Moord volgens het boekje: de weduwe en de biograaf van Alexander Litvinenko, de vergiftigde Russische spion

'Toen hij tegen de dokters zei dat hij wellicht vergiftigd was, wilden ze er een psychiater bijhalen.' Moord op een spion: de weduwe van Alexander Litvinenko spreekt.

De opdracht voor de liquidatie van Alexander Litvinenko, de voormalige KGB-spion die vorig jaar in Londen werd vermoord, kwam rechtstreeks van het Kremlin. Dat zeggen de weduwe van de ex-spion en zijn vriend en biograaf Alex Goldfarb. Ze spreken voor het eerst over de lange doodsstrijd van het slachtoffer en over de duistere sujetten die hem hebben vergiftigd.

''Zelfs al hadden de artsen dat gif de eerste minuut gevonden, dan nog hadden ze niks meer voor mijn man kunnen doen''

- Mevrouw Litvinenko, een halfjaar geleden werd uw man op mysterieuze wijze vermoord met het radioactieve gif polonium-210. Dat gif zit ook in uw lichaam. Hoe gaat het nu met u?

Marina Litvinenko « Aanvankelijk was het niet zo duidelijk hoe zwaar ik zelf besmet ben. Ik was wanhopig. Ik dacht: binnenkort ga jij ook dood en zal je zoon geen ouders meer hebben - Tolik was twaalf jaar op het moment van de moord. Daar kwam nog bij dat mijn man voor m'n ogen gestorven was. In plaats van in m'n eentje te rouwen, moest ik de media-aandacht van zowat de hele wereld doorstaan. Toen bleek dat je met polonium in je lijf kan overleven. Voorlopig gaat het goed met me: ik word nog elke ochtend wakker.»

- Wat zeggen de artsen?

Litvinenko «Niemand weet of ik al dan niet kanker zal krijgen. Niemand heeft ervaring met polonium. Maar al bij al stel ik het vrij goed.

»De politie zegt dat er in Londen bij meer dan honderd mensen sporen van polonium zijn gevonden. Velen van hen durven daar helemaal niets over te zeggen. Velen denken ook dat polonium besmettelijk is. Mijn vrienden krijgen geregeld de vraag of ze niet bang zijn in mijn gezelschap. 'Ze is toch radioactief bestraald?'»

- Staat u nog onder politiebescherming?

Litvinenko «Ik hou daar niet van. Als je de hele tijd bodyguards om je heen hebt, raak je geïsoleerd. En eerlijk gezegd interesseert het me ook niet of we gevolgd of afgeluisterd worden. Ik denk alleen aan mijn kind. Ik wil dat Tolik een zo normaal mogelijk leven kan leiden. Vergeet niet dat hij is moeten vluchten uit zijn geboorteland toen hij zes was.»

- Waarom zijn jullie in 2000 uit Rusland gevlucht?

Litvinenko «Sasja (Alexander Litvinenko, red.) vreesde voor zijn leven. Hij had de KGB er openlijk van beschuldigd dat ze mensen vermoorden. Hij had zélf de opdracht gekregen om zakenman Boris Berezovski te vermoorden.

»Men heeft Sasja eerst in de gevangenis opgesloten, daarna weer vrijgelaten en voor de rechter gedaagd. Zijn proces zou niet in Moskou plaatsvinden, maar ergens in de provincie. Hij zei: ‘Ik ben bang dat ik nooit levend bij die rechtbank aankom.’ Sasja vreesde ook dat hij zijn gezin niet zou kunnen beschermen als hij in de gevangenis belandde.»

- Wist u dat hij naar het buitenland wou?

Litvinenko «Ik wist daar helemaal niets van! Tegen mij had hij gezegd dat ik op vakantie moest gaan en dat hij me achterna zou reizen. Dus zijn Tolik en ik naar Spanje gevlogen. Sasja heeft zich dan, in een land dat ik niet mag noemen, een vals paspoort aangeschaft waarmee hij naar Turkije is gereisd. Vanuit een hotel aan de Turkse zuidkust heeft-ie me gebeld: ‘We gaan niet meer terug naar Rusland.’ Ik had alleen wat zomerspulletjes meegenomen. We hadden onze familie en onze vrienden achtergelaten. Alles, eigenlijk.»

- Oorspronkelijk wilden jullie naar de VS.

Litvinenko «Sasja is op de Amerikaanse ambassade in Ankara ondervraagd door de geheime dienst. Hij heeft die Amerikanen gesméékt om hem politiek asiel te verlenen. Een dag later kwam al het bericht uit Washington dat ze niets voor ons konden doen.»

