Michaël Zeeman (1958 - 2009)

In Rotterdam is de Nederlandse dichter, journalist en televisiepresentator Michaël Zeeman overleden. Eerder dit jaar werd bij Zeeman een hersentumor ontdekt. Daaraan is hij gisterenavond op vijftigjarige leeftijd bezweken. In 1998 had Onze Man een uitgebreide babbel met hem.


Horen, zien en haten met Michaël Zeeman

Uit: Humo 3013; 2 juni 1998

'Men zegt wel 's dat het medium tv veel verkorven en vernietigd heeft, dat deze lompe reus met zijn lemen voeten het gewas der beschaving heeft vertrapt, dat niet de schijf van Nipkow maar de laars van Attila de Hun aan de basis ligt van de Lumineuze Lichtbak.' Zoals steeds legde Marc Mijlemans even genadeloos als virtuoos de vinger op de wonde van de tijdgeest, toen hij in 1985 de elitaire horde een schop voor de kont gaf die 'Amusing Ourselves to Death' van Neil Postman had gelezen en ijverig zijn onheilsboodschap uitdroeg. Terwijl de wapenwedloop liep als een tiet-met-kernkop, vreesde de intellectuele elite vreemd genoeg dat de tv de ondergang van de wereld zou veroorzaken.


'Toen ik geconfronteerd werd met de mededeling dat ik mijn vrouw in elkaar geslagen had, vroeg ik: 'In welk ziekenhuis heeft u haar gevonden?' Dat was niet echt handig'

Intussen putte Mijlemans in het onvolprezen 'Mijl op zeven' verpletterend proza uit zijn tv-verslaving, niet blind voor de ergerniswekkende rommel op tv, maar ook intens genietend van kwaliteitsprogramma's: 'Over tv kan men niets generaliserends zeggen. Het is een grillig medium, een stoelendans van de good, de bad en de ugly.' Meer dan tien jaar later is het elitaire enthousiasme voor zwartkijker Postman verdampt, en hebben zelfs de meest verstarde intellectuelen leren leven met de tv. Ook in de inleiding bij 'Het scherm der verbeelding' (Meulenhoff/Kritak), een door Michaël Zeeman en Maarten Doorman samengestelde bundel met voorzichtig optimistische stukken over tv, is een minder trefzekere variant van Mijls stoelendans terug te vinden: 'Het gaat niet om de vraag of televisie goed of slecht is. Het is er. Het gaat om de vraag wat ermee aan te vangen.'

HUMO Het blijven verdachte woorden voor een rasechte intellectueel, ook al presenteert die dan het boekenprogramma 'Zeeman met boeken'. Heeft u eigenlijk wel een tv?

Michaël Zeeman « Sinds twee jaar heb ik inderdaad een tv. Een van de medewerkers aan mijn programma stelde twee jaar geleden vast dat mijn verjaardag samenviel met de eerste uitzending van het seizoen van 'Zeeman met boeken'. En wat was er aardiger, zo bedacht hij, dan bij mij thuis mijn verjaardag te vieren en samen die eerste uitzending te bekijken? Ik durfde op dat moment niet te bekennen dat ik helemaal geen tv had, de schaamte was te groot. En dus ben ik 's middags de stad ingegaan en heb ik een heel mooie tv gekocht. Die wordt inmiddels ook vaak gebruikt, ik sta nu dus behoorlijk dicht bij mijn volk. Dat is een hele vooruitgang.»

HUMO Waar kijkt u zoal naar?

Zeeman « Ik ben een doorgewinterd zapper geworden. Ik kijk vooral 's avonds laat: rond tienen naar een heleboel actualiteitenprogramma's, en nadien naar de collegiale cultuurprogramma's van buitenlandse zenders. Ik vind het buitengewoon aangenaam dat cultuur zich 's avonds laat op tv afspeelt. Zo kan ik voordien nog even naar een toneelstuk of een concertuitvoering.

» Ik ben natuurlijk niet van een vreemde planeet gekomen: in mijn privé-leven heeft zich weleens een partner voorgedaan die over een tv beschikte, en toen ik bij De Volkskrant werkte, keek ik op de redactie weleens naar de tv. Ik loop dus niet te jammeren om wat ik al die jaren gemist heb.»

