Herman Koch: 'Van de Lullo’s in ‘Jiskefet’ dacht ik toen al: gaat het niet te ver? Een politiek correcte commissie zou nu zeggen: ‘Kan het niet wat minder?’' Beeld ANP / EFE / Susanna Sáez
Herman Koch: 'Van de Lullo’s in ‘Jiskefet’ dacht ik toen al: gaat het niet te ver? Een politiek correcte commissie zou nu zeggen: ‘Kan het niet wat minder?’'Beeld ANP / EFE / Susanna Sáez

‘Een film met Sophia’herman koch

‘Mijn vrouw en ik konden elkaar in het begin in geen enkele taal verstaan, maar dat maakte de relatie aantrekkelijk’

In Barcelona leerde hij zijn vrouw kennen en schreef hij zijn eerste roman. Inmiddels heeft Herman Koch (67) er een flat met uitzicht op de Sagrada Família. Hij schreef er zijn nieuwe boek, ‘Een film met Sophia’: ‘Over een meisje en een oudere regisseur, maar dan niet zo’n clichéverhaal.’

Herman Koch zit aan een tafeltje bij het raam van café Adonis, een klassieke kroeg op één van de honderden hoeken van de Eixample, de grote wijk met het schaakbordpatroon die de carrosserie van Barcelona vormt. Het is het tafeltje waar hij in 1987 schrijver werd, met een blocnote voor zich. Een typemachine zou te veel lawaai maken in het café. Zijn debuutroman, ‘Red ons, Maria Montanelli’, verscheen twee jaar later.

Koch zou voor altijd in Barcelona blijven wonen, dacht hij. Met Amalia, een jonge lerares, geboren in Mérida, het zuidwesten van Spanje. Zoals zoveel gezinnen was ze met haar ouders naar de grote stad geëmigreerd, op zoek naar een betere toekomst. Hij leerde haar kennen toen hij haar een paar keer een pakje bezorgde van een vriend uit Amsterdam. De tweede keer, in mei 1986, raakten ze aan de praat, urenlang. De vonk sloeg direct over. Zij sprak Frans, maar geen Engels, hij precies omgekeerd. Herman kende wel vijftig woorden Spaans.

HERMAN KOCH «We konden elkaar in geen enkele taal verstaan, maar dat maakte de relatie aantrekkelijk. We hebben in het begin veel om elkaar gelachen, zij vooral om mijn Spaans. We dachten wel: zullen we elkaar ook nog leuk vinden zodra we elkaar beter verstaan?»

Ja, dat vonden ze. Hij, de verwende jongen uit Amsterdam-Zuid, opgegroeid in een beschermde omgeving, die verliefd werd op ‘een toch exotische vrouw uit Extremadura, met een licht hese stem’, die in het Spanje van de jaren 50 en 60 een totaal andere jeugd had beleefd. Dit jaar vierden ze dat ze al 35 jaar bij elkaar zijn. Hun geheim?

KOCH «Na zoveel tijd weten we goed wat we aan elkaar hebben. Dat we ’s ochtends tegen elkaar zeggen: ‘Waar heb jij zin in vandaag?’ Gewoon doen wat in ons opkomt. Daarin zijn we hetzelfde, de prettige gewoonte niks vooraf te plannen.»

Ze kregen een zoon, Pablo (26), die bij radiozender FunX werkt en net zo graag als zijn ouders geregeld in Barcelona verblijft. Herman en Amalia logeerden aanvankelijk bij familie, huurden daarna een pied-à-terre en kochten vorig jaar een woning. Zijn ze met z’n drieën, dan vliegen de talen over en weer, Nederlands en Spaans. Dat heeft ook z’n voordelen, zegt Koch.

KOCH «Ik heb Amalia nooit schat of schatje genoemd, dat zou ik echt niet kunnen. Het is altijd cariño.»

– Hoe kwam je in 1985, als jonge dertiger, in Barcelona terecht?