- Jullie zijn dan naar Londen doorgevlogen.

Litvinenko «Met de hulp van onze vriend Alex Goldfarb. In Istanbul hebben we een vlucht geboekt naar Moskou, via Londen. Bij de tussenlanding daar zijn we ’m gesmeerd.»


Bacteriën met epauletten

- Op 1 november 2006 vierde u de eerste verjaardag van uw aankomst in Groot-Brittannië. Die nacht werd uw man plots ziek.

Litvinenko «Ik had lekker gekookt. ’s Avonds werd Sasja onwel. Dat verwonderde me, want hij had anders nooit maagklachten. We hadden bovendien hetzelfde gegeten en ik voelde helemaal niks. Sasja moest steeds weer heftig braken.»

- Wanneer begon hij te denken dat hij niet zomaar een ongestelde maag had?

Litvinenko «Tijdens die eerste nacht nog, denk ik, of in elk geval de volgende ochtend. Zijn braaksel had een rare grijze kleur. Sasja zei: ‘Dat lijkt op het gif van chemisch wapentuig, precies zoals het in de militaire handboeken staat.’»

- U haalde er een Russische arts bij.

Litvinenko «Sasja moest om het halfuur braken. Niets hielp. Zijn maag was al lang helemaal leeg en toch bleven die braakneigingen maar duren. Ondertussen had hij ook bloederige diarree gekregen. De dokter dacht aan een virus en belde een ambulance.»

- Die hem met gillende sirenes naar het ziekenhuis reed. Dachten de artsen daar meteen dat uw man weleens vergiftigd zou kunnen zijn?

Litvinenko «Nee. Ze hebben Sasja op alle mogelijke dingen getest, en toen zeiden ze dat ze een bacterie in zijn darmen hadden gevonden. Sasja maakt er zelfs grapjes over: ‘Die bacteriën dragen epauletten. Hoe is het mogelijk dat de artsen dat niet zien?’»

- Hebben ze zijn bloed onderzocht?

Litvinenko «Ze stelden vast dat hij nog nauwelijks witte bloedcellen had. De artsen hebben zelfs naar Bayer gebeld om te vragen of het misschien een bijwerking van één of ander antibioticum kon zijn.»

- Hebt u de artsen verteld wie Sasja was?

Litvinenko «We hebben verteld dat we politiek asiel hadden gekregen, en dat er wellicht mensen rondliepen die Sasja wilden ombrengen. We hebben ze gesméékt om hem te testen op gif. Ze bleven beleefd, maar ze lachten ons uit alsof we twee idioten waren.»

Alex Goldfarb «Sasja vertelde me dat ze er zelfs een psychiater wilden bijhalen toen hij over die vergiftiging begon.»

Litvinenko «Daarna gokten ze op aids. Toen ik even buiten was, kwam er een arts zijn kamer binnen en zei tegen Sasja: ‘Ik wil je op de man af vragen: zou je niet door een andere vrouw besmet kunnen zijn?’»

- Hebt u de politie ingeschakeld?

Litvinenko «De politie treedt pas op als er gif wordt ontdekt. Maar er wordt pas naar gif gezocht als de artsen een tip van de politie krijgen. Dus gebeurde er niets.»


Een pijnlijke doodsstrijd

- Uiteindelijk zijn de artsen toch gaan denken dat er misschien gif in het spel was.

Litvinenko «Het was Sasja’s twaalfde dag in het ziekenhuis. Ik streelde hem over z’n hoofd: mijn hand vol plukken haar. Zijn keel zat dicht met etterende puisten en deed verschrikkelijk veel pijn. Hij kon nauwelijks nog praten. Zijn beenmerg was kapot. Hij had alle symptomen van een stralingsziekte. De artsen hebben hem dan op zware metalen getest.»

- Wat hebben ze gevonden?

Litvinenko «Sporen van thallium, een bijproduct van polonium210. In de jaren vijftig heeft de KGB al eens geprobeerd met die radioactieve stof een geheim agent te vermoorden. Bij Sasja vond men een kleine dosis. Hij kreeg een tegengif.»

- Vanaf dat moment ging ook de politie zich met de zaak bemoeien?

Litvinenko «Opeens brak er paniek uit. Sasja werd met loeiende sirenes naar een ander ziekenhuis overgebracht, en ik werd in een politiewagen geduwd. Zonder dat ik er iets van afwist, gingen agenten mijn zoon oppikken. Hij moest in veiligheid worden gebracht, zeiden ze. Maar dat wilde ik helemaal niet! De politie dreigde ons zelfs te arresteren als we niet meewerkten. Toen werd Scotland Yard ingeschakeld en keerde de rust een beetje terug.»