Horen, zien en haten met Michaël Zeeman (2)

HUMO Weerde u voor twee jaar bewust de tv uit uw huis? Marc Mijlemans schreef ooit dat zeggen dat je geen tv hebt 'klinkt als: 'Wij nemen geen boterhammen mee naar het werk.' De nieuwe aristocratie wentelt zich in vreemde curven om aan besmetting door het plebs te ontkomen.'

Zeeman (glimlacht) « Als je aan het plebs wil ontkomen, moet je niet in een stad als Amsterdam gaan wonen, want dan lukt dat toch niet. Er is gewoon geen ontkomen aan. Overigens neem ik ook geen boterhammen mee naar het werk, dus misschien... Nee, het was gewoon een kwestie van tijdsgebrek. Ik wist toen niet hoe ik tv-kijken in mijn dag zou moeten inpassen. Ik weet dat nu iets beter, omdat mijn dagen er anders uitzien dan toen ik nog vast in dienst was bij de krant.»

HUMO U bent dus nooit een volgeling van Neil Postman geweest?

Zeeman « Ik zie de tv niet als een bedreiging van de beschaving, en al helemaal niet als een sacraal altaar in het midden van de huiskamer dat alle aandacht naar zich toetrekt. De reikwijdte van tv is natuurlijk groter geworden, maar de maatschappelijke functie is afgenomen. Door de ongelofelijke groei van het aantal zenders die we kunnen ontvangen, via de kabel en via de satellieten, is de tv haar centrale positie van vroeger verloren.

» Als kind kon ik het simpelweg niet maken bepaalde programma's niet te zien: de gesprekken met mijn vriendjes werden gevormd door wat we met z'n allen op tv hadden gezien. Tussen het midden van de jaren zestig en het midden van de jaren tachtig was het immers de tijd van de grote tv-helden. In het dorp waar ik woon, Amsterdam, kan ik tegenwoordig kiezen uit vijfentwintig netten. Daardoor is het haast uitgesloten dat ik dezelfde programma's bekijk als al mijn buren. Een marktaandeel van vijf procent is tegenwoordig al heel wat. Er is een tijd geweest dat het marktaandeel dag in dag uit honderd procent was, namelijk toen er maar één net was.»


Zelfhaat

HUMO De tegenstanders van de tv halen grosso modo steeds dezelfde vijf argumenten aan. Ten eerste: op tv is geen echte cultuur te zien, alleen maar een reeks fabrieksproducten.

Zeeman « Daar ben ik het absoluut niet eens mee. Dat kan ook niet, want dan zou ik mijn eigen programma's ridiculiseren. Nu is veel zelfhaat me niet vreemd, maar dat gaat me toch te ver.

» Tv presenteert cultuur natuurlijk op een heel eigen manier. Elk medium heeft zijn voordelen, maar ook zijn beperkingen. Cultuur dient op tv bijna altijd tot persoonlijke gedachtespinsels herleid te worden: niet het kunstwerk staat centraal, maar de kunstenaar. En door de trivialiteit van het medium gaat het in één moeite door dan maar meteen over diens geslachtsleven, eetpatronen en drankgewoonten. En dat leidt helaas de aandacht af van waar het over gaat: het kunstwerk.»

HUMO Ten tweede: de lage cultuur put uit de hoge cultuur, waardoor die door de lage cultuur besmet raakt.

Zeeman « Dat lijkt me ook al onzin. Die vermenging bestaat al eeuwen en heeft tot schitterende producten geleid: mijn zestiende-eeuwse collega François Rabelais geeft in zijn grote, hoogst culturele roman, 'Pantagruel et Gargantua', een voorstelling van wat er zich in de lage cultuur afspeelt.»

HUMO Ten derde: verstokte tv-kijkers krijgen een vreemde kijk op de werkelijkheid. Omdat Columbo een moordzaak op anderhalf uur kan ontraadselen, verwachten ze dat misdaden ook in de werkelijkheid in een handomdraai opgelost raken.

Zeeman « De suggestie is dat de indringende kracht van het plaatje zo groot is dat de tv-kijker zich daardoor laat misleiden. Als dat waar zou zijn, zou iedereen die tv kijkt debiel zijn en dus geïnterneerd moeten worden.

