null Beeld

Mohammed-cartoonist Kurt Westergaard

Humo sprak in november 2013 met Kurt Westergaard, de ondergedoken Deense tekenaar van de beruchte Mohammed-cartoon, over religie en vrije meningsuiting: 'Satire zal vaak mensen kwetsen, maar dat is noodzakelijk.’ Herlees hier het volledige interview.

Kurt Westergaard, de tekenaar van de beruchte Mohammed-cartoon, leeft zeven jaar na de rellen nog altijd onder strenge bewaking. Extremisten willen hem nog steeds vermoorden, volgens de geheime dienst.

Halfacht ’s avonds, in een buitenwijk van Aarhus. Twee agenten en een inspecteur van de PET, de Deense geheime politie, doen de taxi stoppen. Of ik hen wil volgen, vraagt de man met de zaklamp. Ze begeleiden me naar een duistere nis achter de bungalow van de familie Westergaard voor een grondige fouillering. Mijn identiteitskaart wordt gescreend, gekopieerd en vergeleken met de kopie die ik eerder per e-mail heb doorgestuurd. Een PET-detective verwittigt zijn collega in het huis per walkietalkie: ‘He’s coming.’ Een gorilla in kogelvrij vest opent de voordeur en leidt me door de inkomhal naar de woonkamer. Voor me staat Kurt Westergaard, de cartoonist van de beruchte Mohammed-cartoon, die al acht jaar lang de klok rond met de dood wordt bedreigd.

‘Na al die jaren maken mijn lijfwachten deel uit van de familie,’ zegt Westergaard, 78 inmiddels. Hij zit aan een tafel in een woonkamer die, aan de stapels aquarellen van Zuid-Amerikaanse landschappen en kleurrijke dromerige taferelen te zien, dienstdoet als atelier. ‘Tijdens verjaardagen en feestdagen zitten ze mee aan tafel. In het fitnesscentrum wandelen ze op de banden naast me. In het theater vormen ze een formatie rondom mij.’

Hij grijnst terloops naar de rambo die ons vanuit de keuken argwanend gadeslaat, klaar om tussenbeide te komen mocht ik de croque-monsieurs of het zachte Deense biergebak van mevrouw Gitte Westergaard als aanvalswapen gebruiken. ‘Ze delen mijn smaak niet altijd, maar goed, dat zijn dan de nadelen van hun job.’

Vergeleken met de nadelen van zijn job zijn dat peanuts. In september 2005 tekende de toen al pensioengerechtigde Westergaard voor de rechts-conservatieve krant Jyllands-Posten een man met een baard en een tulband. In de tulband brandt een bom. De Deense krant wist dat de moderne islam afbeeldingen van de profeet Mohammed verbiedt, maar hoopte met de satirische cartoonreeks naar eigen zeggen een debat over de vrijheid van meningsuiting op gang te trekken. En of ze dat deed. De bom in de tulband ging af, en de explosie was te horen van Kopenhagen tot Karachi.

Minstens honderd demonstranten kwamen om in antiwesterse betogingen. Deense ambassades gingen in de fik. De prijs op het hoofd van Kurt Westergaard bedroeg een miljoen dollar en een 72 beurtenkaart in het paradijs. De Deense geheime dienst arresteerde een moordcommando in februari 2008, de Amerikaanse FBI in oktober 2009. ‘Ik hoor dat ze het tot op vandaag blijven proberen,’ zegt hij gelaten. ‘Al gaat het naar verluidt om kleine bedreigingen.’

Eén keer was het wel erg nipt. Op nieuwjaarsdag 2010, net toen de beveiliging op een iets lager pitje stond, sloeg een 28-jarige Somalische extremist de ruit van de achterdeur stuk met een bijl. Westergaard, die alleen thuis was met zijn vijfjarige kleindochtertje, verschanste zich in de badkamer, een safe room met een stalen deur en een alarmcentrale. De indringer doorzocht het huis en vond het meisje huilend in haar kamer. ‘Huil maar niet,’ zei de man. ‘Jou zal ik niet raken.’