- Wanneer heeft men dan het polonium gevonden?

Litvinenko «Drie uur voor Sasja’s dood je kunt het alleen vinden via technisch ingewikkelde analyses. Sasja heeft het zelf niet meer geweten. De artsen zeiden: ‘Zelfs al hadden we het de eerste minuut gevonden, dan nog hadden we niets meer kunnen doen.’»

- Wanneer was uw man het laatst bij bewustzijn?

Litvinenko «De avond voor hij stierf. Hij vroeg me om hem op z’n zij te leggen. Hij zei: ‘Marinotsjka, ik hou heel erg veel van je.’ Die nacht moesten ze hem reanimeren. Hij kreeg medicijnen tegen de pijn, waardoor hij zo goed als totaal verlamd raakte. De artsen zeiden dat alle slijmvliezen in zijn lichaam vol etter zaten.»

- Na zijn dood moest u uit uw huis.

Litvinenko «In het holst van de nacht kwam de politie. Het huis was besmet, zeiden ze, en we moesten wat spullen bijeenscharrelen voor één weekend. Sindsdien zijn we er nog altijd niet teruggeweest. Ik ben nog één keer naar binnen gemogen om wat spullen op te halen.»

-Hoe gaat uw zoon om met de dood van zijn vader?

Litvinenko «Tolik is zeer teruggetrokken. Hij probeert me te laten geloven dat alles normaal is. Ik denk dat hij mij wil ontzien.»

Wraak

- De conflicten die uw man met de KGB had, waren al jaren oud. Waarom hebben ze hem vermoord?

Litvinenko «Sasja is in opstand gekomen tegen het apparaat. Voor velen was hij een verrader. Hij is met zijn gezin uit Rusland gevlucht, en daarvoor wilden ze wraak nemen.»

Goldfarb «Hij is verstrikt geraakt in het conflict tussen president Poetin en de vroegere oligarch Berezovski, die ook politiek asiel had gekregen in Groot-Brittannië. Het Kremlin wilde de moord in de schoenen van Berezovski schuiven.»

- Berezovski en Litvinenko werden als bondgenoten beschouwd. U kreeg in Londen ook financiële steun van Berezovski.

Goldfarb «En toch geloven veel Russen dat Berezovski het moordplan heeft opgezet om Poetin in verlegenheid te brengen. Moskou is met een soort propagandaoorlog bezig.»

- Waarom zit Berezovski volgens u níét achter de moord?

Goldfarb «Hij had nooit aan dat polonium-210 kunnen geraken: dat wordt in Rusland gemaakt, onder controle van de staat.»

- Als het Kremlin Berezovski wil treffen, is het dan niet veel eenvoudiger om hém gewoon te vermoorden?

Goldfarb «Poetin wil hem levend in handen krijgen. Berezovski was zijn bondgenoot maar werkt hem nu tegen. Poetin haat hem. Hij wil met hem afrekenen.»

- De hoofdverdachte van de moord is Andrej Loegovoj, een Moskous zakenman.

Litvinenko «Sasja heeft meteen al bij zijn eerste ondervraging gezegd dat hij Loegovoj verdacht. Hij had de man op 1 november ontmoet in hotel Millennium.»

- Hoe goed kende uw man Loegovoj?

Litvinenko «Hij kende hem oppervlakkig, uit Moskou. Loegovoj was destijds het hoofd van de beveiligingsdienst van Berezovski. In Londen hebben we eens samen gegeten: Sasja, Loegovoj, Alex Goldfarb en ik. Nadien hebben mijn man en Loegovoj elkaar wel vaker gezien.»

- Welke indruk kreeg u van hem?

Litvinenko «Hij maakte een rare indruk.»

Goldfarb «Loegovoj is de eigenaar van een groot beveiligingsbedrijf in Moskou. Hij heeft meer dan duizend mensen in dienst. Hij maakte met Sasja plannen om samen een nieuw bedrijf te starten: hij zou Britse zakenlui informatie verkopen over hun Russische zakenpartners en vice versa.»

- Wie waren de opdrachtgevers van Loegovoj? Litvinenko beschuldigde Poetin.

Goldfarb «Poetin heeft niet het bevel gegeven om polonium te kopen en in Litvinenko’s thee te mengen. Dat soort bevelen geeft Poetin niet. Hij zal wellicht groen licht gegeven hebben voor een speciale operatie, maar met de details houdt hij zich zeker niet bezig.

