'Bij incest zie je altijd hetzelfde patroon: de rollen worden omgekeerd, de slachtoffers voelen zich schuldig' Beeld ISOPIX
'Bij incest zie je altijd hetzelfde patroon: de rollen worden omgekeerd, de slachtoffers voelen zich schuldig'Beeld ISOPIX

‘La familia grande’: het incestboek vanCamille Kouchner

‘Mijn tweelingbroer zei me: ‘Help me alsjeblieft om neen tegen hem te zeggen’’

Deze week kondigde de Franse regering aan dat ze elke seksuele penetratie door een meerderjarige van iemand jonger dan 15 jaar als verkrachting wil gaan bestraffen, ook als het slachtoffer met seks heeft ingestemd. De verscherping van de wet volgt op de golf aan getuigenissen die volgde op het ophefmakende boek ‘La familia grande’. Hierin vertelt Camille Kouchner (45) hoe haar tweelingbroer tijdens zijn tienerjaren werd misbruikt door hun stiefvader, politicus Olivier Duhamel. De dochter van Bernard Kouchner, voormalig Frans minister en mede-oprichter van Artsen Zonder Grenzen, verhaalt hoe dat verschrikkelijke geheim haar leven en dat van iedereen rondom haar verwoestte. ‘Ik móést erover schrijven. Stilzwijgen verleent waardigheid aan de beul, niet het slachtoffer.’

Het geluk was bijna compleet. Elke zomer trokken ze naar hun twee aangrenzende vakantiehuizen in Sanary-sur-Mer. De lucht was doordrongen van de geur van tijm en dennenbossen. ‘Uitgelaten ouders en onstuimige kinderen,’ zo schrijft Kouchner, zochten er hun plekje aan het zwembad, waarin ze, meestal naakt, rondspetterden. Ze speelden petanque, tennis en scrabble. Ze praatten over Marx en De Gaulle, over Mao en het algemeen kiesrecht, over vrienden die binnenkort minister zouden worden. Overdag discussieerden ze over alle mogelijke onderwerpen, zonder taboes uit de weg te gaan. ’s Avonds leerden ze als ‘beginnende pubers’ elkaar ‘een tong te draaien’, onder toeziend oog van de volwassenen, op de tonen van ‘Africa’ of ‘Mon fils, ma bataille’. Het was één grote familie, aangevuld door een menigte vrienden. Een ‘familia grande’, als de hofhouding van een zonnekoning. Die zomers in de jaren 80 leek het leven een spel, een feest voor de zintuigen en de geest, een utopie die tussen het zonnebaden door vrolijk in stand werd gehouden. Maar achter een utopie gaat soms een afschuwelijke werkelijkheid schuil. Op een dag vertelt Camille Kouchners tweelingbroer haar verweesd over hun stiefvader. ‘Hij kroop bij mij in bed en zei: ‘Ik zal je eens iets tonen. Je zult het wel zien, iedereen doet het.’ Hij begon me te strelen en dan... je weet wel...’

Camille Kouchner schrijft happend naar adem, zoals je een deur inbeukt om te ontsnappen aan verstikkende rook. Haar aangrijpende boek ‘La familia grande’ werd dertig jaar na de gebeurtenissen in het grootste geheim gedrukt. Haar verhaal is zowel waardig als obsceen. Perfect beheerst en trillend van angst. Maar ze weet wat ze doet. Camille Kouchner is advocate en universiteitsdocente privaatrecht. Ze is de dochter van Bernard Kouchner en Evelyne Pisier, overleden in 2017. Haar moeder promoveerde als één van de eerste vrouwen in Frankrijk als juriste. Evelynes zus was de actrice Marie-France Pisier, overleden in 2011, die debuteerde in ‘L’amour à 20 ans’ van François Truffaut. Camilles moeder was een sterke, vrijgevochten vrouw, een ‘volgelinge van Simone de Beauvoir’ en jarenlang de geliefde van Fidel Castro. Samen met Bernard Kouchner, de medeoprichter van Artsen zonder Grenzen, kreeg ze daarna drie kinderen: een jongen in 1970 en Camille en haar tweelingbroer in 1975. Later trouwde ze opnieuw, dit keer met een briljante professor publiekrecht: politicoloog en grondwetspecialist Olivier Duhamel.

