Na de aanslagen in Brussel: Edward Snowden, Noam Chomsky en Glenn Greenwald in debat

Waarom beslist iemand in België om zich op te blazen? Moeten de inlichtingendiensten massaal afluisteren om nieuwe aanslagen te voorkomen? En is het echt zo erg om een beetje privacy in te leveren? Edward Snowden, Glenn Greenwald en Noam Chomsky openen de debatten: ‘Speel in op de angst van de bevolking en de burgers lopen recht in je armen.’

'Zeggen dat je niets om privacy geeft omdat je niets te verbergen hebt, is hetzelfde als zeggen dat je niets om de vrijheid van meningsuiting geeft omdat je niets te zeggen hebt'

Toen Edward Snowden in mei 2013 met de hulp van The Guardian-journalist Glenn Greenwald aan het licht bracht dat de Amerikaanse en Britse inlichtingendiensten naar hartenlust hackten, spioneerden en infiltreerden, waren de FBI en president Obama not amused. Snowden zou met zijn onthullingen de War on Terror in gevaar brengen.



Omdat hem in de VS een aanklacht wegens spionage en diefstal van regeringseigendommen wacht, leeft de voormalige analist van de Amerikaanse inlichtingendienst NSA in Moskou, in de beschermende armen van Moeder Rusland. Van daaruit voerden hij en Greenwald een gesprek over privacy in de digitale wereld. Ook aanwezig via de videoverbinding: de 87-jarige Noam Chomsky, emeritus professor aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT) en één van de invloedrijkste nog levende auteurs.



Noam Chomsky «Toen men begon met de commercialisering van het internet, zo’n vijfentwintig jaar geleden, werkte ik in een door het Pentagon gefinancierd laboratorium op het MIT, waar men het premature internet had ontwikkeld. Die eerste ontwerpers droomden van een open communicatiemiddel dat door een vrije uitwisseling van gedachten en ideeën zou bijdragen aan een gezondere democratie. Maar na een tijdje droeg men het systeem over aan private ondernemingen om er winst uit te slaan. Dat is op zich niet abnormaal, maar die commercialisering heeft het internet grondig veranderd. Veel organisaties, zowel private als openbare, hebben weinig baat bij een groei van de democratie. Ze willen enkel hun eigen macht en autoriteit uitbreiden. In de loop der jaren hebben ze getracht om de technologie van het internet naar hun hand te zetten. Dat kan, want technologie is van nature neutraal. Je kunt ze gebruiken om te onderdrukken of om te bevrijden. Een hamer maakt het niet uit of-ie wordt gebruikt om een huis te bouwen of iemands schedel in te slaan.»



Glenn Greenwald «Het internet is ongetwijfeld één van de belangrijkste uitvindingen van de laatste eeuwen. Het kan een ongeëvenaard instrument van democratie worden, maar ook één van controle en onderdrukking. Wat mij persoonlijk het meest choqueerde aan de documenten die Snowden onthulde, was niet hoezeer onze privacy vernietigd wordt door de surveillancestaat, maar dat de democratie omzeild werd. De Amerikaanse overheid besliste in het grootste geheim over het gebruik van deze innovatie, zonder enige inspraak van het publiek. We kunnen om de vier jaar in het kieshokje wel een naam aanvinken, maar als onze regering zonder ons medeweten de meest fundamentele beslissingen neemt, dan zitten we simpelweg in een schijndemocratie.»



Edward Snowden «Een voormalig regeringslid (Henry Kissinger, minister van Buitenlandse Zaken onder Richard Nixon, red.) zei ooit letterlijk: ‘Het onwettelijke doen we meteen, het ongrondwettelijke duurt meestal wat langer.’

'We moeten terroristen iets geven om voor te léven, in plaats van iets om voor te sterven'

»Veel activiteiten van onze inlichtingendiensten waren ongrondwettelijk. Gerechtshoven hebben die stelling bevestigd en noemden hun gedrag zelfs orwelliaans. Naarmate ik als analist doorgroeide in de inlichtingendiensten en steeds meer toegang kreeg tot geheime informatie, begreep ik dat de publieke verklaringen van onze regeringsleiders erg verschilden van de realiteit. Onder eed een valse verklaring afleggen is een ernstig misdrijf. Maar James Clapper, de directeur van de NSA, ontkende in maart 2013 in een parlementaire commissie formeel dat zijn inlichtendienst NSA data van honderden miljoenen Amerikanen verzamelde. Toen het bestaan van de surveillanceprogramma’s aan het licht kwam, beweerde hij dat hij ze even vergeten was! Nu, drie jaar later, is die man nog altijd op post.