»Ik denk dat alleen zeer hooggeplaatste personen aan polonium konden komen en Loegovoj konden overtuigen om het moordplan uit te voeren. Loegovoj is een miljonair: die doet zoiets niet voor een paar duizend dollar.»

- Hoe kan het dat het polonium zowat overal verspreid geraakt, van Londen tot Hamburg?

Goldfarb «Ik ben er zeker van dat men Loegovoj niet verteld heeft wat er precies in die capsule zat. Bij dat soort operaties krijgen alle betrokkenen alleen te horen wat ze moeten horen. Tegen Loegovoj zullen ze gezegd hebben: ‘Hier heb je een capsule. De inhoud moet je in een drankje leegschudden.’ Als hij geweten had hoe gevaarlijk polonium is, dan had hij zeker zijn vrouw en kinderen niet in gevaar gebracht. En dat heeft hij wél gedaan, zoals hij ook al openlijk heeft verklaard.»

- Hoe zwaar wegen de bewijzen tegen hem?

Goldfarb «De politie is er tweehonderd procent van overtuigd dat hij de dader is, zegt men ons. Hij heeft vermoedelijk al op 16 oktober een eerste keer geprobeerd Sasja te vergiftigen, in een sushibar. Dat is fout gelopen: waarschijnlijk is de capsule met polonium gebroken. In elk geval heeft Loegovoj halfweg oktober, twee weken voor de moord, overal sporen achtergelaten.»

- Hoe zit het met die Dmitrij Kovtun, die lang in Hamburg heeft gewoond? In het begin gold hij als verdachte nummer één.

Goldfarb «Hij heeft ook sporen achtergelaten. Maar over hem weten we te weinig.»

- Maar hoe weet men dat Loegovoj en niet Kovtun de dader is?

Goldfarb «Ik vermoed dat men dat uit het sporenonderzoek kan afleiden. Ik mag daar niet alle details over vrijgeven.»


Ontmoeting met Poetin

- Mevrouw Litvinenko, uw man heeft president Poetin één keer ontmoet. Wat heeft hij u daarover verteld?

Litvinenko «Toen Poetin in 1998 de grote baas werd van de FSB (de opvolger van de KGB, red.), zagen veel agenten dat als een persoonlijke belediging. Bij de geheime dienst is het gebruikelijk dat je de hele hiërarchie doorloopt voor je directeur wordt. Poetin was maar een luitenant-kolonel, een nobody. Niemand begreep waar hij zo plots vandaan kwam.»

- Maar waarover ging die ontmoeting met uw man?

Litvinenko «Sasja heeft Poetin een groot schema overhandigd waarop hij in kaart had gebracht welke geheim agenten met welke gangsters samenwerkten dan hebben we het over corruptie, wapenhandel en drugshandel. Berezovski had die ontmoeting geregeld. Maar Sasja had meteen door dat hij van Poetin niet veel steun hoefde te verwachten. De volgende dag merkte hij dat zijn telefoon werd afgeluisterd. Van bij hun eerste blik was er een wederzijdse aversie.»

- Hoe is de geheime dienst veranderd onder Poetin?

Litvinenko «De oude KGB-cultuur is weer helemaal terug. Plots doken er weer bustes en portretten op van zogenaamde helden van de KGB. Jeltsin heeft het monster willen verslaan, maar het liep zoals in het sprookje: het monster keerde sterker dan ooit tevoren terug.»

Goldfarb «Vroeger, toen de Sovjet-Unie nog bestond, werd de KGB permanent door de partij gecontroleerd. Veel leden van het Centraal Comité van de USSR haatten de geheime dienst. Daardoor was er een sterk tegengewicht. Dat bestaat vandaag niet meer. De geheime dienst heeft de staat praktisch overgenomen.»

- Alexander Litvinenko werd de jongste jaren door veel mensen niet meer ernstig genomen. Hij zag voortdurend complotten en in zijn ogen zat de geheime dienst zowat overal achter.

Goldfarb «Hij wist hoe de geheime dienst werkte. Zijn dood bewijst zijn gelijk. Niemand geloofde dat ze mensen zouden vergiftigen, en toch is het gebeurd.»

Bettina Sengling

© Stern

Het boek 'Dood van een dissident. Alexander Litvinenko en het einde van de Russische democratie' van Alex Goldfarb & Marina Litvinenko is uitgegeven bij Het Spectrum.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234