De intellectueel met de air van een cowboy werd al snel een ‘geliefde stiefvader’. Hij kalmeerde, stimuleerde, troostte, bracht hen aan het lachen en het nadenken, leerde hen de regels van het pokeren en de kunst om te houden van het leven, dat vaak zo oneerlijk in elkaar zit.

Camille Kouchner is juriste. ‘Door de verjarings­termijn gaan pedofielen vrijuit. Het is toch normaal dat een slachtoffer veel tijd nodig heeft voor hij kan ge­tuigen?’
 Beeld Ed Alcock/MYOP
Camille Kouchner is juriste. ‘Door de verjarings­termijn gaan pedofielen vrijuit. Het is toch normaal dat een slachtoffer veel tijd nodig heeft voor hij kan ge­tuigen?’Beeld Ed Alcock/MYOP

Toen haar tweelingbroer Camille toevertrouwde wat hun stiefvader allemaal met hem deed, waren ze beiden 14 jaar oud. Hij had eraan toegevoegd: ‘Dit moet geheim blijven. Ik heb het hem beloofd, dus jij moet het mij ook beloven. Ik ga dood als je er iets over zegt. Ik schaam me kapot. Help me alsjeblieft om neen tegen hem te zeggen.’ Camille heeft zijn vertrouwen nooit beschaamd. Volgens haar gebeurde het steeds opnieuw, jarenlang. Ze hadden het er geregeld over. Telkens wanneer hij haar over zijn nachtmerries en sessies bij de psycholoog vertelde, steunde ze hem zo goed als ze kon, in stilte.

Toen Camilles tweelingbroer eind 2008 uiteindelijk instemde om alles aan hun moeder te vertellen, antwoordde die: ‘Hij heeft er spijt van. En daarbij, het was geen sodomie. Orale seks is toch heel iets anders.’ De familia grande implodeerde. ‘De microkosmos van de politieke en culturele elite’, zoals Camille het noemt, werd op de hoogte gebracht, maar de pijnlijke omerta bleef intact. Tot nu. Want dit boek zal geschiedenis schrijven. Niet alleen omdat het de moed heeft om de stilte te doorbreken, maar vooral omdat het de mechanismes van de omerta blootlegt. Dat is het echte onderwerp van dit boek: Camille Kouchner schrijft niet om incestpraktijken te onthullen of te beschrijven (gluurders, gelieve zich te onthouden) en is ook niet uit op wraak. Ze schrijft om te laten zien welke ravage incest kan aanrichten. Ook bij de machteloze getuigen, die zich schuldig voelen en door het geheim worden verteerd.

NAAKTE PLAATJES

– U schrijft dat uw stiefvader incest heeft gepleegd met uw tweelingbroer, in diens tienerjaren. Waarom hebt u dertig jaar gewacht om dat naar buiten te brengen?

CAMILLE KOUCHNER «Ik heb gekozen om te schrijven omdat ik niet langer kon zwijgen. Een jaar geleden heb ik mijn kinderen verteld wat er is gebeurd. Ik moest hun laten zien dat we ons niet eeuwig zouden laten gijzelen door de stilte. Dit boek is geboren uit noodzaak. Ik moest getuigen over incest om te laten zien dat die jarenlang doorwerkt en dat het heel, heel moeilijk is om stilte te doorbreken. Ik heb het niet geschreven in naam van mijn broer, maar in naam van iedereen wiens leven door incest is bezoedeld. De omerta weegt op de hele familie.»

– Uw familie is bekend bij het grote publiek en erg geliefd in artistieke en intellectuele kringen. Heeft dat een rol gespeeld?

