Nobelprijswinnaar Günter Grass overleden

Stoorzender Günter Grass (1927-2015) functioneert niet meer – op 87 jarige leeftijd is de Nobelprijswinnaar 1999 overleden. Want als stoorzender definieerde hij zichzelf, ook in het gesprek dat Martin Coenen voor Humo met hem had in 2002.

Het was niet anders die keer dat ik hem zelf ontmoette, zes jaar eerder. Hij moest nog zeventig worden toen, en het viel me op, terwijl we door downtown Brussel slenterden, dat hij al krommer door het leven liep dan ik me had voorgesteld. Maar geestelijk was hij nog bijzonder kwiek. Hij stelde me op dat punt gerust: 'Mir fällt immer noch etwas ein.'

De stoorzender werkte die keer op volle kracht toen we het hadden over de wereld na 1989, het jaar waarin het kapitalisme voor goed gewonnen leek te hebben, en zonder alternatief de wereld ging domineren. Grass stoorde zich aan het utopieverbod dat hij meende waar te nemen: 'Je mag niet voorbij het kapitalisme denken.' Hij bleef dat wel doen – een dozijn jaren voor de financieel-economische crisis het algemene enthousiasme voor het kapitalisme deed bekoelen. 'Sinds het communisme in elkaar geklapt is, is het westers kapitalisme vereenzaamd, en heeft het de controle over zichzelf verloren. Merkwaardig genoeg begint het dezelfde fouten te maken als de vijand van weleer, de communisten: ze beginnen hun eigen propaganda te geloven. Men spreekt van een markt waar er überhaupt geen markt is, men spreekt van concurrentie waar ze door megabedrijven platgeslagen is.'

Stoorzenders vangen onvermijdelijk kritiek. Een nieuw boek van Grass leidde gewoonlijk tot een nieuwe controverse. Het boek waar wij destijds over spraken, en dat hij zwierig in een fijn handschrift signeerde, heette 'Een gebied zonder eind', en daarin was hij de eenzame querulant die niet enthousiast was over het ééngemaakte Duitsland.

Ik vroeg hem hoe hij met de persoonlijke, heel kwetsende aanvallen om ging. Op zijn buiten in Denemarken, was zijn antwoord, had hij een maand lang elke morgen, alleen met zijn hond, in het bos bomen zitten schilderen. 'Het liefst van al beuken'.

Behalve als schilder van beuken zal ik me Gunter Grass altijd herinneren als de schepper van Oskar Matzerath in 'De blikken trom', één van die bijzondere boeken die mij tot lezer maakten. (ms)


Günter Grass in het VRT-journaal



Lees hier het laatste HUMO-interview met Günter Grass:

(verschenen in Humo 3242/44 op 22 oktober 2002)

Günter Grass heeft iets met borsten. Zijn bekendste zelfportret - Grass schrijft niet alleen, hij schildert ook -heet ‘Drei Brüste für das Kind im Kerl’: zogend aan drie vrouwenborsten blikt de kunstenaar de wereld in. Een paar dagen voor ons gesprek heeft hij een bezoek gebracht aan een museum met bijbelse tableaus: 'Op één schilderij zag je een bebaarde man bij een vrouw aan de borst liggen. Dat zegt mij wel iets. Vanaf zijn veertigste zou iedere man opnieuw gezoogd moeten worden, vind ik. De feministen zullen het wel niet met me eens zijn, maar het zij zo.'

Anderhalf jaar heeft het geduurd voor dit interview er kwam. ‘Herr Grass heeft het helaas te druk,’ verzekerde zijn minzame secretaresse ons keer op keer. Of: hij is ziek. Of: hij zit weer eens in het buitenland. In 1999 ontving de schrijver van 'De blikken trommel', 'Hondenjaren', 'De bot' en 'De rattin' de Nobelprijs voor Literatuur, en sindsdien reist hij de wereld af voor lezingen en conferenties. Hij zit ook regelmatig in Portugal, waar hij een tweede huis heeft. Als hij al eens in Duitsland is, verblijft hij met zijn hond en zijn vrouw in een gerestaureerde boerderij in de buurt van Lübeck. Daar ontmoeten we hem, eindelijk.

Günter Grass « Ik heb lang in Berlijn gewoond, maar daar kon ik niet werken. Zoveel lawaai, zoveel mensen! Toen zijn w e naar kust verhuisd: nogal afgelegen, en heel rustig. Daar zijn we gebleven tot de kinderen het huis uit waren, en nu zitten we dus hier. Het landschap doet me denken aan Danzig (nu Gdansk in Polen, waar Grass in 1927 geboren werd, red.): licht glooiend, veel velden, veel strand. Ook de bakstenen huizen herinneren mij aan mijn jeugd. Heel prettig allemaal.»