KOCH «Ik vond het altijd leuk in onbekende steden te blijven hangen. Ik wilde schrijver worden en dacht dat ik buiten Nederland meer indrukken zou kunnen opdoen, een ruimere blik op de wereld kon krijgen. Op mijn 19de ging ik naar Finland, daarna een half jaar naar Casablanca. Twee, drie jaar in Londen, met mijn toenmalige vriendin. Vervolgens dacht ik aan Madrid of Lissabon, en werd het Barcelona.»

– Dat klinkt allemaal redelijk zorgeloos.

KOCH «Ik had geen bezittingen, geen schulden, geen huis, alles paste in een koffer. Die koffer staat hier bijna veertig jaar later nog steeds, in een berging.»

– Je had ook je ouders niet meer, die waren allebei al overleden.

KOCH «Dat speelde ook een rol, dat ik niet per se voor de familie in Nederland hoefde te blijven.»

– Was het ook een vlucht, voor het verdriet of iets anders?

KOCH «Niet echt, maar ouders binden je toch wel, je wilt niet te ver weg van hen zijn. En omgekeerd. Ik heb dat nu met Pablo. Hij is het huis uit en reist veel, maar we zoeken elkaar vaak op. Het idee dat je snel bij elkaar kunt zijn als je wilt, als het moet. We hebben nu dit appartement in Barcelona, maar ik zou niet in Australië of New York gaan wonen.»

– Waar leefde je van in Barcelona?

KOCH «Ik werkte mee aan het radioprogramma ‘Borát’, van de VPRO. Met mijn walkman nam ik cassettebandjes op, en elke week verstuurde ik er één per post. Een kopie was er niet, maar de bandjes kwamen gelukkig altijd aan. Ik had een appartement voor 100 gulden per maand en dacht: als ik van een beetje radio nét kan leven, dan kan ik hier ook wel een boek schrijven. Ik had echt dat romantische idee: ik woon in Barcelona, ik heb er de liefde van mijn leven gevonden, en dan zit ik hier aan dit tafeltje in het café een roman te schrijven. Ik lijk Hemingway wel, dacht ik, maar dan met een ander postuur.»

– En geen glas daiquiri voor je.

KOCH «Nee, whisky. Het was mijn eerste roman, ik wist niet hoe ik die tot een goed einde moest brengen. Vanaf een uur of 10 zat ik te piekeren over de volgende zin, het vlotte niet. Ik merkte dat ik na de lunch wat losser werd, met een biertje, een glas wijn, soms een cognac in de koffie. Dan ging ik snel naar huis om die lichte roes vast te houden, en schreef ik wel weer een bladzijde. Maar er zat toch tijd tussen dat restaurant en thuiskomen. Als ik een glaasje had gedronken, moest ik eigenlijk metéén aan de slag. Dus ging ik ’s middags naar Adonis, ik bestelde een whisky, een J&B met ijs – gotta-bé con hielo, dat moet je hier vlot kunnen zeggen, dan hoor je erbij. Begon ik in m’n blocnote te schrijven, bestelde ik een tweede. Veel schrijvers zeggen: ‘Als ik wat drink bij het schrijven en ik lees het de volgende dag terug, dan valt het tegen, je overschat jezelf.’ Maar ik had precies het tegenovergestelde. Ik dacht: dit lukt mij nuchter nooit.»

– En zo heb je sindsdien al je boeken geschreven?

KOCH «Ha, nee… Dat was mijn eerste roman, hè, dan ben je zoekende. Ik schrijf al jarenlang ’s morgens vroeg, en dan zit ik echt niet aan de drank. Soms zoek ik een andere roes op, met sporten. Dan ga ik vóór het schrijven hardlopen, dat werkt ook. Maar als het ’s morgens niet wil lukken, dan drink ik ’s middags een glaasje, en verander ik vier, vijf dingen die ik ’s morgens heb getikt. Werkt prima.»