»In een democratie moeten we weten wat machthebbers voor ons doen, maar vooral ook: wat ze tégen ons doen.»


Mensen van goede wil

- Er is heel wat discussie over de waarde van privacy. Volgens de ene is het een mensenrecht, volgens de andere een modegril. Wat is het volgens jullie?

Chomsky «De Franse filosoof Blaise Pascal gaf eeuwen geleden al het antwoord op de vraag of we nood hebben aan privacy: ‘De oorzaak van het ongeluk van de mens ligt in het ontbreken van een kamer waar hij stil en ongestoord kan zitten.’»

Greenwald «Veel mensen bekijken privacy als een abstract gegeven. We begrijpen waarom fysieke noden zoals voedsel, beschutting of gezondheidszorg fundamenteel zijn. Tegenover privacy zijn we heel wat losser. Het is geen recht dat we absoluut moeten afdwingen. De gangbare opvatting is: ‘Ik plan geen aanslagen en ik heb niets te verbergen, dus het deert me niet dat de regering mijn privacy binnendringt.’ Maar iedereen heeft wel iets wat hij alleen maar aan zijn advocaat, dokter of partner toevertrouwt. Om mensen bewust te maken, pas ik vaak een experiment toe. Ik schrijf mijn e-mailadres op een stuk papier en zeg: ‘Stuur mij de wachtwoorden van al je sociale media. Ik wil gewoon even kijken wat je online doet, wat je aan wie schrijft. Je bent tenslotte geen slecht mens. Je hebt niets te verbergen.’ Voorlopig is nog niemand op die vraag ingegaan. Instinctief voelen we dus wel degelijk aan waarom privacy zo belangrijk is. We zijn sociale wezens. We voelen de behoefte om anderen te laten weten wat we denken, waar we mee bezig zijn. Maar tegelijk willen we ook dingen kunnen doen zónder dat iemand meekijkt. Als we ons recht op privacy verliezen, zijn we een belangrijk deel van onze vrijheid kwijt.»

'Privacy is de moeder van alle rechten. Ze laat ons toe te bepalen wat we geloven, zonder beïnvloed te worden door anderen'

Snowden «Voor veel mensen komt privacy overeen met de settings van hun Facebookprofiel. Ze denken er niet echt bij na. Privacy is de moeder van alle rechten. Privacy is het recht op een vrije geest. Het laat ons toe te bepalen wat we geloven, zonder beïnvloed te worden door anderen. Onze grondwet beschermt de vrijheid van meningsuiting en religie. Maar vrije meningsuiting heeft geen waarde als we niet de tijd, de ruimte en de vrijheid krijgen om te beslissen wat we willen zeggen. Net zoals godsdienstvrijheid niets voorstelt als je niet onbelemmerd kunt uitmaken waarin je wil geloven.

»Het argument ‘als je niets te verbergen hebt, heb je niets te vrezen’ werd trouwens ook gebruikt door de nazi’s. Zeggen dat je niets om privacy geeft omdat je niets te verbergen hebt, is hetzelfde als zeggen dat je niets om de vrijheid van meningsuiting geeft omdat je niets te zeggen hebt. Rechten zijn collectief, universeel en overstijgen het individu. We juichen de persvrijheid toe, ook al zijn we niet allemaal journalist. Rechten zijn er precies om minderheden te beschermen tegen een meerderheid. Ze beschermen de andersdenkenden, zij die misschien voorlopers zijn en volstrekt nieuwe ideeën aandragen. Zeggen dat je niets geeft om een recht, is dus de meest asociale stelling die ik me kan inbeelden.»

- Geven de jongste generaties, die het gewend zijn om persoonlijke gegevens op sociale media te delen, eigenlijk wel genoeg om de bescherming van hun digitale identiteit?

Snowden «Ik ben ervan overtuigd dat men meer dan ooit om privacy geeft. Onderzoek heeft aangetoond dat internetgebruikers, nu ze weten dat ze worden gevolgd, hun gedrag aanpassen, voorzichtiger zijn en zelfcensuur toepassen.