Het hele gesprek door is Grass druk in de weer met een pijp, die hij wel tien keer aansteekt zonder er één keer aan te trekken. Hij is opgelucht: de Duitse verkiezingen zijn net achter de rug, en de socialist Gerhard Schröder kan kanselier blijven - met dank aan zijn populaire, groene buitenlandminister Joschka Fischer.

Grass « Voor mij was het een schok dat de twee meest liberale landen van Europa – Denemarken en Nederland – dit jaar zo’n ruk naar rechts hebben gemaakt. Als Stoiber de verkiezingen had gewonnen, zou Duitsland ook een heel eind naar rechts zijn opgeschoven. Daarom was ik blij dat Schröder won - ik was zelfs een beetje aangedaan.»

'Niets is zo belangrijk als verdraagzaamheid. En zo moeilijk'

HUMO U had er ook zelf uw steentje toe bijgedragen.

Grass « Ik heb me in de laatste verkiezingsweek ingezet voor de campagne van de socialistische partij, ja. Ik weet niet of het geholpen heeft, maar ik vond dat ik het moest doen. Stoibers standpunt over de Durchrassung van het Duitse volk is verwerpelijk. En dan die leuze ‘Kinder statt Inder’ (de CDU-voorzitter in Noordrijn-Westfalen vond dat de Duitsers meer kinderen moesten maken in plaats van 'Indiërs' te importeren om vacatures op te vullen, red.)... Het is een schande.»

HUMO Fort Europa kan niet voor u?

Grass « Het is het domste wat men kan doen. Binnen een vesting heerst altijd een bekrompen mentaliteit, en dat gaat onvermijdelijk ten koste van de democratie en de vrijheid. En je houdt de asielzoekers toch niet tegen, hoor. Als we echt willen verhinderen dat honderdduizenden Afrikanen en Aziaten naar Europa komen, moeten we de moed hebben een tweede Marshall-plan op touw te zetten. Alleen als we de derde wereld massaal steun geven, zullen de mensen ginds blijven, want niemand verlaat graag zijn eigen land.»

Ziekelijk arrogant

Günter Grass is vooral bekend geworden met de roman 'Die Blechtrommel' (‘De blikken trommel’), die in 1979 werd verfilmd door Volker Schlöndorff. Je zou het een geëngageerde fabel kunnen noemen: de gnoom Oskar Matzerath, die als baby al de verstandelijke vermogens van een volwassene heeft, besluit op zijn derde verjaardag te stoppen met groeien als hij ziet hoe zijn stad - het Danzig van de jaren twintig en dertig - langzaam maar zeker afglijdt naar de catastrofe. Gewapend met een rood-witte blikken trommel schreeuwt hij zijn protest tegen hypocrisie, totalitarisme en seksuele taboes uit.

HUMO Vindt u dat de intellectuelen van tegenwoordig genoeg uitkomen voor hun mening?

Grass « Het is ooit beter geweest, hé. In de jaren zestig en zeventig zag je vaker geëngageerde intellectuelen: Heinrich Böll, Martin Walser, ikzelf... Tegenwoordig willen jonge schrijvers en kunstenaars alleen nog maar snel rijk en beroemd worden. Ze profileren zich nog het liefst in dwaze televisiespelletjes.

» Je hoort weleens zeggen dat engagement en kunst niet samengaan, maar dat is verkeerd. Stilaan gaat een politiek-literaire traditie verloren die teruggaat tot de twaalfde eeuw, met Walther von der Vogelweide. Zelfs Thomas Mann bemoeide zich met wat er rondom hem gebeurde, al heeft hij zich in het begin van zijn carrière lange tijd afzijdig gehouden.

» Bij mij is het ook min of meer zo gegaan. Toen ik na de oorlog naar Parijs trok, was ik helemaal in de ban van de Kunst. Maar stilaan begon het me te dagen dat het leven méér is dan schoonheid alleen. Toen ik terug naar Duitsland ging, lag Willy Brandt net zwaar in de clinch met bondskanselier Adenauer over het migratievraagstuk. Brandt stond een heel progressief beleid voor, maar dat werd op hoongelach onthaald. Zelfs in zijn eigen socialistische partij werd niet naar hem geluisterd. Dat was voor mij de omslag; toen heb ik gezegd: 'Ik moet iets doen.' Toen is ook het idee voor ‘Die Blechtrommel’ ontstaan.»

