Mike Haines, broer van IS-slachtoffer David Haines, predikt verzoening

Het was één van de eerste gruwelvideo’s die IS op de wereld losliet: de onthoofding van de Britse hulpverlener David Haines door IS-beul Jihadi John, in september 2014 in Syrië. Er stak een storm van woede en verontwaardiging op in de westerse wereld. Ook Davids broer Mike voelde eerst haat, tot hij besefte: ‘Dat is net wat de terroristen willen.’

'Mijn broer is onthoofd door Jihadi John. Zijn lichaam ligt nog altijd ergens in de woestijn. Maar ik wil niet haten. Ik wil de islam de schuld niet geven'

Mike Haines, gekleed in een driedelig pak, vult de ruimte met zijn imposante postuur. Maar hij straalt ook iets breekbaars uit wanneer hij op zijn wandelstok leunt in de gang van een school in Luton – ‘Stand against hate’ staat er op een button op zijn revers. Door zijn dikke brillenglazen kijkt hij een 10-jarige aan die naar hem toe is komen lopen: ‘Gaat het, meneer?’

‘Ja, prima, jongen.’

Maar Mike Haines voelt zich helemaal niet prima. Dag en nacht spookt het verschrikkelijke lot van zijn jongere broer David door zijn hoofd, de hulpverlener die in september 2014 op zijn 44ste werd vermoord door IS-beul Mohammed Emwazi, beter bekend als Jihadi John.

Mike Haines «Als kind waren we de beste vrienden, en dat is later zo gebleven. Hij was een charmeur die geen angst kende. Als we gingen kamperen met het gezin, maakte vader hem met een leiband vast aan een paal, anders ging hij ervandoor.»

Zijn onverschrokkenheid leidde hem in 2013 naar Syrië, maar amper enkele uren na zijn aankomst met een humanitair konvooi werd hij ontvoerd door IS-strijders. Een jaar later trokken ze hem een oranje pak aan en verspreidden ze beelden van zijn onthoofding op het internet. Vandaag voelt Mike een immense leegte in zijn leven. Een leegte die de vorm van Davids silhouet heeft.

HAINES «Jihadi John is in november 2015 gedood door een Amerikaanse drone. Dat verzacht het verdriet om mijn broer niet. Maar ik ben mijn geloof in de mensheid niet kwijtgeraakt door die terreurdaad.»

'Ik wil die onthoofdingsvideo van mijn broer niet zien. Wat heb ik daaraan?'

Nu is hij zelf op missie: hij praat over zijn broer op scholen in het hele land. Hij wil tonen dat hij zich niet overgeeft aan gevoelens van woede en wraak, en misschien kan hij de jongeren inspireren om de haat in hun eigen gemeenschap te bekampen.

Dat er een probleem is, bewijzen de cijfers. Mohammed Emwazi was één van de 850 Britten die naar Syrië of Irak reisden om zich bij IS aan te sluiten. De meesten van hen waren jonger dan 30, sommigen gingen nog naar school. Daarnaast zijn er duizenden kinderen en jongeren gerapporteerd aan Prevent, de Britse antiradicaliseringsdienst, omdat ze zouden sympathiseren met IS of met extreemrechts. Een kwart van de 7.631 meldingen ging over kinderen jonger dan 15 – de jongste was een 9-jarige die in de klas was opgestaan en zei dat hij Islamitische Staat steunde. De cijfers voor 2017 worden later dit jaar vrijgegeven en zullen veel hoger uitvallen: tussen april en juli kreeg de antiradicaliseringsdienst dubbel zoveel meldingen van verdachte jongeren binnen. Na de aanslag op Westminster Bridge in maart 2017 zagen de Britten plots overal terroristen in spe.

De strijd tegen de radicalisering is een politiek mijnenveld: Prevent wordt ervan beschuldigd een atmosfeer van angst en achterdocht in de hand te werken. Veel aangiften blijken onterecht te zijn, en dat is vaak de schuld van overijverige schooldirecteurs en leerkrachten. Zij zijn wettelijk verplicht om verdacht gedrag te signaleren, en ze zijn bang iemand over het hoofd te zien.

Mike Haines is nog tot maart op tournee door Groot-Brittannië, en hij legt uit waarom.