Dat was precies wat de PET de familie eerder had voorspeld: eventuele aanvallers komen alleen en hebben enkel interesse voor de tekenaar. ‘Ik hoopte maar dat ze gelijk hadden,’ herinnert Westergaard zich. ‘Was ik bij mijn kleindochter gebleven, dan had ze een bloedbad meegemaakt. Hoe kan een oude man zoals ik me verdedigen tegen een gek met een bijl en een kromzwaard?’

De indringer raakte niet door de badkamerdeur en sloeg op de vlucht toen hij de sirenes van de inmiddels gealarmeerde politie hoorde. Voor hij de benen nam, knielde hij opnieuw voor het huilende meisje: ‘Jij bent veilig,’ herhaalde hij. ‘Alles komt goed.’ Het meisje hield er inderdaad geen trauma’s aan over. De Somaliër kon meteen gevat worden na een vuurgevecht met de politie in het smalle straatje naast de bungalow.

Westergaard doet zijn verhaal met verzwakte stem. Zijn staalblauwe ogen stralen nog kracht uit, maar de rest van zijn lichaam wil niet meer mee. Vorig jaar kreeg hij een dubbele longontsteking: hij stond op een zucht van de dood. Afgelopen zomer volgden een operatie aan de prostaat, een ontsteking aan de urineleiders en een minutenlange hartstilstand. Toch zal hij ons gesprek tot ver na negen uur volhouden. ‘Mijn dagen zijn zo goed als geteld,’ beseft hij. ‘Maar tot het zover is, beantwoord ik gaarne uw vragen.’

HUMO Meneer Westergaard, de cartoons werden gepubliceerd in september 2005, maar de grote betogingen, de aanvallen op de Deense ambassades en de doodsbedreigingen kwamen er pas vanaf februari 2006. Waarom zat er zoveel tijd tussen?

Kurt Westergaard «Omdat het een geënsceneerd politiek spel was. Die cartoons zijn gebruikt door extremisten om een antiwesterse campagne op te zetten, en door regeringen om de aandacht van hun interne problemen af te wenden. In de weken na de publicatie van de cartoons waren er in Denemarken immers vreedzame betogingen, zonder erg. De cartoons verschenen ook in de Arabische pers, eveneens zonder grote gevolgen.

»De grote onrust begon pas toen een Deense imam, Ahmed Akkari, met een groepje door de moslimwereld reisde om de protesten op te zetten. De tijd en de plaats van die betogingen lopen parallel met zijn reisroute. Telkens zie je achter de schermen ook bekende extremistische groeperingen opduiken. Het ene moslimland kon niet op het andere achterblijven. Wie zich niet aansloot bij de protesten, was immers een slechte moslim. Meneer Akkari is intussen tot inkeer gekomen en heeft zich zelfs publiekelijk geëxcuseerd. Maar het kwaad is natuurlijk geschied.»

HUMO Waar was u in februari 2006?

Westergaard «Ik lag met een drankje aan het zwembad van mijn zoon in Florida. Door het raam van de veranda zag ik op tv plots opstanden in de Arabi- sche wereld. Woedende men- sen verbrandden de Deense vlag. Dat was een schok, al wist ik meteen hoe de vork in de steel zat. Later zag ik betogers door de straten van Pakistan marcheren met mijn eigen afgehakte hoofd op een poster. Dat doet wat met een mens, dat kan ik u wel zeggen.»