KOUCHNER «Ja. Toch denk ik dat mijn verhaal op zich niet bijzonder is: diezelfde stilte houdt vele andere families in haar greep. Ik leefde in stilzwijgen door incest, niet omdat ik bekende ouders had. Ik verlangde niet naar die publieke belangstelling, maar ze leek me wel essentieel om die verborgen en verzwegen incest in het daglicht te stellen.

»Ik heb me uiteraard wel afgevraagd of mijn boek – gezien mijn bekende familie – obsceen zou overkomen. Maar toen besloot ik: net daarom moet ik het doen. Als ik er niet over praat, gaat het zo nog jaren verder.»

‘Door zijn naam niet in het boek te vermelden, kan ik wél praten over wat hij heeft gedaan. Anders lukt het me niet.’ (Foto: Olivier Duhamel)
 Beeld AFP
‘Door zijn naam niet in het boek te vermelden, kan ik wél praten over wat hij heeft gedaan. Anders lukt het me niet.’ (Foto: Olivier Duhamel)Beeld AFP

– U schrijft dat uw broer u vroeg om het geheim te bewaren. Vertelt u dit verhaal met zijn toestemming?

KOUCHNER «Mijn broer is uiteraard het directe slachtoffer. Hij was 13 toen de feiten begonnen en 14 toen hij me erover vertelde. Sindsdien hebben we elkaar steeds in bescherming genomen. We hebben zo’n hechte band dat hij uiteindelijk vond dat ik recht had op dit verhaal. Hij wilde me niet tegenhouden. Hij vertrouwt me en is zich ervan bewust dat dit verhaal ook het mijne is.»

– Uw moeder, die twintig jaar na de feiten te horen kreeg wat er was gebeurd, heeft u uw stilzwijgen tot aan haar dood erg kwalijk genomen. Is uw boek een antwoord op haar verwijten?

KOUCHNER «Ja. Ik heb lang vertrouwd op volwassenen en hun gezond verstand. De vijandige reactie van mijn moeder heeft me verrast. Door die vijandigheid heb ik me nog meer in mijn stilte opgesloten. Bij incest zie je altijd hetzelfde patroon: de rollen worden omgekeerd, de slachtoffers voelen zich schuldig en de schuldigen voelen zich het slachtoffer. Dat is wat er gebeurt als je zwijgt. Volgens mijn moeder was ik verantwoordelijk omdat ik haar had verraden door haar niet meteen alles te vertellen. Ik was verantwoordelijk omdat ik mijn broer niet had beschermd. Maar ik was óók verantwoordelijk omdat ik mijn broer had gevraagd om er na al die jaren toch over te praten... In haar ogen was ik overal verantwoordelijk voor.»

– Wanneer hoorde uw vader, Bernard Kouchner, over de incest? Hoe reageerde hij?

KOUCHNER «Mijn tweelingbroer heeft het hem onder vier ogen verteld, kort na de dood van mijn tante (Marie-France Pisier stierf op 24 april 2011, red.). Mijn vader werd er gek van, wilde mijn stiefvader op zijn gezicht slaan. Mijn oudste broer en ik hebben hem op het hart gedrukt dat hij moest respecteren wat mijn tweelingbroer wilde, hoe kwaad hij ook was. Ik weet niet of we daar toen goed aan hebben gedaan. Ik was nog te veel onder invloed van mijn gevoelens voor mijn stiefvader. Nu zou ik dat waarschijnlijk niet meer zeggen. Maar we hebben er maar één keer uitgebreid over gesproken. Daarna hebben we het er haast nooit meer over gehad, behalve onlangs, toen ik hem vertelde dat ik erover aan het schrijven was.»

– U noemt uw stiefvader, Olivier Duhamel, niet bij naam. Die is nochtans makkelijk te achterhalen, zeker omdat u de titels van zijn boeken vernoemt. Waarom vermeldt u zijn naam niet?

KOUCHNER «Omdat hij mijn stiefvader is in het echte leven, en daar kan ik moeilijk mee om. Door zijn naam niet te vermelden, is hij gewoon een naamloos personage in een boek. Zo kan ik wél praten over wat hij heeft gedaan. Anders lukt het me niet.»