'Het internet kan een instrument van democratie worden, maar ook één van onderdrukking[Glenn Greenwald['

»We leven met het vastgeroeste idee dat menselijke interacties geen sporen nalaten. Wat je met je partner in bed bespreekt, wordt door niemand anders gehoord. Inlichtingendiensten vinden dat zonde. Ze zien de enorme hoeveelheid aan informatie waarover ze nu kunnen beschikken als een aanwinst. De technologische vooruitgang heeft hun de kans geboden een alwetende machine te bouwen, enkel en alleen om gegevens te bewaren voor het geval ze die ooit nodig zouden hebben. Massasurveillance discrimineert niet: ze treft alles en iedereen, zonder ophouden. Dat is een ontwikkeling zonder precedent. Alle informatie is vrij voorhanden voor wie toegang heeft tot de telecommunicatiediensten. Het is best mogelijk dat de meerderheid van de bevolking zo’n alwetende en machtige regering een vooruitgang vindt. Maar zelfs áls dat zo is, dan heeft die bevolking nog altijd het recht om van die ontwikkeling op de hoogte te zijn, om ze publiek te kunnen bespreken. Nu is de beslissing achter gesloten deuren genomen.»

Greenwald «Toen Edward en ik elkaar voor het eerst ontmoetten in Hongkong, hebben we heel lang over de mogelijke gevolgen van zijn onthullingen gepraat. Hij zei: ‘Ik ben niet bang voor de gevolgen voor mij persoonlijk.’ Zijn enige vrees was dat mensen de schouders zouden ophalen. Het verhaal werd gelukkig opgepikt: het groeide uit tot ongekende proporties, net omdat de burgers zich beledigd voelden door die inbraak in hun privéleven. Het aantal gebruikers van encryptiesoftware (programma’s die gegevens onleesbaar maken voor pottenkijkers door ze te versleutelen, red.) is sindsdien enorm gestegen. Regeringen overal ter wereld worden door de bevolking onder druk gezet om wetgevende initiatieven te nemen.

»Dat mensen om hun privacy geven, blijkt vooral uit de gedragsverandering van bedrijven als Microsoft, Facebook, Apple en Google. Wat opvalt in de Snowden-files is de bereidwilligheid waarmee die bedrijven met de NSA samenwerkten. Hun hulp was niet louter passief. Er zijn voldoende bewijzen van ontmoetingen tussen toplui van Microsoft en de NSA om softwareaanpassingen in het voordeel van de inlichtingendiensten te bespreken. Zodra wij die duistere samenwerking hadden ontbloot, veranderde de houding van Silicon Valley compleet. Niet omdat die bedrijven plots bekommerd waren om onze privacy – dat zijn ze niet – maar omdat ze vreesden generaties internetgebruikers aan socialemediabedrijven in Korea, Duitsland of Brazilië kwijt te raken. Om te overleven moesten ze het publiek ervan overtuigen dat ze wel degelijk persoonlijke informatie konden afschermen. Zelfs als dat betekent dat ze tegen de wil van veiligheids- en inlichtingendiensten moeten in gaan, en ook als dat betekent dat ze nu partners van IS genoemd worden, omdat ze de communicatie tussen terroristen faciliteren.»


Kantinereglement

- Wat is er aan van de kritiek dat de Snowden-files militaire operaties – én de mensen die daarbij betrokken waren – in gevaar hebben gebracht?

Snowden «De directeurs van alle inlichtingen- en veiligheidsdiensten zijn gehoord door diverse parlementaire commissies: allen kregen ze de vraag om tenminste één naam te geven van iemand die als gevolg van de onthullingen is gestorven. We wachten nog steeds. Waarom? Omdat ik enkel onwettige, ongrondwettelijke of simpelweg amorele documenten heb vrijgegeven die voor de burger van belang waren. Alvorens journalisten informatie te geven, liet ik hen beloven dat ze vóór publicatie hun regering moesten aanspreken met een omschrijving van wat ze in handen hadden. Op die manier konden we werkelijk levensbedreigende situaties vermijden.»

Greenwald «Om je een idee te geven: die zogenaamde top secret-documenten bevatten de vakantieregeling van werknemers, of het kantinereglement. Het probleem is niet dat wij documenten vrijgaven die geheim waren, wel dat een regering er instinctief van uitgaat dat je een misdrijf pleegt wanneer je één van haar activiteiten, hoe routineus ook, onthult.»