Herman Koch: ‘Dit voelt als met pensioen zijn, maar in plaats van iemand die een tuintje verzorgt, ben ik iemand die elke dag weer een pagina vult.’ Beeld ANP / EFE / Susanna Sáez
Herman Koch: ‘Dit voelt als met pensioen zijn, maar in plaats van iemand die een tuintje verzorgt, ben ik iemand die elke dag weer een pagina vult.’Beeld ANP / EFE / Susanna Sáez

FOUTE MANNEN

In 1991 verruilden Herman en Amalia Barcelona voor Amsterdam. Het jaar ervoor was hij met ‘Jiskefet’ begonnen voor de VPRO, aanvankelijk als forens tussen de twee steden. Het programma werd een daverend succes, en het maken werd steeds intensiever, dus vroeg Koch zijn vrouw of ze niet beter naar Amsterdam konden verhuizen. Dat wilde ze wel.

KOCH «Zij was er precies aan toe om zich wat los te maken van de familie, want die kan weleens benauwend zijn in Spanje.»

Niet dat Herman Koch er klachten over heeft. Jarenlang logeerden ze bij haar familie als ze in Barcelona waren. En één van de vele familie-etentjes in Barcelona ligt aan de basis van zijn bestseller ‘Het diner’, toen hij bedacht een roman te schrijven die van aperitief via voorgerecht tot dessert en fooi zou lopen. Het onderwerp kwam ook uit de Catalaanse hoofdstad: op tv was er het nieuws over twee jongens uit een keurige wijk die een dakloze vrouw in brand hadden gestoken.

Zijn nieuwe roman, ‘Een film met Sophia’, heeft als verteller een oudere Nederlandse filmregisseur die in de Verenigde Staten succesvol is, maar in eigen land als te commercieel wordt weggezet. In het eerste hoofdstuk zit regisseur Stanley Forbes thuis op de bank, wanneer de debuterende actrice Sophia blootsvoets de trap af komt gelopen. Een meisje van 17.

– Wanneer dacht je: ik wil me met #MeToo gaan bemoeien?

KOCH «Ik wilde proberen juist géén #MeToo-verhaal te schrijven, want dat is de tijdgeest van nu, het moment, maar dat waait weer over. Ik begon mijn verhaal met die man, die thuis op de bank zit en een etentje wil afbellen. Ik had toen echt nog geen idee waar het heen zou gaan.»

– Ook niet dat een 17-jarig meisje van de trap zou komen lopen?

KOCH «Niets! Ik wist zelfs niet wat zijn beroep was. Het moest een interessante man zijn, iemand naar wie je kunt luisteren. Langzamerhand rees het idee dat het zo’n bejaarde filmer was, van mijn leeftijd tot die van Paul Verhoeven. Hij wil een vaderfiguur voor dat meisje zijn, maar voelt zich door zijn leeftijd meer haar grootvader.»

– Er zijn zelfs twéé oudere mannen die rivaliseren om het meisje. Weinsteinachtige figuren, dus je bent wel met #MeToo bezig.

KOCH «Tuurlijk, dat ontken ik ook niet, maar ik wilde niet zo’n clichéverhaal van ‘meisje wordt lastiggevallen door oudere regisseur’. Het fascinerendste vind ik dat hij denkt: ik moet haar niet zien als een mogelijke liefde of vriendin. Ze is de dochter van een vriend, ik moet haar beschermen. Vertrouw mij, Sophia. En daar heeft hij wel spijt van, dat hij dat vertrouwen toch beschaamt.»

– Er is een knipoog naar ‘Turks fruit’, met een film die ‘De appelboomgaard’ heet. Juist dat boek van Jan Wolkers wordt nu bekritiseerd: kan dat nog wel, in deze tijd?

KOCH «‘Turks fruit’, dat is toch een onschuldig boek? Al geloof ik graag dat die beeldhouwer inderdaad niet zo leuk is voor zijn vriendin. Maar daarom veroordeel je toch niet het hele boek?»