– U vertelt dat u meteen dol op hem was, zodra hij in uw moeders leven stapte. Welke relatie hadden jullie?

KOUCHNER «Ik vertrouwde hem. Hij was als een vader. Meer nog. Hij bracht zoveel intelligentie en humor in ons gezin. Hij was als een frisse wind. Hij was mijn steun en toeverlaat. Na de scheiding van mijn ouders had ik behoefte aan tederheid, vriendelijkheid en optimisme. Dat vond ik bij hem. Hij gaf me vertrouwen in het leven, we waren twee handen op één buik. Iedereen was zo gelukkig... Het is erg moeilijk om dat los te laten en dat wil ik eigenlijk nog steeds niet. Ook daarom noem ik hem liever niet bij naam.»

– U schrijft dat uw stiefvader heel goed voor u was, terwijl hij ook in staat bleek om kwaad te doen.

KOUCHNER «Ik snapte eigenlijk niet meteen de ernst van de situatie. We waren pubers. Ik voelde wel dat er iets niet klopte, maar het was pas later dat ik inzag hoe fout het zat. En in tegenstelling tot mijn broer leed ik er niet onmiddellijk onder. Op mijn 14de had ik er eigenlijk niets van begrepen. Op mijn 18de voelde ik me slecht, zonder te weten waarom precies. Het besef van wat er exact was gebeurd, is bij mij pas heel laat gekomen. Nu vind ik het verschrikkelijk, maar toen nog niet echt.»

– Uw verhaal legt zowel een disfunctioneel gezin als een bepaald tijdperk bloot. Hoe heeft u uiteindelijk begrepen dat het niet normaal was, wat in Sanary gebeurde? Dat dat soort seksuele kluwen van volwassenen en kinderen niet gezond was?

KOUCHNER «Ook dat begrijp ik nu pas. Toen zag ik dat niet. En het was misschien disfunctioneel, maar we waren wel gelukkig. Die familia grande zoals we het noemden, was geen anarchistische wereld. Het was een beetje zoals een koninklijke hofhouding, alsof mijn stiefvader voortdurend verleidde en regeerde. Ik neem de volwassenen niet kwalijk wat er in Sanary is gebeurd. Er is maar één schuldige: mijn stiefvader.

»Neem nu het feit dat we naaktfoto’s van elkaar maakten. Toen ik het er met mijn dochter over had, zei ze: ‘Maar mama, dat is toch niet normaal.’ Dat realiseer ik me nu pas, dertig jaar later. Ik was toen nog een kind. Ik was gelukkig tijdens die vakanties. Vol vertrouwen. Dat alles heeft mijn stiefvader helemaal op zijn eentje aan diggelen geslagen.»

– Het is dus niet uw bedoeling om het proces te maken van de seksuele bevrijding en de generatie van mei ’68?

KOUCHNER «Zeker niet, wat er is gebeurd heeft niets te maken met mei ‘68. Incest vindt overal plaats. Het heeft geen politieke kleur, het maakt geen onderscheid tussen rechts en links. De echte vraag is: hoe is dit kunnen gebeuren? Omdat een kind een onmetelijk vertrouwen en eindeloze liefde kan voelen voor een volwassene. Dat is alles. Dat is het mechanisme. Het mechanisme van de macht.»

– Heeft uw stiefvader u ooit gevraagd om erover te zwijgen?

KOUCHNER «Ik heb er nooit met hem over gesproken. Sinds mijn moeder het eind 2008 te weten is gekomen, heb ik amper nog een woord met hem gewisseld. In de periode van de incest ging het erg slecht met mijn moeder. Haar beide ouders hadden kort na elkaar zelfmoord gepleegd. Mijn broer en ik waren doodsbang dat zij hetzelfde zou doen. Mijn stiefvader was de rots in de branding. Ik vertrouwde hem en had hem nodig. Hij zei me: ‘Alles komt in orde.’ Ik hoorde: ‘Op voorwaarde dat je zwijgt.’ Mijn broer had me trouwens van bij het begin gevraagd om niets te zeggen. Het is alsof we beiden tijd nodig hadden om de situatie te analyseren. Achteraf gezien denk ik dat we in shock waren.