Snowden «Vlak na de onthullingen in 2013 verklaarde president Obama dat die surveillanceprogramma’s het juiste evenwicht bewaarden. ‘Maak je geen zorgen,’ zei hij: ‘Niemand luistert naar de telefoongesprekken van gewone mensen.’ Begin 2014 gaf hij een speech op basis van de bevindingen van zijn eigen ‘onafhankelijke’ commissie, die hij met vriendjes had bevolkt. De conclusie was dat die programma’s niet één terroristische aanslag hadden voorkomen. Meer zelfs – en ik citeer letterlijk uit het verslag – ze hadden niet één concreet element aan een terrorismeonderzoek bijgedragen dat niet met andere onderzoeksmethoden opgespoord had kunnen worden.»

'De aanslagen in Brussel (foto's onder) waren monsterachtig, maar het loont de moeite om naar de verklaring van IS te kijken.' Noam Chomsky

- Op 22 maart stierven mensen tijdens de aanslagen in Brussel. Hoe kunnen we een open en vrije samenleving uitbouwen en tegelijk onze veiligheid waarborgen?

Chomsky «Heel veel mensen leven met de constante dreiging van terrorisme. Inwoners van Jemen of Afghanistan gaan elke dag de straat op met de angst dat ze worden opgeblazen. De aanslagen in Brussel waren monsterachtig, maar het loont de moeite om naar de verklaring te kijken die IS ervoor gaf. ‘Zolang jullie ons bombarderen, zullen we antwoorden met aanslagen.’ We moeten beslissen hoe we daarmee omgaan. Ofwel spelen we mee volgens de regels van Al Qaeda en IS, door onze eigen samenleving en vrijheden te vernietigen en ten oorlog te trekken tegen de moslimwereld. Dat doen we al vijftien jaar, sinds het begin van de zogeheten war on terror. Wat wij toen terrorisme noemden, was een fenomeen in een klein tribaal gebied in Afghanistan en Pakistan. Vandaag heeft het zich over de hele wereld verspreid. Telkens wanneer je erop slaat met een hamer, wordt het groter.

»Een andere, minder sensationele optie is het aanpakken van de wortel van het probleem. Het is al voldoende bewezen waarom mensen zich tot terrorisme bekeren. De daders van de aanslagen in Parijs of Brussel groeiden op in buitenwijken, kenden niks dan vernederingen en ontgoochelingen. Terrorisme gaf hun een doel. Onze regering moet zulke mensen net iets geven om voor te léven, in plaats van iets om voor te sterven.»

Greenwald «Iedereen die met privacy bezig is, zal uiteindelijk op het terrorisme botsen. Men doet altijd alsof we moeten kiezen tussen veiligheid en privacy: wil je meer veiligheid, dan moet je meer privacy opgeven. Maar dat is een leugen. Veel experts zijn het erover eens dat een regering die dagelijks miljarden gesprekken en berichten verzamelt, het voor zichzelf onmogelijk maakt om te weten te komen wie zich wil opblazen in de vertrekhal van Brussels Airport. Ze verzamelt immers zoveel informatie dat ze onmogelijk nog kan vinden wat ze zoekt. De mensen achter de surveillanceprogramma’s weten dat natuurlijk ook. Dat ze voor onze veiligheid zorgen is gewoon niet waar. Heel weinig van de Snowden-documenten hadden te maken met terrorisme. De meeste gingen over economische of diplomatieke spionage.»

'De afluisterprogramma's van de inlichtingendiensten hebben niet één terroristische aanslag voorkomen'

Snowden «De mensen die de afluisterprogramma’s hebben gebouwd, zijn niet dom. Als de surveillancesystemen niet voor het onderzoek naar terrorisme bestemd waren, dan zeker voor iets anders. Nu weten we dat ngo’s als Amnesty International, e-mailadressen van bekende journalisten en zelfs webcambeelden van miljoenen Yahoo!-gebruikers bekeken werden. Analisten bestudeerden het pornosurfgedrag van andersdenkende individuen die niet noodzakelijk aan terrorisme of geweld gelinkt waren. Hun ideeën waren volgens de regering gewoon te radicaal.