HAINES «Ze hebben me mijn broer afgepakt, en niets of niemand kan hem terugbrengen. Maar ik kan wel een verschil maken door te vechten tegen diegenen die onze samenleving willen vernietigen. Ik kan niet aan de kant blijven staan en de haatzaaiers hun gang laten gaan.»


Oranje broekpak

Een kwart van de tweehonderdduizend inwoners van Luton, 50 kilometer ten noorden van Londen, is moslim. De stad is meer dan eens genoemd in verband met terreur. Tot de val van Raqqa in oktober vorig jaar zijn hele families uit Luton naar Syrië vertrokken. De terrorist van Westminster Bridge, die vijf mensen heeft vermoord, heeft er twee jaar gewoond. En de daders van de aanslagen in Londen in 2005, waarbij 52 slachtoffers zijn gevallen, waren in Luton op de trein gestapt.

De stad is ook een broeinest van extreemrechts: de voorbije jaren zijn er meerdere groeperingen opgericht, zoals National Action, dat intussen als een terroristische organisatie is bestempeld en buiten de wet is gesteld.

De 14-jarigen van Stockwood Park Academy die op een winterse dag de plaatselijke schouwburg binnenstromen, zijn ‘een levendige bende’ volgens één van de leerkrachten. Meerdere meisjes dragen een hoofddoek. ‘Voor velen van hen is de school een veilige omgeving. Buiten de schoolpoort voelen ze zich stukken minder op hun gemak.’

De tieners zijn muisstil wanneer foto’s van de broers Haines uit hun kindertijd op een groot scherm worden geprojecteerd – peuters in een zwembadje in de tuin, die met hun vader dollen.

HAINES «Vader was een ingenieur bij de luchtmacht en was in verschillende landen gestationeerd. Al heel vroeg prentte hij ons in dat we geen vooroordelen mochten koesteren.»

De broers traden in zijn voetsporen en gingen bij de luchtmacht, maar niet veel later schoolde Mike zich om tot psychiatrisch verpleegkundige. Die job moest hij een paar jaar geleden opgeven nadat een patiënt hem had aangevallen. Mike raakte zwaargewond aan zijn been en moest meermaals geopereerd worden, en nu kan hij niet meer zonder zijn wandelstok.

David van zijn kant ontdekte dat hij meer geïnteresseerd was in humanitaire hulpverlening en vond een job bij Acted, een Franse ngo.

HAINES «Ze vroegen hem of hij naar Syrië wilde gaan, en hij aarzelde geen moment: hij wilde niets liever dan mensen in nood helpen.»

Nadat David op 11 maart 2013 werd gekidnapt, verkeerde zijn familie maandenlang in onzekerheid.

HAINES «Toen enkele andere buitenlandse gijzelaars werden vrijgelaten, hoorde ik dat hij het relatief goed stelde. Hij probeerde zijn lot te relativeren met grapjes en organiseerde zelfs spelletjes voor de andere gijzelaars. Hij had altijd zijn eigen mening en kon lastig doen, maar hij was een goed mens. Een echte held.»

De hoop van de familie vervloog toen journalisten James Foley en Steven Sotloff in september 2014 werden geëxecuteerd. In de video van Sotloffs onthoofding is op de achtergrond te zien hoe David met afgrijzen het gebeuren gadeslaat.

HAINES «Dat is het gezicht dat ik in mijn donkerste uren zie, wanneer de slaap niet komen wil.»

De tieners luisteren met ingehouden adem. Mikes stem trilt en hij veegt de tranen uit zijn ogen terwijl hij naar de foto van David in een oranje broekpak kijkt. Het beeld komt uit de video van Sotloffs executie. David zou het volgende slachtoffer worden.

HAINES «Toen ik dat doorhad, wilde ik ernaartoe gaan en Jihadi John en die anderen vermoorden. Maar mijn woede is precies wat de terroristen willen. Zij willen de haat aanwakkeren, en hun strategie werkt. De onverdraagzaamheid neemt alleen maar toe. De terroristen scheppen een sfeer van angst en argwaan, niet alleen hier in Luton, maar overal. En als wij hen haten, dan hebben zij gewonnen.»

Hij loopt heen en weer op het podium en toont hoe je haat verspreidt.

HAINES «Hier vooraan zit een jongen met een andere huidskleur dan de mijne. Ik denk dat ik hem niet mag. Hij heeft ook een andere religie. Ik ga mijn vrienden optrommelen, we wachten hem op buiten de schoolmuren en dan geven we hem een flink pak rammel. (Pauzeert even) Haten, dat is makkelijk.»