– De Nederlandse filmindustrie komt er niet goed uit. De verteller vindt de acteurs heel slecht, en ‘het meest verwende en zelfingenomen deel van de samenleving’.

KOCH «Het moet een keer gezegd worden. Het valt echt niet mee. Ik zie weleens een trailer, en dan zie je een boef die tegen een agent zegt: ‘Kun je me die handboeien niet wat zachtzinniger omdoen?’ Die tóón vooral, dan zap ik al weg. Daar ga ik toch niet naar kijken, een uur lang? We kunnen gewoon niet acteren.»

– Is dit niet een beetje wraak op hoe ‘Het diner’ is verfilmd? Daar was je helemaal niet blij mee.

KOCH «Ja, dat speelt ook een rol, hoewel in dat geval de Amerikaanse verfilming de slechtste was, de Nederlandse viel wel mee. Maar toch, altijd als ze me benaderen voor de verfilming van een boek, denk ik direct: kun je zélf niets verzinnen?»

– Was jij in ‘Jiskefet’ acteur?

KOCH «We probeerden wel te acteren. Het was niet alleen maar typetjes doen, of alleen maar gek doen. Kees Prins is een betere acteur dan ik, en Michiel Romeyn ook, maar zolang ik het personage geloof dat ik speel, kom ik een heel eind. Ik kan niet met een vaste tekst in een film spelen of zo. Ik kan alleen zeggen wat in me opkomt, dingen die ik zelf heb bedacht. Bij ‘Jiskefet’ hadden we geen script.»

– Zouden de Lullo’s uit ‘Jiskefet’ nu nog kunnen?

KOCH «Daarvan dacht ik toen al: gaat het niet te ver? Het was behoorlijk vrouwonvriendelijk: ‘Ik ga eerst je ouwe moeder inneuken.’ Maar zo wáren die jongens. Dát laat je dus zien. Wij hadden echt heel vrouwonvriendelijke scènes, ook in het kantoor van Debiteuren Crediteuren, met juffrouw Jannie, arme juffrouw Jannie. Maar we kregen eens een brief van ChessPot, een lesbische schaakvereniging uit Limburg. Zij feliciteerden ons met de scherpe portrettering van foute mannen. Zij zagen erdoorheen, zij zagen dat wij lieten zien hoe verschrikkelijk die mannen waren. En het was natuurlijk wel heel leuk, hè? Het waren heerlijke dingen om te zeggen, maar een politiek correcte commissie zou nu zeggen: ‘Kan het niet wat minder?’»

EEN MAAND NIKSDOEN

Deze zomer in Barcelona hebben Herman en Amalia geen dag gekookt. Elke dag gingen ze ergens lunchen, vaak bij Adonis. Zij is wat actiever, zoekt mensen op, vrienden van vroeger, haar familie. Hij geniet van het tragere ritme van het Spaanse leven. Net zo zorgeloos als 35 jaar geleden – met meer geld en bezittingen, dat wel.

KOCH «Maar dat zorgeloze kan ook in je karakter zitten. Ik geef niet veel om die bezittingen. Als het wat minder zou gaan en we moeten deze flat verkopen, dan doen we dat direct.»

– Een flat waar je bijna elke ochtend gewoon weer achter de keukentafel gaat zitten, met uitzicht op de Sagrada Família.

KOCH «Ik had me voorgenomen deze maand niks te doen, maar wat is niks? Niks is ook schrijven. Er is niet veel verschil. Ik voel me ook wel met pensioen, maar in plaats van iemand die een tuintje verzorgt, ben ik iemand die elke dag weer een pagina vult. Van alle leuke dingen die je op een dag kunt doen, is schrijven er één.»

Herman Koch, ‘Een film met Sophia’, Ambo|Anthos Beeld rv
Herman Koch, ‘Een film met Sophia’, Ambo|AnthosBeeld rv
Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234