelijk is het tegenwoordig niet meer. In tegenstelling tot Macedonië, dat de vluchtelingen nu een legale transit biedt, hebben Servië en Hongarije – landen die ook jarenlang de vluchtelingen ongemoeid over hun grondgebied lieten trekken – nu besloten om zware barrières op te werpen.

Stojanovski «Hongarije gaat nu een muur bouwen langs de volledige grens met Servië: een anti-immigratiemuur van 170 kilometer lang en 4 meter hoog, compleet met prikkeldraad en camera’s. In afwachting van de voltooiing daarvan hebben de Hongaren samen met de Oostenrijkse en Servische grenspolitie een gesofisticeerde missie opgezet die langs de Servisch-Macedonische grens patrouilleert zodat er geen vlieg meer door kan.»

'Er is een ramp in de maak: Macedonië wordt een nieuw Sicilië, overspoeld door migranten.'

HUMO Macedonië heeft dus te vroeg gejuicht?

Stojanovski «De voorlopige transitdocumenten die wij de vluchtelingen nu geven, worden in Servië als intentionele asielaanvragen beschouwd. Elke illegale immigrant die door de Serviërs wordt gesnapt, wordt nu automatisch teruggestuurd naar Macedonië met de boodschap dat hij of zij eerst die asielaanvraag in Macedonië moet afhandelen. Sinds het document ingevoerd werd, hebben de Serviërs al 1.200 mensen per dag terug de grens over gestuurd.»


Het nieuwe Sicilië

HUMO U zit dus met een probleem: het gros van de migranten op weg naar de EU zal vast komen te zitten in uw land. En zoals een prop in een vulkaanpijp zal dat tot een explosie leiden.

Stojanovski «Er is inderdaad een ramp in de maak. Wij worden een nieuw Sicilië, overspoeld door migranten. Macedonië is iets kleiner dan België en heeft een bevolking van net twee miljoen zielen. Wij kunnen die toevloed niet aan. De Grieken kan het niet schelen. Die zetten, grof gezegd, de sluizen open, waardoor de Syriërs en Irakezen met duizenden tegelijk in Macedonië binnenstromen. Wij hebben niet het personeel en de technische middelen om onze 100 kilometer lange grens met Griekenland te beveiligen. Die migranten zitten hier dus als ratten in de val; ze kunnen geen kant meer op. De enige alternatieve smokkelweg loopt via Kosovo en Montenegro, een onveilige en onmenselijk zware tocht door het hooggebergte.

»Maar die mensen moeten hier weg, want Macedonië heeft gewoon géén opvangcapaciteit. In ons land is er welgeteld één detentiecentrum voor illegalen in Gazi Baba bij Skopje, met amper 120 plaatsen. Ik ben daar vorige week gaan kijken en heb met de mensen door het raam moeten spreken. Ze zitten opgesloten als zware criminelen, met 450 man op elkaar gestapeld, zonder bedden of fatsoenlijke sanitaire voorzieningen. Onder hen bevinden zich ook zwangere vrouwen en kinderen zonder ouders. Waarom ze niet weg mogen? Ze worden door onze justitie beschouwd als getuigen tegen mensensmokkelaars. En zonder getuigen, geen rechtszaak. Sommigen zitten er al zeven maanden. De regering moet hier dringend iets aan doen.»


Maffia en megalomanie

Maar de huidige regering van premier Nikola Gruevski maalt niet echt om opgesloten vluchtelingen, net zoals ze maandenlang niet maalde om de onafgebroken migratiestroom die door het land trok. Zelfs de criminele fietsenhandel in Gevgelija werd nooit aangepakt en wekenlang rolden de Syrische fietsers over de Macedonische autostrades zonder dat de anders notoir corrupte politie hen daarbij lastigviel. Tot de internationale druk en de groeiende vluchtelingenstroom Gruevski dwongen om eindelijk toch iets te doen.

'Het autori­taire en corrupte regime van Macedonisch premier Gruevski zou banden hebben met mensen­smokkelaars.'

In de tien jaar dat de autoritaire politicus van de nationalistische en populistische partij VMRO-DPMNE aan de macht is, is Gruevski vooral bezig geweest met politieke intriges, het beperken van de persvrijheid, het grootschalig afluisteren van de oppositie en het verspillen van meer dan een half miljard euro aan megalomane bouwwerken in het stadscentrum van Skopje. Al jaren beweren onafhankelijke journalisten dat het autoritaire en corrupte regime van Gruevski, dat overeind wordt gehouden door de etnisch Albanese partij van voormalig UCK-commandant Ali Ahmeti, betrokken is bij de georganiseerde misdaad, beschuldigingen die bij elke nationale crisis weer opduiken. Ook in deze vluchtelingencrisis klinken dezelfde verdachtmakingen: mensensmokkelaars als Ali Baba hebben connecties met politici en topfiguren bij de politiediensten.

Stojanovski «Het was al langer geweten dat Ali Bangladesh, zoals hij ook bekendstaat, aan het hoofd staat van een groep criminele migranten uit Afghanistan, Pakistan en andere landen, die in Macedonië zijn blijven hangen en in de mensenhandel zijn gestapt. En dat ze bijgestaan worden door lokale gangsters en maffiosi die een graantje willen meepikken.

»Maar toen na de reportage van Channel 4 half juni het vluchtelingenschandaal mondiaal nieuws dreigde te worden, móést de Macedonische regering wel reageren. Het blijft echter verdacht dat de politie zo laat in actie kwam tegen de bende. Terwijl ze het netwerk onmiddellijk hadden kunnen oprollen, hebben de politiediensten vijf hele dagen gewacht. Waarom? Wilden ze Ali Baba en zijn mensensmokkelaars de tijd geven om zich uit de voeten te maken? Bij de actie werden uiteindelijk 128 migranten uit de huizen van Ali Baba geplukt, maar er werd geen enkele crimineel opgepakt, behalve de lokale Albanese eigenaars die hun huizen aan de bende hadden verhuurd.

»En vorige week werd Ali Baba plotseling alsnog gearresteerd in één van de bergdorpen. De politiediensten zeggen ineens trots dat ze dé grote organisator van álle mensensmokkelbendes in Macedonië te pakken hebben. Ali Baba zou gewoon voor alles verantwoordelijk zijn. Het klinkt mij allemaal iets te gemakkelijk. Hier klopt duidelijk iets niet.»

HUMO Wat zit er volgens u achter?

Stojanovski «Corruptie. Ik denk sowieso dat de lokale politie samenwerkt met de smokkelnetwerken. En mogelijk zijn ook topfiguren van de speciale politie-eenheden die in dit land de georganiseerde misdaad moeten bestrijden erbij betrokken. De smokkelaars verdienen namelijk grof geld aan de mensenhandel en kunnen daarmee wie dan ook corrumperen. In een arm land als Macedonië kun je voor 500 euro iemand een maand laten werken zonder dat hij moeilijke vragen stelt.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234