» Natuurlijk is de suggestie van tv verbluffend overtuigend, maar ik ben er bijna zeker van dat omzeggens niemand zich daardoor een andere kijk op de realiteit laat opdringen. Laat ik het omdraaien: heeft u er weleens op gelet dat u in een krant feilloos het verschil ziet tussen een foto van de werkelijkheid en een foto van een film of een toneelstuk?»

Horen, zien en haten met Michaël Zeeman (3)

HUMO Dat neemt niet weg dat menig soapacteur in het winkelcentrum door fans met de naam van zijn personage wordt aangesproken en goede raad inzake diens liefdesleven krijgt.

Zeeman « Dat is niet nieuw: de schurk uit de Verdi-opera is ook ooit door woedende toeschouwers bij de uitgang opgewacht. Zelf leef ik met een aantal figuren uit het verleden als waren het mijn intieme vrienden omdat ik over hen gelezen heb. En hoewel ik ze nooit ontmoet heb, beschouw ik ze eigenlijk ook wel als vrienden. Ik geloof dus niet dat de televisie een patent op dit soort toestanden heeft, maar ik geloof ook niet dat de soapster gevraagd wordt wie die vrouw aan zijn zij is wanneer hij zich met zijn wettige echtgenote in een winkelcentrum beweegt. Ik denk dat het best aan de mensen uit te leggen valt.»

HUMO Ten vierde: tv vernietigt de kritische traditie van de hoge cultuur en daarmee ook de democratie.

Zeeman « Tv brengt alles terug tot personen: net zoals in de kunst alles herleid wordt tot de kunstenaar, worden politieke en maatschappelijke problemen teruggebracht tot de zorgen van een politicus. Dat zou gevaren met zich mee kunnen brengen. Maar daar staat tegenover dat dankzij de uitgebreide tv-cultuur CNN een van de grootste zenders van Amerika kan zijn. Een zender die 24 uur per dag op hoog journalistiek niveau het nieuws brengt en analyseert, kan snel genoeg clichés doorprikken of misverstanden corrigeren.»

HUMO Misschien is dat nu net een slecht voorbeeld: CNN heeft tijdens de Golfoorlog mee de leugen van de schone oorlog verspreid.

Zeeman « Dat bewijst alleen dat tv de waarheid kan verdonkeremanen, niet dat dat noodzakelijk ook altijd gebeurt. Ook hier heeft de tv niet het patent: de Amerikaanse kranten hebben tijdens de oorlog in Vietnam ook scheve schaatsen gereden. Bovendien is de tv-cultuur inmiddels zo wijd verspreid dat er altijd wel ergens een correctie zal optreden. Als CNN foute of onvolledige informatie verspreidt, zal er op de BBC altijd wel een programma zijn dat CNN corrigeert. Als de Belgische media onoprecht berichten over de conflicten in Neufchâteau, zal er een Nederlands programma zijn dat die fouten corrigeert. Zolang er mensen zijn met hersens en kritische vermogens, zullen er kritische programma's gemaakt worden.»


Drieletterwoorden

HUMO Ten vijfde: de tv tast de taalvaardigheid van de kijker aan en richt de woordcultuur ten gronde.

Zeeman « Dat is me nooit opgevallen. Een dergelijke invloed zie je misschien bij mensen die alleen maar naar de commerciële omroepen kijken. Ik heb geen greep op die lui, ik kan er niet voor zorgen dat ze niet meer naar commerciële omroepen kijken en allemaal NRC Handelsblad, De Standaard der Letteren en de vrijdagse bijlage van Le Monde gaan zitten lezen. Dat zouden ze waarschijnlijk ook niet doen als die commerciële omroepen er niet waren. Ook in De Telegraaf of in Gazet van Antwerpen worden zij op een taaltje getrakteerd dat de 565 woorden niet te boven gaat. Neen, ook hier is de tv niet de boosdoener. In een land waarin een vrijheid van media geldt, kun je niet voorkomen dat er in elk medium een zekere verbotting en verstomping optreedt. Als de tv zou verdwijnen, zou dat niet plots alles oplossen.»

HUMO De laatste jaren krijgen we steeds meer emoties op tv. Ik kan me niet voorstellen dat u daarbij staat te juichen.