»Toen ik later over seksueel misbruik ging lezen, begreep ik dat ook rechtstreekse en onrechtstreekse getuigen een trauma oplopen. De stilte is daar een gevolg van. Ik kreeg de indruk dat alleen mijn zwijgen mijn broer, die niet begreep wat er gebeurde en waarom, kon helpen. En zo verdwenen de feiten in stilzwijgen. Voor mij verleent de stilte waardigheid aan de beul, niet het slachtoffer.»

– Het geheim, dat u ‘hydra’ noemt, heeft u jarenlang gekweld omdat u zich door uw omerta mee schuldig voelt aan een misdrijf. Hoe heeft u zich daarvan bevrijd?

KOUCHNER «Niet. Ik heb me er niet van bevrijd. Dit boek heeft me geholpen om de hydra te zien. Die term is trouwens pas aan het einde van het schrijven komen bovendrijven. In de eerste versie had ik het niet eens over mezelf. Het lukte me niet om toe te geven dat het schuldgevoel en de leugen me verstikten. Maar de hydra is er nog steeds. Ik heb het er vaak over met mijn kinderen. Soms kunnen we er zelfs mee lachen. Als je weet dat ze er is, verliest ze wat aan kracht. Maar ik leef met angst: de angst om te praten en de angst om niet te praten. Gelukkig weet ik intussen dat ik móét praten.»

– Die hydra, zo zegt u, terroriseert ook uw andere familieleden. Is er volgens u een verband met het feit dat uw tante Marie-France Pisier  in 2011 dood is aangetroffen?

KOUCHNER «In de familia grande heeft ieder zijn eigen hydra. Iedereen die te horen kreeg wat er was gebeurd, moest ertegen opboksen. Mijn tante was de enige die er niet door werd uiteengereten, zij bleef intact. Maar ook zij kon het gebeurde niet verkroppen. Ze zei: ‘Dit is afschuwelijk.’ En ze heeft erover gepraat. Ze schreeuwde het me bijna toe: ‘Ik wil niet zwijgen!’ Zij was de enige die door de hydra met rust werd gelaten. Ze had tal van andere spoken en demonen, maar hierover was mijn tante heel duidelijk.»

– U staat erop om uw waarheid te vertellen, maar u wilt absoluut niet dat uw broer als een incestslachtoffer wordt neergezet.

KOUCHNER «Woorden zijn belangrijk. Wat ik verschrikkelijk vind voor mijn broer, is dat hij door dit boek als een slachtoffer kan worden gezien. Daarom vermeld ik ook zijn naam niet. Hij heeft zo hard gewerkt, hij heeft een carrière, een gezin, hij heeft nooit geklaagd. Om dan als slachtoffer te worden afgeschilderd, is ondraaglijk. Hij heeft moeten aanvaarden dat hij een slachtoffer was, maar nu, 32 jaar later, is hij dat niet meer. Hij is een overlever. Wij zijn de incest ontvlucht, we hebben ons vrijgevochten, we hebben ons losgeworsteld van zij die zwijgen. Ik wil mijn broer geen identiteit aanmeten die hij zelf niet wil. Door de publicatie van dit boek bestaat het risico dat dat toch gebeurt. Maar het is tijd om te praten. Voor mijn kinderen. Ik wil niet dat ze een moeder hebben die voor een deel bij hen is, en voor een ander deel opgesloten zit in haar hoofd.»

– U heeft het boek dus geschreven om die tweestrijd in u te beslechten.