Hij geeft de jongen op de voorste rij een hand, vraagt hem zijn naam en voegt eraan toe: ‘Sorry dat ik jou eruit heb gepikt.’ Hij kijkt het publiek aan.

HAINES «Iemand die je niet kent een hand geven, dat is veel moeilijker. Maar ik zou jullie willen vragen om het toch te proberen. Geef je buren een hand. Zeg goeiedag tegen de kassierster in de supermarkt. Doe iets aardigs voor een ander.»

Wanneer hij vraagt of iemand nog iets wil weten, gaat een woud van armen de lucht in. ‘Als je kon terugkeren in de tijd, zou je dan geprobeerd hebben om je broer te beletten naar Syrië te gaan?’ vraagt Daphne. Mike moet even nadenken.

HAINES «Hoeveel van jullie hebben een jongere broer? Hm, een heel pak. Dan zou je toch alles doen om te vermijden dat hij in de problemen raakt, niet? Maar als ik had geprobeerd om David tegen te houden, dan zou hij het vredesteken gemaakt hebben en toch gegaan zijn.»

Een jongen wil weten wat zijn mooiste herinnering aan David is.

'Mike Haines op een school in Luton: 'Iemand die je niet kent een hand geven, dat is veel moeilijker. Maar ik zou het jullie toch willen vragen.''

HAINES «Toen we gingen vliegvissen, met een paar flesjes bier in een emmer.»

Achteraf komt een meisje vragen hoe zij een hulpverlener zoals David kan worden. En de jongen die hem in het begin heeft gevraagd of het goed ging, zegt hem: ‘Ik voel met u mee.’

Mike en ik gaan daarna iets in de refter eten – puree en halalsaus. Hij glundert.

HAINES «Dat meisje van daarnet, dat is goud in de bank. Dat is de enige beloning waar ik naar uitkijk.»

Niemand van de tieners heeft gevraagd of hij de executievideo van zijn broer heeft gezien. Daarin is te zien hoe David een antiwesterse tekst moet voorlezen, waarna ook hij wordt onthoofd. Veiligheidsadviseurs hadden Mike afgeraden de beelden te bekijken.

HAINES «Ik heb wel voor mijn computer gezeten, en de cursor van de muis zweefde over de play-knop. Maar toen dacht ik: ‘Waarom zou ik dat willen zien? Wat heb ik daaraan?’»

Toen de executievideo was vrijgegeven, moest Mike zijn familie op de hoogte brengen van het vreselijke nieuws.

HAINES «Ik nam de handen van mijn moeder in de mijne en zei haar: ‘Nu kunnen ze David niet langer pijn doen.’ (Zijn stem stokt) Toen heeft ze het leven opgegeven. In 2016 is ze gestorven. En mijn vader vorig jaar, in mei.»


Kopvoddenvent

Mike Haines’ weigering om te zwichten voor de haat trok wereldwijd de aandacht. Hij heeft een ontmoeting gehad met David Cameron, de vorige Britse eerste minister, en met François Hollande, de vorige Franse president. Toen hij een brief van het Vaticaan kreeg met een uitnodiging van de paus, dacht hij: ‘Nu moeten ze mij niet voor de gek gaan houden.’ Het was geen grap.

Hij wil de islam niet de schuld geven voor wat er met zijn broer is gebeurd. Hij benadrukt telkens weer dat de terroristen van IS geen moslims zijn en dat de islam een godsdienst van de vrede is. Dat standpunt heeft hem veel steun van de moslimgemeenschap opgeleverd, onder anderen van Shahnawaz Haque, een imam in het Londense district Redbridge. De twee zijn goede vrienden geworden.

Voor extreemrechts is hij een zondebok. Eerder dit jaar vloog een man op hem af in Londen en noemde hem een ‘kopvoddenvent’. Hij wilde Haines te lijf gaan.

HAINES «Toen kwam mijn opleiding als psychiatrisch verpleegkundige goed van pas (glimlacht). Ik praatte op hem in en kon de explosieve situatie ontmijnen. En op het einde hebben we elkaar de hand geschud.»

Hij ontkent met klem de argumentatie van islamdeskundigen die menen dat de islam intrinsiek gewelddadig zou zijn, of dat moslims het als een opdracht zien om ongelovigen in de hele wereld te onderwerpen of te bekeren.