Zeeman « De eerste keer dat iemand in tranen uitbarstte in een praatprogramma op de tv, was Nederland geschokt en dat zal in andere landen wel niet anders geweest zijn. Nu zijn we geschokt als iemand niet in tranen uitbarst, omdat we weten dat het erbij hoort. Het is ook griezelig om te zien hoe het model van de tv-emotie de werkelijke emotie steeds meer gaat vervangen. Het is tegenwoordig bijna onmogelijk geworden om nog in tranen uit te barsten, het lijkt te veel op een tv-programma.»

HUMO Dat is wat Anna Luyten in verband met Lady Di schrijft: 'De tv heeft ons intieme leven geannexeerd.'

Zeeman « Dat is zeker waar: we wisten dat we bij de dood van die dame moesten snikken. Het was werkelijk buitengewoon moeilijk toen licht sceptisch te blijven. Zelf heb ik een reactie op het afscheidslied van Elton John geschreven. Het leek me enigszins naast de kwestie 'you lived your life like a candle in the wind' te zingen over iemand die tot de jet-set van Europa behoorde en zich verplaatste per privé-vliegtuig of per Mercedes. Maar ik stootte op een muur van onbegrip toen ik die scepsis opschreef. Je kon toen ongeveer om het even wat van die vrouw zeggen, maar dat net niet. Er werd gezongen over de groene heuvels van Engeland waar haar voetstappen voor eeuwig zouden liggen, terwijl zij na haar twaalfde nagenoeg geen enkele voetstap meer op die heuvels heeft gezet. Op rode lopers en op een vliegtuigtrappen heeft ze eindeloos voetstappen gezet, maar daar hoorde je niemand over.

» Iets soortgelijks zie je in de pornografisering van ons intiemste leven. Ik loop tegen de veertig, dus ik heb de tijd nog meegemaakt dat je uit moest kijken met het gebruiken van drieletterwoorden tijdens het verrichten van de intiemste handelingen. Dat werd niet geapprecieerd, door geen van de deelnemers. Tegenwoordig krijg je tijdens de daad hoe dan ook met menig drieletterwoord te maken, zelfs als je zelf zwijgend je werk verricht. Al die programma's waarin openhartig van gedachten wordt gewisseld en waarin de wonderlijkste personen met elkaar copuleren onder het toeziend oog van de camera's, zijn gaan bepalen hoe mensen zich gedragen in bed. Dat vermoed ik tenminste, want ik heb niet echt een brede enquête georganiseerd. Zonder in details te treden wil ik wel kwijt dat het me is opgevallen dat mensen onder die omstandigheden aanzienlijk meer drieletterwoorden gebruiken dan in het begin van mijn carrière.»

Horen, zien en haten met Michaël Zeeman (4)

Een flirtende Van Dis

HUMO Frits Abrahams schrijft: 'Een sublieme documentaire over de schrijver Philip Roth trok onlangs bij de VPRO vijftigduizend kijkers.'

Zeeman « Wat maakt dat uit? In de verscheidenheid van het tv-aanbod is er vanzelfsprekend plaats voor programma's die honderd- of vijftigduizend mensen bereiken. Het is zoals in een supermarkt: er worden drie varianten sambal aangeboden, terwijl ik me afvraag wie er überhaupt sambal koopt. Zoals er intussen een onwaarschijnlijk aanbod aan ontbijtgerechten is, zo specialiseert ook het aanbod op tv zich. Dat is helemaal niet erg, ik zoek mijn vreugde in andere programma's dan andere mensen. Zo hoop ik dat ik vanavond niet naar een voetbalwedstrijd hoef te kijken, want voetbal houdt mij niet bezig.»

HUMO Als het over literatuur op tv gaat, is voor velen Adriaan van Dis nog steeds het ideaal.

Zeeman « Voor mij niet, al vond ik het allemaal wel sympathiek. De aanleiding voor een gesprek was telkens wel een nieuw boek, maar al heel snel werd de aandacht van dat nieuwe boek naar de auteur verplaatst. En de auteur heeft natuurlijk menselijke trekjes. Van Dis was heel erg goed in de flirt met de auteur. Een beroemd en hilarisch voorbeeld daarvan was het gesprek met Annie Cohen-Solal, een dame die een boek over Jean-Paul Sartre had geschreven. Die schele Franse filosoof is niet noemenswaardig aan bod geweest, de uitzending werd gedragen door de erotische spanning tussen de gast en de gastheer. Ook dat is mooi, maar dan heb je geen programma over literatuur meer, maar over een verheven wijze van erotische omgang tussen een aantrekkelijke schoonzoon en een voyante Parisienne.»