undefined

HUMO Er vielen bij die betogingen minstens honderd doden en honderden gewonden, van Nigeria tot Afghanistan. Men noemde uw cartoon ‘a cartoon of mass destruction’. Westergaard «Ik voel me alleszins niet verantwoordelijk. Ik vind het erg jammer dat het is gebeurd, maar ik zou niet weten waarom ik die schuld op mij zou moeten nemen. Ik heb daar niet om gevraagd. Het is duidelijk dat de cartoon slechts een onderdeel was in een veel groter spel. Was het niet die cartoon, dan hadden de extremisten wel iets anders gevonden.»
HUMO Men durft al eens te vergeten dat er nog elf andere cartoonisten bij de publicatie betrokken waren. Hoe stellen zij het?
Westergaard «Niet zo goed. Ook zij kregen af te rekenen met bedreigingen. Ee?n van mijn collega’s bij Jyllands-Posten is eronderdoor gegaan. Op een dag begon hij plots wartaal uit te slaan. Later volgde de diagnose dat hij aan een posttraumatisch stresssyndroom leed. Hij is intussen gestorven.
»Voor de freelancers is het praktisch onmogelijk geworden om nog aan de bak te komen. Niemand durft hen nog aan te nemen uit angst voor represailles. Die affaire heeft heel wat levens verwoest.»
HUMO U bent de enige die weerwerk blijft bieden.
Westergaard «Ik voel veel verschillende emoties, maar ik ben bovenal kwaad! Het enige wat ik kan doen, is pal blijven staan. Ik mag niet opgeven. Nooit. Anders hebben zij gewonnen en dat kan ik niet toelaten.»
HUMO Bent u bang?
Westergaard «Neen, niet meer. Met de huidige veiligheidsmaatregelen kan mij en mijn familie vrijwel zeker niets meer overkomen. Ik aanvaard mijn leven zoals het is. Gelukkig heb ik de volle steun van mijn vrouw Gitte. Nog nooit heeft ze gezegd: ‘Had je die cartoon maar nooit gemaakt.’

»(fijntjes) Het heeft ook zijn voordelen. Vroeger reed ik met een kleine Fiat. Sinds de zaak losbarstte, heeft de PET mij al tientallen verschillende wagens ter beschikking gesteld, van een Volvo tot een Mercedes. Ik heb al in tientallen huizen in de hele wereld gewoond, al was dat soms vermoeiend. In New York hoefde ik aan het nieuwe monument op Ground Zero niet eens aan te schuiven dankzij de tussenkomst van de Amerikaanse geheime dienst.»
HUMO U staat op de hitlist van Al Qaeda, samen met onder anderen Salman Rushdie en Ayaan Hirsi Ali. Rushdie leefde meer dan twintig jaar in soortgelijke omstandigheden en kwam tot de conclusie dat we ons in een wereld van vele religies bewust moesten zijn van de gevoeligheden van anderen.
Westergaard «Natuurlijk moeten we ons daarvan bewust zijn. Ik ben me daar al mijn hele leven bewust van. Ik ben opgegroeid in een dorpje op het Deense platteland. Dat was toen in de ban van het christelijke fundamentalisme. We dienden te gehoorzamen aan een God hoog in de hemel, maar Satan bevond zich net onder onze voeten. Die voortdurende dreiging maakte veel indruk op een jongetje zoals ik. Ik was voortdurend bang om iets verkeerds te doen. Pas toen ik er wegtrok om te gaan studeren, kon ik mij ervan bevrijden.»

HUMO In Denemarken is er geen scheiding tussen Kerk en Staat.
Westergaard «Precies, de lutheranen hebben een grote invloed op onze maatschappij. In mijn jeugd was er veel armoede op het platteland, veel alcoholmisbruik ook. De kerk bood een moreel alternatief, vermoed ik. Verloren zielen die in naam van God stopten met drinken, werden beloond met een soort waardigheid. Ik heb niets tegen gelovigen, maar ik vind het nogal doorzichtig. Ik zal zelfs meer zeggen: het zijn masochisten die zich vrijwillig onder een onaantastbaar gezag plaatsen. In ruil schenkt het hen een gevoel van superioriteit tegenover de niet-gelovige.
»Het is niet eenvoudig voor een mens om religie van zich af te schudden, maar ik ben blij dat het mij is gelukt. Zoals u kunt vaststellen, zijn mijn dagen intussen geteld, maar ik zal waardig sterven als een athei?st.»

Lees verder op de volgende pagina

Mohammed-cartoonist Kurt Westergaard (2)

HUMO Ergens kan ik mij niet van de indruk ontdoen dat u deze wending des levens niet helemaal ongenegen bent. Hoe beperkt ook uw bewegingsruimte is, en hoe vervelend alle nadelen zijn die ermee gepaard gaan, u bent wél een historisch icoon van de vrije meningsuiting.

Westergaard «Ik ben een eenvoudige cartoonist die zijn hele leven zijn job heeft gedaan. Ik had een leven voor die cartoon, weet u. Ik ben begonnen als onderwijzer en pas later heb ik gekozen voor een leven als politiek cartoonist. Op een dag kwam Jyllands-Posten met die ene specifieke opdracht. Ook dat was Wat daarna gebeurd is, is gebeurd. Maar maak van mij alstublieft geen held.