KOUCHNER «Op een bepaald ogenblik leek het me absurd om er niet over te praten... Lange tijd heb ik er niets over gezegd: niet aan mijn vrienden, niet aan mijn geliefden. Dat was te moeilijk, omdat van buitenaf alles goed leek te gaan. Dat is trouwens wat mijn moeder mijn broer en mij heeft verweten: ‘Waar klagen jullie eigenlijk over? Jullie hebben allebei een job, kinderen...’ Ook toen we het aan meer mensen zijn gaan vertellen, kregen we vaak die reactie. Om onze waardigheid te bewaren, moesten we zwijgen. Het is moeilijk, het gevoel hebben dat zij die je hebben leren spreken, nu willen dat je zwijgt. Dat zij die je hebben geleerd om moedig te zijn, nu vragen om dat niet te zijn. Want voor mij betekent moedig zijn niet zwijgen, maar praten.»

– Uw boek komt uit drie jaar na het ontstaan van #MeToo. Heeft dat u geholpen om zelf ook het woord te nemen?

KOUCHNER «Dat heeft me een enorme boost gegeven, ja... Maar incest is geen gewoon seksueel misbruik. Het is een misdrijf door een bloedverwant. Je moet over je ouders praten. Je moet je vader, oom of grootvader beschuldigen. Daar zit een scherpe rand aan. Alles berust op het woord van het slachtoffer.

»Nu, ik heb het wel over een misdrijf, maar ik weet niet of de feiten wel als verkrachting of aanranding zouden worden beschouwd: ze zijn immers verjaard.»

– Voormalig minister van Justitie Elisabeth Guigou is onlangs benoemd tot hoofd van een commissie die zich moet buigen over incest en seksueel misbruik tijdens de kindertijd. Wat verwacht u van haar?

KOUCHNER «Ik hoop dat zij mijn boek zal lezen. Er is werk aan de winkel.»

– Maar u bent juriste, u heeft vast nagedacht over wat er aan de wetgeving moet veranderen.

KOUCHNER «Neem nu die verjaring. Het is toch normaal dat het lang duurt voor je bereid bent te praten? Bij zedendelicten op minderjarigen bedroeg de verjaringstermijn vroeger tien jaar vanaf de meerderjarigheid. Dat is nu dertig jaar geworden, maar niet met terugwerkende kracht. Mijn broer en ik kunnen dus geen klacht meer indienen. Mensen zoals mijn stiefvader gaan bijgevolg vrijuit. Dat is uitgerekend de generatie die in veel lossere termen over pedofilie dacht... Het gerecht zal hen nooit voor hun daden ter verantwoording roepen.»

– In uw nawoord lezen we: ‘Ik schrijf voor alle slachtoffers. Ze zijn met velen maar we zien ze niet en praten er dus nooit over.’ Hoopt u dat er op dat vlak iets zal veranderen?

KOUCHNER «Ik heb dit boek inderdaad ook geschreven voor alle rechtstreekse en onrechtstreekse incestslachtoffers. Incest beschadigt de hele familie. Ik had graag gewild dat iemand mijn tante had geholpen. Of mijn neven en nichten. Ook voor hen is dit heftig. Met dit boek hoop ik ons allemaal te bevrijden van het gewicht van dit geheim. Ik hoop ook dat de mensen de ongelofelijke geste van liefde van mijn broer voor mij zullen respecteren: hoewel hij verder wil met zijn leven, heeft hij me het boek toch laten schrijven. Zelf wil hij alleen maar rust.»

★★★

Toen ‘L’Obs’ op 4 januari contact opnam met Olivier Duhamel, antwoordde hij: ‘Ik reageer niet. Ik heb niets te zeggen over iets wat toch vast vervormd of zo zal zijn. Bedankt.’ Duhamel, voorzitter van het prestigieuze opleidingsfonds Fondation Nationale des Sciences Politiques (FNSP) en van de raad van bestuur van Le Siècle, de club waar de Franse zakelijke, intellectuele en politieke elite maandelijks bijeenkomt, maakte kort na ons gesprek op Twitter bekend dat hij ontslag neemt uit zijn functies. Hij wil ‘de instellingen waar hij werkt beschermen’.

©L’Obs

Camille Kouchner, ‘La familia grande’, Seuil.

null Beeld Photo News
Beeld Photo News
Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234