HUMO In 'Kamer met uitzicht', uw zomerprogramma dat binnenkort zijn tweede jaargang ingaat, praat u toch ook gewoon met schrijvers?

Zeeman « Zeker, maar zonder ze op indiscrete wijze aan de tand te voelen over intimiteiten die mij niet aangaan. Ik heb al opnames achter de rug met mensen als John Banville, Peter Nadas, W.G. Sebald en Graham Swift. Ik kies dus niet voor coryfeeën, want die zijn niet interessant: een auteur die tweehonderdduizend boeken verkocht heeft, hoef ik niet. Ik wil de mensen middels het programma op een oeuvre wijzen dat ik prachtig vind maar zij wellicht nog niet ontdekt hebben.»

HUMO Wordt er in 'Zeeman met boeken' op de best mogelijke manier met literatuur op tv omgegaan?

Zeeman « Het is in elk geval een manier die me ligt. Ik vind het leuk om te doen, en er zijn in Nederland voldoende mensen die het leuk vinden om naar te kijken. Er kijken tussen de zeventig- en de honderddertigduizend mensen, afhankelijk van het weer en het voetbalaanbod op de andere netten.»

HUMO Weet u hoeveel van die kijkers wél geregistreerd worden maar eigenlijk voor tv zitten te slapen? De discussies zijn namelijk niet altijd even meeslepend.

Zeeman « Ik weet niet hoe dat getest moet worden, slaaponderzoek is heel ingewikkeld (grijnst). Ik sluit niet uit dat er heel wat mensen voor de tv zitten te dutten, maar er wordt me nooit gezegd dat het programma steriel of bloedeloos is. Wel integendeel, eerlijk gezegd: bij lezingen krijg ik veel positieve reacties op het programma.

» Maar laat het duidelijk zijn dat ik honderdduizend kijkers onwaarschijnlijk veel vind. Want die mensen zitten dus te luisteren naar vier figuren die discussiëren over een boek. Het gaat niet over schrijvers, maar over zinnen, over taal.»

HUMO Niet altijd, Nelleke Noordervliet schrijft in 'Het scherm der verbeelding' niet onterecht: 'Het programma van Michaël Zeeman zorgt voor beroering als de presentator een boek tot de grond toe afbrandt in niet mis te verstane, emotionele termen. En als daar nog een persoonlijke vendetta een rol bij speelt is het tableau compleet.'

Zeeman « Vendetta's hebben niks met boeken te maken en interesseren me dus niet: ik leef tussen tienduizenden boeken en heb niet de tijd om me druk te maken over de persoonlijke zielenroerselen van bijvoorbeeld Joost Zwagerman. Maar ik maak me wel druk als hij een boek schrijft dat ik buitengewoon slecht vind. Of die man nu al dan niet in mijn dorp woont, doet er dan niet toe.

» Vorige week nog heb ik Rogi Wieg de hand gedrukt, die in zijn jongste prachtboek enkele uiterst akelige dingen over me zegt en dus schichtig stond te kijken of ik 'm dat kwalijk zou nemen. Maar daar heb ik dus helemaal geen tijd voor. Het interesseert me alleen om dat boek van Wieg in mijn tv-programma af te maken als dat boek niet in orde is. Dan doe ik dat ook zonder enig probleem. Ik begrijp dat de mensen dat fijn vinden, maar dat is voor mij geen reden op zich om dat te doen.»

Horen, zien en haten met Michaël Zeeman (5)

De troost van een boek

HUMO Wanneer vindt u het programma zelf geslaagd?

Zeeman « 'Zeeman met boeken' moet meer zijn dan een magazine dat informeert. Ik geloof dat je iets van de hartstocht die mensen voor een boek voelen, ten gunste of ten kwade, op tv zichtbaar kunt maken. Dat is in de schrijvende pers veel moeilijker.

» Al de door elkaar rebbelende mensen in 'Bouillon de culture' van Bernard Pivot stralen een hartstocht uit. Je kan het gevoel hebben dat het lezen van een boek een atavistische aangelegenheid is van wonderlijke brildragers met spijsverteringsklachten. Maar als je Reich-Ranicki op een Duitse zender ziet schreeuwen, weet je dat literatuur 'm aan het hart gaat. De schittering in iemands ogen en de energie in iemands gebaren kunnen veelzeggend zijn, net als het venijn in een reactie op iemand die een door de ander gewaardeerd boek afkraakt en dus diens schoonheidsbeleving bezeert.»