Het was de bedoeling om een debat over de vrijheid van meningsuiting te openen, en dat is gelukt. In Denemarken hebben we nu eenmaal de traditie om alles open en bloot te bespreken, de eindredacteur cultuur van Jyllands-Posten, zei daarover: ‘De publicatie van die cartoons sluit moslims niet uit. Integendeel, het helpt hen precies bij hun integratie. Nu behandelen we hen net zoals we andere Denen behandelen.»


HUMO Toch blijft er een ranzig kantje aan de nasleep van de hele zaak. Extreemrechtse politici rolden over elkaar om u tot hun boegbeeld te bombarderen. Uw cartoon en de heftige reacties uit de moslimwereld waren koren op de molen van hun anti-islamdiscours. Filip Dewinter bazuinde maar wat graag rond dat hij in Denemarken was uitgenodigd op een debat van de Free Press Association en dat hij daar een door u gesigneerde cartoon had gekregen.
Westergaard «Daar weet ik niks van. Ik ken die man niet. Het is moeilijk om mijn tekeningen tegen misbruik te beschermen. De prent duikt echt overal op: op T-shirts, spandoeken, video’s. Als je dat wilt stoppen, betaal je fortuinen aan advocaten.»
HUMO U diende wel een klacht in tegen Geert Wilders, omdat die uw cartoon had gebruikt als intro van zijn anti-islamfilm ‘Fitna’.
Westergaard «De vakbond van de Deense journalisten heeft die klacht ingediend. Als compensatie kreeg ik uiteindelijk 50.000 kronen (ongeveer 6.700 euro, red.). Wilders heeft zich achteraf ook persoonlijk geëxcuseerd. Ik deel de meeste van zijn politieke ideeën niet, maar ik vind wel dat hij het recht heeft om zijn mening te verkondigen. Dat is nu eenmaal de essentie van een democratie.

»Mensen proberen mij graag een rechts imago aan te meten, maar die hebben het niet goed begrepen. Ik ben niet rechts en ik ben geen racist. Mijn familie is multicultureel, er zitten kleurlingen en moslims tussen. Ik heb een Albanese adoptiefdochter en mijn zoon is getrouwd met een Peruviaanse. Ik heb kleinkinderen met blond haar en bruine ogen. Tot mijn groot genoegen, overigens.
»Mijn cartoon was geen rechtse cartoon. Hij was niet gericht tegen moslims, maar voor de vrijheid van meningsuiting. Het was een aanklacht tegen terroristen, tegen mensen die hun geloof misbruiken om onschuldige mensen te doden, vrouwen te onderdrukken en homoseksuelen te mishandelen.»

HUMO U wist toch dat u op zere tenen zou trappen? In die zin was het pure provocatie.
Westergaard «En dan? Satire zal vaak mensen kwetsen, maar dat is noodzakelijk. Dat moet kunnen. In Denemarken hebben burgers rechten: het recht om te stemmen, het recht om in de politiek te gaan. Eén recht hebben ze echter niet: het recht om niet beledigd te worden. Wij koesteren de traditie om racisme te aanvaarden, precies om te beletten dat het ondergronds zou gaan. Wij verbieden niets en dat maakt ons publieke debat net zo rijk. Ik ben goed bevriend met Pia Kjærsgaard, de voormalige voorzitter van de rechtse Deense Volkspartij. Met haar praat ik weinig over politiek, maar des te meer over het leven en over onze kleinkinderen. Je kunt dus vriendschap sluiten met iemand wiens politieke ideeën je niet deelt, zoals dat hoort in een sociale democratie.
»Een kennis van mij, de journalist Lars Hedegaard, neemt harde standpunten in over de wantoestanden in de islam en werd in februari van dit jaar van kortbij, maar zonder succes, beschoten in Kopenhagen. Ook dichter Yahya Hassan, een 18-jarige bekeerde moslim die opgroeide in de getto’s van Aarhus, werd met de dood bedreigd. (Hij schreef onder meer: ‘I piss on Allah and his messenger and on all his useless disciples,’ red.) Dat is de situatie waarin we vandaag leven.»
HUMO Ze hanteren allen een erg beledigend anti-islamdiscours.
Westergaard «Waarom zouden ze dat niet mogen? Het staat iedereen vrij om zijn eigen mening te formuleren. Ik zeg alleen dat er geen dubbele standaard voor de vrijheid van meningsuiting mag zijn. Geen enkele religie heeft recht op een aparte status. Migranten kwamen zonder geld of bezittingen naar Denemarken. Hier kregen ze een woning en een opleiding. Ik vraag alleen dat ze in ruil daarvoor onze democratische regels respecteren. Als moslims in Kopenhagen een vreedzame betoging organiseren, dan denk ik: ‘Goed, ze begrijpen het.’