»De aanslagen in Brussel waren te voorkomen via traditionele opsporingsmethodes. De Turkse veiligheidsdiensten hadden België gewaarschuwd dat ze een crimineel hadden aangehouden die betrokken was bij terroristische activiteiten. Die persoon, Ibrahim El Bakraoui, zou zich uiteindelijk opblazen. Hetzelfde gebeurde in Amerika. Rusland had ons land ingelicht over de plannen van één van de terroristen van de aanslag op de marathon van Boston, Tamerlan Tsarnaev. We konden die mensen niet stoppen omdat we onze middelen verkeerd gebruiken. When you collect everything, you understand nothing. Je mist de context, de achtergrond en de specialisatie die nodig is om op één bepaald aspect te focussen. Ik kan het weten, want ik heb jaren op zo’n dienst gewerkt. Ik heb instrumenten van massasurveillance gebruikt, zoals het programma xkeyscore, een soort Google voor spionnen, waarmee ik de internetgeschiedenis, de inbox of de Amazon-aankopen van eender wie kon doorzoeken.»

Greenwald «Door die voortdurende verwijzingen naar terreur zaait de regering moedwillig angst. Speel in op de angst van de bevolking en de burgers lopen recht in je armen. Die truc is zo oud als de straat.

»Ik volgde het nieuws rond de aanslagen in Brussel op de Amerikaanse televisie. Alle grote zenders brachten hun klassieke wall-to-wall verslaggeving met correspondenten die in een chique overjas door de stad liepen alsof ze de zaak onderzochten. Ik noem hen acteurs die een televisiejournalist spelen. Ze behandelden elk minuscuul detail van de aanslag, maar één vraag werd niet gesteld: wat was het motief? Waarom beslist iemand om zich in België op te blazen? Men ging er gemakshalve van uit dat het ging om barbaarse monsters met een primitieve godsdienst. Ik heb de voorbije tien jaar in Brazilië gewoond, een overwegend katholieke, open en vrije samenleving zoals de onze. Daar praat men nooit over moslims die Brazilië willen aanvallen, net zoals ze dat niet doen in Japan, Argentinië en tientallen andere niet-moslimlanden. Zou het dus kunnen dat er iets schort aan het beleid van de landen die worden aangevallen? De toenmalige Amerikaanse minister van Defensie Donald Rumsfeld stelde in 2004 de vraag: ‘Waarom haten zoveel mensen in de Arabische wereld de Verenigde Staten?’ Het antwoord van zijn commissie luidde: ‘Ze haten ons niet wegens onze vrijheden en ze worden ook niet gehypnotiseerd door een gewelddadige religie. Ze haten ons vanwege ons beleid: een overweldigende steun aan Israël, het bombarderen, binnenvallen en bezetten van hun land, het doden van hun kinderen en het steunen van hun dictators.’ Als we echt een einde willen maken aan het globale terrorisme, dan moeten onze regeringen zich maar eens beginnen af te vragen hoe we die haat kunnen wegnemen, in plaats van steeds maar hetzelfde pad te bewandelen.»

Chomsky «Interessant genoeg was dat Rumsfeld-rapport een herhaling van een verslag van de Nationale Veiligheidsraad uit 1958. President Eisenhower vroeg zijn medewerkers toen ook waarom de Arabische wereld een haatcampagne tegen de VS voerde. Ze kwamen tot de vaststelling dat de perceptie bestond dat het aan grondstoffen verslaafde Westen de lokale dictatoriale regimes steunde en derhalve democratische ontwikkelingen tegenhield. Eisenhower besliste uiteindelijk toch om dezelfde koers aan te houden, omdat dat nu eenmaal meer onze belangen diende.

»In Amerika is intussen een bitse strijd aan de gang tussen Apple en de FBI. De politie wil toegang tot de iPhone van de San Bernardino-schutters die in 2015 een terroristische aanslag pleegden, maar Apple weigert.»

Greenwald «Als advocaat pleitte ik vroeger heel veel zaken rond de vrijheid van meningsuiting. In zulke dossiers zoekt de regering altijd naar de meest onsympathieke personen. Het publiek leert die personen zo te haten dat ze instemt met een beknotting van het recht op vrije meningsuiting. Eerst worden hun rechten afgenomen, en vervolgens de onze. Zo werkt het altijd. In de San Bernardino-zaak vond de FBI het perfecte slachtoffer: wie durft haar immers de toegang te weigeren tot de telefoongegevens van een terrorist? Het is puur bedrog. Ze wil een precedent creëren om bedrijven als Apple of Facebook te dwingen voor haar te werken. Ze eist dat een privaat technologiebedrijf zelf technologische achterpoortjes inbouwt zodat ze weer toegang heeft tot de gegevens van iedereen. Na alles wat er is gebeurd, is dat nog steeds het doel van onze veiligheidsdiensten. Net zoals voetbalclubs en autoverhuurbedrijven heeft ook de FBI één motto: verzamel alles!