HUMO Er wordt in 'Zeeman met boeken' door vier mensen over een boek gediscussieerd, maar u sluit de discussie steeds doodgemoedereerd af door uw mening over het boek als conclusie te formuleren.

Zeeman « Dat is pure demagogie: ook als die drie anderen een boek bejubelen, zal ik zonder aarzelen het gesprek over dat boek afronden met de mededeling dat het maar niks is als ik het maar niks vind. Maar wat ik concludeer, hoeft helemaal niemand te geloven. In de loop van het gesprek in 'Zeeman met boeken' hoort de kijker alle oordelen op een rijtje, en hij mag zelf kiezen.»

HUMO U lijkt weleens meningen te hebben over meer boeken dan u gelezen kan hebben.

Zeeman « Ik heb er schik in om boeken te lezen: het is een aardige bezigheid, het verrijkt de geest. En dus lees ik één boek per dag. Dat is nodig voor mijn werk, maar ik vind het ook buitengewoon aangenaam.

» Ik ben kennelijk zo gebouwd dat ik redelijk weinig slaap nodig heb. Dat is handig. Vandaag ben ik bijvoorbeeld om halfzes begonnen, dan is het immers al licht, weet u wel? Ik woon in een uiterst luie stad, waar voor tien uur niks te beleven valt. Je kunt dus rustig vier uur lezen voor er überhaupt wat gebeurt in Amsterdam.

» U mag ook niet vergeten dat vlijt de beste remedie tegen melancholie is: als je gaat zitten en ophoudt met werk en uitdagingen te zoeken, gaat het snel fout. Bovendien heb ik geen gezin, dat scheelt ook ontzettend veel. En ik doe niet aan sport, ga niet naar winkelcentra en lanterfant niet op terrassen, dat is allemaal niet aan mij besteed. Een heleboel dingen waar mensen mee bezig zijn, hoef ik dus niet te doen omdat ik ze niet leuk vind.»

HUMO Gaat uw werk als cultuurbeschouwer niet ten koste van uw productie als dichter en fictieschrijver?

Zeeman « Voor het schrijven van een boek heb ik een langere periode nodig waarin geen stemmen van anderen me storen. Ik ben daar dan ook zeer streng in: in de zomer en in de winter neem ik een maand vrij om me aan mijn eigen werk te wijden. Maar ik heb de jongste vakanties gelukkig wat kunnen doen: ik hoop na deze zomervakantie een grote roman klaar te hebben.

» Ik maak niet zo'n groot onderscheid tussen mijn bezigheden. Ik ben een vent die praat en schrijft, en soms ziet het resultaat eruit als een gedicht, soms als een krantenstuk, soms als een boek en soms als een tv-programma.»

HUMO Zit er geen andere motor achter een gedicht dan achter een tv-programma? In uw debuutbundel dichtte u bijvoorbeeld: 'Gemis is iets dat ik nu met me draag als oude kleren.'

Zeeman « Gemis zou ook best de motor van 'Zeeman met boeken' kunnen zijn. Ik denk niet dat je de hartstocht voor het lezen tot een professionele drijfveer kunt terugbrengen. Kijk eens even hier: er bestaat niks troostrijkers dan een boek, dan een in inkt gestolde gedachte.

» Ik ervaar iets onvolledigs, en dat wil ik completeren door gedachten, door beelden, door muziek, door poëzie, eender wat kan daar een rol in spelen. Maar dat betekent niet dat ik 's ochtends radeloos opsta, eerst eens het touw probeer, 'te zwak' denk, vervolgens de gaskraan bekijk, bedenk dat er te veel lekken zijn tussen de ramen, en ten slotte wanhopig overga tot de orde van de dag omdat zelfdoding er voorlopig niet inzit.»

Horen, zien en haten met Michaël Zeeman (6)

Stelen en slaan

HUMO 'Ik leid een tamelijk onthutsend leven,' heeft u eens verklaard.