»Tijdens een tournee langs de Amerikaanse universiteiten Princeton en Yale ging ik in dialoog met een intelligente jonge moslim. Hij zei me: ‘Ook al deel ik uw mening over de vrijheid van meningsuiting niet, geen enkele discussie mag eindigen met een begrafenis.’ Zijn reactie kwam er nadat ik al enkele keren door een overwegend moslimpubliek van het podium was gejouwd. Ik begreep er niets van. De opmerking van die jongeman kwam dus op het juiste moment. Ze heeft me veel deugd gedaan.»
HUMO Mogen we dan lachen met alles?
Westergaard «Woody Allen zei: ‘Comedy is tragedie plus tijd.’ Die tijdspanne wordt trouwens alsmaar korter. In Amerika zei iemand me: ‘Het duurde honderd jaar voor je grapjes mocht maken over de dood van president Lincoln, het duurde tien jaar voor je mocht lachen met de Kennedy’s, en drie maanden na 9/11 doken die aanslagen al op in stand-up-comedyshows.»
HUMO Iedereen heeft het recht op een slechte smaak.
Westergaard «Precies. Ik heb het recht om tekeningen te maken over de Holocaust, al zie ik daar de noodzaak niet meteen van in. Dat is een belangrijke voorwaarde voor satire. Ze kan hard en giftig zijn, maar er moet altijd een reden voor zijn.»
HUMO Volgens de Vlaamse cartoonist Klaas Storme zijn Joden nog een stuk gevoeliger wanneer het op humor aankomt.
Westergaard «Strenggelovigen hebben nu eenmaal weinig gevoel voor humor, zeker wanneer je hun symbolen aanpakt. Ik heb ze allemaal al tegen mij gehad. Ooit tekende ik Jezus aan het kruis in een duur Armanipak. In een andere cartoon klaagde ik de situatie van de Palestijnen aan. Ik schreef het woord ‘Arabier’ in een davidster op de borst van een Arabisch uitziende man. Nu, de storm die daarop volgde, was nog altijd niets in vergelijking met de orkaan die opstak na de Mohammed-cartoons.»

HUMO U kreeg de afgelopen jaren tal van prijzen, onder andere uit handen van de Duitse bondskanselier Angela Merkel. Welke reactie heeft u het meest verbaasd?
Westergaard «Die van een levenslang veroordeelde in Indiana in de Verenigde Staten. De man, een blanke, was veroordeeld na een spectaculaire kaping van een vliegtuig. Hij had vanuit de gevangenis een bod van 5.000 dollar uitgebracht op de originele Mohammed- cartoon. Ik heb dat geweigerd, al had ik het geld goed kunnen gebruiken. (Zwaait met zijn wandelstok in de kleine woonkamer van zijn bungalow) Ik heb het niet zo breed. Ik ben een 78-jarige cartoonist op rust. Galeries zijn nog altijd bang om mijn aquarellen te exposeren. Ik vroeg aan veilinghuis Christie’s of zij de originele Mohammed- cartoon wilden verkopen, maar dat idee hebben ze meteen van tafel geveegd. Het inspireerde mijn vrouw tot de uitspraak: ‘At first it was Muhammad the Prophet, now it is Muhammad the Profit.’ Eerst was het Mo- hammed de Profeet, nu is het Mohammed Profijt.»
HUMO Bedankt voor dit gesprek.

undefined

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234