'David die met afgrijzen toekijkt hoe een andere gijzelaar wordt onthoofd: dat is het gezicht dat ik in mijn donkerste uren zie, wanneer de slaap niet komen wil ''

HAINES «Dat is nonsens. Ik heb zelf aan moslims gevraagd of zij nu echt alle anderen willen bekeren. Ze moesten eens goed lachen. Nee, dat is wat extreemrechts ons wil doen geloven. Zij willen mensen angst aanjagen en de samenleving in kampen verdelen. Dat mag niet gebeuren: we moeten de rangen sluiten.»

De Britse regering steunt hem daarin, en het ministerie van Binnenlandse Zaken betaalt zijn onkosten. Maar kan hij een verschil maken? Nergens lijkt de uitdaging groter dan in een stad als Luton. ‘We hebben op school een team dat alert is voor alle mogelijke signalen van radicalisering bij jongeren,’ zegt een leraar van Stockwood Park. ‘De kwetsbaarsten zijn diegenen die er niet helemaal bij horen.’

Ronselaars spelen in op de lichtgelovigheid en onwetendheid van die jongeren, en ze proberen hen via het internet te rekruteren. Ze spiegelen hun een opwindend leven voor, spannender dan om het even welk videospel. Als de rekruten de opgezwollen stinkende lijken van IS-strijders in de straten van het Libische Sirte zagen, dan zouden ze wel beseffen dat er niets aanlokkelijks is aan het martelaarschap.


Biertje verdiend

Daarna gaan Mike en ik naar Al-Hikmah, een school voor moslimjongens in het noordwesten van Luton. Twee leden van de antiradicaliseringsdienst komen naar Haines luisteren. Jongens met witte mutsjes op het hoofd zitten in rijen op de grond van de polyvalente zaal. Het schoolhoofd, Ashfaque Chowdhury, vraagt hun aandacht voor het verhaal van Haines: ‘Hij bloedt vanbinnen om wat zijn broer is overkomen.’

Haines begroet de jongens eerst in het Arabisch: ‘Salaam aleikum.’ Vervolgens zegt hij: ‘Ik voel geen woede, geen haat.’ Op het witte doek tegen de wand verschijnt een foto van hem en imam Haque uit Redbridge, waarop ze elkaar omhelzen. Op de volgende foto staat hij met de paus te praten. Eén van de leerlingen wil weten of hij geen haat tegen moslims voelt na de moord op zijn broer.

HAINES «Ik geef jullie godsdienst niet de schuld voor zijn dood. Terroristen van IS zijn geen vertegenwoordigers van de moslims.»

Iemand anders vraagt of hij een begrafenisplechtigheid heeft kunnen houden.

HAINES «Voor zover ik weet, ligt zijn lichaam nog altijd ergens in de woestijn. Tot een paar maanden geleden was het een slagveld waar Koerdische troepen en Syrische rebellen de krachten bundelden tegen IS, met de steun van de VS.»

Hoe zou hij zijn broer in één woord omschrijven?

HAINES «Bezorgdheid.»

Na de voordracht zitten we in een tearoom. De Britse regering doet er alles aan om het stoffelijke overschot van David te vinden en te repatriëren, zegt hij. De afwezigheid van een lichaam heeft het rouwproces van de familie er niet makkelijker op gemaakt. Ook de voordrachten wegen zwaar.

HAINES «Ik zou ze liever niet houden. Experts zeggen me dat ik mijn trauma daardoor telkens opnieuw beleef. Ik ga naar een psycholoog, en hij houdt me op de been. En mijn gezin steunt me geweldig.»

Hij heeft twee volwassen zonen en een verloofde, Vanessa. Hij haalt een snoer met kralen uit zijn zak: één voor elke persoon die hem dierbaar is. De grootste, een houten balletje, is van David.

HAINES «Hij is altijd bij me. Als ik steun nodig heb, houd ik de kralen in mijn hand.

»Ik heb vreselijke plankenkoorts, maar vóór ik op moet, zeg ik tegen mijn broer: ‘Help me erdoor, maatje.’ Achteraf voel ik zijn hand op mijn schouder en hoor ik hem zeggen: ‘Nu hebben we wel een biertje verdiend.’»

© The Sunday Times / Vertaling en bewerking: Lieven Germonprez

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234