Zeeman « Ik ben een in beginsel saai mens: ik wil stilzitten, luisteren, lezen en denken. Maar toch overkomen mij voortdurend dingen waar ik van sta te kijken. Als ik brave cultuurbeschouwingen in kranten schrijf, vaak dan nog met een historische achtergrond, wordt iedereen boos. En op tv doe ik niks anders dan een paar onschuldige opmerkingen over boeken maken, maar toch schrijven ze de volgende dag allemaal beschuldigende stukken in de krant. Dat vind ik onthutsend. In bepaalde kringen blijk ik een enorme, zeer vileine haat op te wekken. Het verbaast me dat ik zoveel agressie opwek.»

HUMO Komkom, u zoekt de vijandschap toch ook op?

Zeeman « Dat heb ik nooit gedaan, ik heb nooit iemand gevraagd: 'Wil u me alstublief haten?' Ik weet wel dat de radicaliteit waarmee ik dingen poneer, mensen tegen de borst stoot. En die mensen aarzelen vervolgens niet het mes te wetten terwijl ik altijd slechts twee pennen bij me draag. Toch doe ik geen moeite om woede-uitvallen te onderdrukken: als iets lelijk is, dient het aan de kaak gesteld.

» Ik vind het ook niet erg dat ik vijanden heb, al denk ik dat ze precies daarom zo vasthoudend zijn. De meeste mensen die vijanden oplopen, gaan bij de pakken zitten, bellen de Verenigde Naties of een praatprogramma en gaan erover vertellen. Mij kan het niet schelen. In het 'Nieuwe Testament', een boek dat ik op jeugdige leeftijd tot me genomen heb, staat de aanbeveling dat je je vijanden lief dient te hebben. Dat is een raad die ik ter harte genomen heb. Ik vind mensen zonder vijanden overigens karakterloze slappelingen.

» Gelukkig overkomt me ook vaak het tegendeel: er wordt veel van me gehouden, veel meer dan ik verdiend heb. Er zijn dingen over me geschreven die ik zelf zwaar overdreven vind.»

HUMO U wordt weleens geniaal genoemd.

Zeeman « Dat is tamelijk overdreven, ik zou mezelf hoogstens bijna geniaal durven noemen.»

HUMO U lokt die complimenten ook uit door rond te bazuinen dat u op uw vijftiende de hele sterrenkaart uit het hoofd kende en in de derde klas Solzjenitsyn las.

Zeeman « Ligt dat aan mij? Men kan toch aan elke vijftienjarige een sterrenkaart geven en in de derde klas massaal Solzjenitsyn uitreiken? Ik hou een pleidooi voor de mogelijkheid van de menselijke geest om zich dingen toe te eigenen die mooi of wetenswaardig zijn.

» Ik ben in de egalitaire cultuur van de jaren zeventig grootgebracht, waarin alles werd verbannen wat boven de middelmaat uittorende. Het was een vreselijke tijd, ik heb alleen maar ellende meegemaakt. Gelukkig is dat nu anders: nu weet men dat een gemiddelde er niet kan zijn zonder uitschieters. De totale hoeveelheid intelligentie in de kosmos zal ongetwijfeld constant zijn, en aangezien tegenwoordig de debiliteit om ons heen oprukt, kan het geen kwaad zo nu en dan de aandacht te vestigen op iets dat de moeite waard is.»

HUMO Intussen blijft u omstreden. In de grachtengordel doen verhalen de ronde over een machtsstrijd bij De Volkskrant, over het slaan van uw ex-vrouw, over het stelen van enkele duizenden boeken.

Zeeman « Dat geroddel over de krant is verwaarloosbaar, dat heb je op elke krant. Er zijn mij dus twee grote misdrijven aangewreven, en ik heb in beide gevallen een ongelofelijke vergissing gemaakt.»

HUMO U heeft te hard gemept en te veel boeken gestolen?

Zeeman « Mijn vergissing is dat ik tot tweemaal toe in de lach geschoten ben toen ik met die beschuldigingen te maken kreeg. Ik vond ze zo idioot dat ik het niet de moeite vond ze te ontkennen. Als iemand me een roddel voor de voeten werpt, heb ik de neiging te zeggen: 'Waarachtig! Dat u dat aan de weet gekomen bent!' Ik had hard moeten roepen dat ik onschuldig was. Dat heb ik niet gedaan. Toen ik geconfronteerd werd met de mededeling dat ik mijn vrouw in elkaar geslagen had, vroeg ik: 'In welk ziekenhuis heeft u haar gevonden?' Dat was niet echt handig.»