»In de discussie rond privacy wordt er vaak verwezen naar George Orwells klassieker ‘1984’. Daarin waarschuwt de schrijver niet voor een wereld waarin we voortdurend in de gaten gehouden worden, maar voor een wereld waarin dat op elk ogenblik mogelijk is. In het boek weet de verteller nooit of de monitor in zijn woonkamer aanstaat, of en wanneer iemand hem bespiedt. Hij weet alleen dat de mogelijkheid bestaat, en dat hij zich dus ook navenant moet gedragen. Dat is precies wat de FBI in deze zaak wil bereiken.»

Snowden «Het draait helemaal niet om de telefoonlijst van de schutters. Mensen die met elkaar bellen, communiceren niet via tovenarij. Het signaal reist van de ene server naar de andere. Al die verrichtingen worden opgeslagen om commerciële en praktische redenen, zodat de telefoonmaatschappij een factuur kan opstellen. De FBI is van in het begin van het onderzoek al in het bezit van die gegevens! Ze weten dus al lang dat die schutters geen contact hadden met buitenlandse terreurcellen. Als dat toch zo was, dan was het inderdaad via tovenarij. En als we te maken hebben met terroristen die ook nog eens tovenaars zijn, dan hebben we een nóg groter probleem. (lacht)

'De Tor-browser is handig voor wie zijn online activiteiten wil verbergen voor commerciële spionnen.'

»Het recht op privacy zit in ons taalgebruik ingebakken. Wij zijn private burgers en onze leiders bekleden een openbaar ambt. In principe zouden wij alles moeten weten over hun activiteiten, en zij niets over de onze. Maar op dit moment gaat het de andere kant uit. Hillary Clinton gebruikte als minister van Buitenlandse Zaken haar eigen e-mailservers om haar officiële communicatie uit de openbaarheid te houden. Er ontstaat dus een systeem van onverantwoordelijkheid. Wij weten niet wat onze leiders doen. Zelfs mochten ze onwettige activiteiten uitvoeren, dan zouden we dat nooit te weten komen.»

Chomsky «Een regering die haar activiteiten probeert te verbergen voor haar eigen bevolking, is helaas van alle tijden. Kijk naar Cuba. Enkele maanden nadat Fidel Castro zich in 1959 van de door Amerika gesteunde dictator Batista had ontdaan, ontketende president Kennedy een gemene fysieke oorlog. In de daaropvolgende 55 jaar woedde er via embargo’s een economische oorlog. Nu de officiële documenten daarover zijn vrijgegeven, weten we voor het eerst ook waarom. Niet wegens het communisme, maar vanwege Castro’s succesvolle ongehoorzaamheid aan het Amerikaanse beleid, dat erop gericht was de wereld te domineren. Onze regering kan niet aanvaarden dat mensen het recht in eigen handen nemen. Ze wil niet dat haar bevolking van de ware toedracht op de hoogte is en dus hangt ze een ander verhaal op.»

Snowden «In een geheim document bekende de Britse veiligheidsdienst GCHQ letterlijk dat ze na de onthullingen van haar surveillanceprogramma’s niet vreesde voor het verlies van levens of de veiligheid van het land, maar wel voor ‘een schadelijk publiek debat’ dat zou leiden tot rechtszaken over haar massale spionage. Ze had nog gelijk ook. We zijn naar de rechtbank getrokken en we hebben gewonnen.»

- Tot slot, welke software kun je de modale internetgebruiker aanraden om zijn privacy te garanderen?

Snowden «Niemand is onzichtbaar op het internet. Maar de Tor-browser is handig voor wie zijn online activiteiten wil verbergen voor commerciële spionnen zoals je internetprovider. Dit gaat niet over surveillance door de regering, maar over de vrijheid om iets te googelen zonder dat het je blijft achtervolgen. En voor telefoontoestellen download je best de app Signal. Die werkt heel effectief: je telefoonmaatschappij kan je berichten niet meer lezen en mijn oud-collega’s van de veiligheidsdiensten kunnen jouw naaktfoto’s niet meer naar elkaar doorsturen.»

© The Intercept

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234