HUMO Maar waarom zijn die geruchten zo hardnekkig?

Zeeman « Tot op de huidige dag heb ik mijn privé-leven privé kunnen houden: nog nooit ben ik in een praatprogramma gaan zitten om te zeggen hoe erg ik het allemaal vond. Daardoor wordt de fascinatie van een aantal van die kleine pennenlikkers en krabbelaars steeds groter. Ik geloof nu eenmaal in de beslotenheid van een huwelijk en de beslotenheid van een scheiding: of daarin harde woorden of klappen vallen, gaat slechts twee mensen aan. Als andere mensen daarover fantasieën hebben, kan ik daar niet aan doen. Overigens lunch ik nog één keer per maand met die vrouw, hoewel ik intussen van haar gescheiden ben. Dat verbijstert de omstaanders weleens, en prikkelt zonder enige twijfel hun fantasie nog meer (grijnst)

HUMO Waren die gestolen boeken ook gefantaseerd? Men vond bij u thuis namelijk veel meer boeken dan u met uw toenmalig inkomen betaald kon hebben.

Zeeman « Iedere verdachte is onschuldig tot het tegendeel bewezen is. En dat is tot de dag van vandaag niet gebeurd, dus ben ik onschuldig.

» Het is waar dat ik verdacht veel boeken had en het is ook waar dat het moeilijk te bewijzen is dat ik die boeken gestolen heb. Dat is echter niet mijn probleem, maar dat van degene die me beschuldigt. Ik heb aan de rechter gezegd: 'Ik heb vier vullingen in mijn kiezen, ik heb een grote collectie hemden en stropdassen. Als u denkt dat ik die gestolen heb, bent u aan de beurt, want dan moet u dat aantonen.' Ik heb nu twee keer zoveel boeken als twaalf jaar geleden, het is me een raadsel waarom ik sindsdien niet vaker van diefstal beschuldigd ben.»

HUMO Omdat u nu meer dan twee keer verdient dan toen bijvoorbeeld.

Zeeman « Dat is zo. Ik raad de mensen dan ook aan om gearresteerd te raken. Daarna gaat je inkomen met sprongen naar omhoog. Mijn ambitie om überhaupt iets te gaan doen dat verder ging dat het voorzien in mijn levensonderhoud, is geboren in een politiecel in Leeuwarden. Mijn verblijf aldaar was werkelijk luguber en hoogst onaangenaam: iedere overheidsinstantie die je van je vrijheid kan beroven, heeft een aantal middelen ter beschikking om je op een hele onaangename manier bezig te houden; iedere agent heeft zijn methode om ervoor te zorgen dat je je heel ellendig voelt. Ik heb nog nooit iemand gesproken die over zijn verblijf in de cel zei: 'Dat was de tijd van mijn leven! Wat heb ik genoten: ik zat droog, het was warm, en ik had voldoende te eten en drinken.' De eerste zes maanden na die vier dagen in de cel heb ik uit pure depressie geen flikker uitgevoerd.

» Toen ik daar zat, merkte ik hoe makkelijk het is iemand kapot te krijgen. Je formuleert een verdenking, doet alsof die plausibel is en meteen springen allerlei mannen met revolvers ijverig in auto's. Wat is dat voor onzin? Ik heb toen heel bewust de overweging gemaakt: als het zo simpel is om iemand kapot te maken, zal ik nu laten zien hoe moeilijk het is mij kapot te maken.»

HUMO Hoe bent u eigenlijk aan al die boeken geraakt?

Zeeman « Op die vraag heb ik nog nooit een antwoord gegeven, en ik was ook van plan daar nooit iets over te zeggen tot het verschijnen van het derde deel van mijn memoires. Ik vind het een idiote vraag, ik vraag u toch ook niet hoe u aan uw schoenen bent gekomen.»

HUMO Werd u in het zwart in boeken betaald toen u in die boekhandel in Leeuwarden werkte?

Zeeman « Ik werd inderdaad deels in boeken uitbetaald. Maar dat mag volgens de wet, dat heet 'uitbetaling in natura'

HUMO Maar daarover worden natuurlijk nooit afspraken op papier gezet. En maakt de gelegenheid de dief niet?

Zeeman « Dat is ongetwijfeld zo, soms.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234