HUMO Op 3 oktober werd bij de Brandenburger Tor in Berlijn de twaalfde verjaardag van de Duitse Wiedervereinigung herdacht. U was er niet bij.

Grass « Wissen Sie, ik ben niet zo’n feestbeest. Er valt ook helemaal niets te vieren! De werkelijkheid is erger dan mijn meest pessimistische prognoses. De werkloosheid in het voormalige Oost-Duitsland is dramatisch hoog. Gigantisch veel mensen, vooral jongeren, zijn naar het westen verhuisd omdat ze daar makkelijker een job konden vinden.

» Het oosten is zo'n economische puinhoop omdat men er meteen na de hereniging de D-Mark heeft ingevoerd, en omdat alle contracten van Oost-Duitse bedrijven met andere voormalige Oostbloklanden onmiddellijk werden stopgezet. Dat waren langlopende overeenkomsten die de DDR-economie wat stabiliteit gaven, maar van de ene op de andere dag was het Schluss! En dan heeft de Treuhandanstalt ook nog een hoop bedrijven voor een prikje verkocht.

» Oké, West-Duitsland heeft twintig miljard mark geïnvesteerd in Oost-Duitsland, maar dat geld hebben ze allang dubbel en dik terugverdiend. Het was gewoon een kapitalistische zet, een staaltje van neokolonialisme.»

HUMO U bent het niet eens met de Hongaarse schrijver György Konrad, die schreef: ‘Voor de democratie in Oost-Europa moet nu eenmaal een prijs betaald worden: het kapitalisme’.

Grass « Absoluut niet. Vergeet niet: de Wiedervereinigung heeft ook cultureel en politiek immense problemen geschapen. De Wessies hebben nooit willen inzien dat de Ossies een heel andere voorgeschiedenis hadden. De democratie was er nieuw - na Hitler was destijds Stalin gekomen, ze waren gewoon van de ene dictatuur in de andere gesukkeld. Collega's uit het oosten hebben me verteld hoe ze destijds het bruine hemd van de Hitlerjugend uitdeden en het blauwe hemd van de Jonge Pioniers aantrokken. Ze hadden nooit de kans gekregen zelf te experimenteren en fouten te maken, maar daar hield het westen na de hereniging allemaal geen rekening mee. West-Duitsland heeft zich ziekelijk arrogant opgesteld, het gedroeg zich echt alsof het een oorlog had gewonnen.»

'Het communisme is aan zijn eigen tegenstellingen ten onder gegaan - en ook het kapitalisme zoals we het nu kennen zit in een neerwaartse spiraal'

De waanzin

HUMO Is de wereld er na de val van het communisme eenvoudiger op geworden?

Grass « Er is nu nog maar één ideologie: het kapitalisme. Dat heeft de vrijemarkteconomie veranderd: iedere vorm van sociale verantwoordelijkheid is opzijgezet. Daarom moeten we het kapitalisme beschaven en bijschaven. We moeten dringend naar een sociale markteconomie. (Steekt zijn pijp aan, glimlacht) Is het niet paradoxaal dat uitgerekend ik het moet opnemen voor het kapitalisme?

» De voorstanders van het kapitalisme steken hun kop in het zand, net zoals de ideologen van de vroegere Sovjet-Unie: ook die wisten heel goed dat hun systeem ten dode opgeschreven was, en toch gingen ze koppig door. Het communisme is aan zijn eigen tegenstellingen ten onder gegaan - en ook het kapitalisme zoals we het nu kennen zit in een neerwaartse spiraal. Kijk maar naar de instorting van de beurskoersen: als je ziet hoeveel kapitaal er elke dag opnieuw vernietigd wordt, dat is waanzin!»

HUMO U hebt zelf geen aandelen.

Grass « Nee. Ik heb nooit één aandeel gehad. Aandelen zijn immoreel. Hoe werkt het? Grote bedrijven zien hun beurskoers stijgen als ze massaal ontslagen aankondigen. Een paar mensen verdienen dus geld met de ellende van talloze anderen. Dat is niet fair. Ik heb mijn kinderen op het hart gedrukt nooit aandelen te kopen.

» Wat men vandaag als neoliberalisme verkoopt, is eigenlijk gewoon de terugkeer naar het harde liberalisme van de 19de eeuw. Waarom slikken de mensen dat? De Franse socioloog Pierre Bourdieu zegt: 'De kracht van het neoliberalisme is dat het wordt uitgedragen door mensen die zichzelf links noemen: Schröder, Blair, Jospin...' Als de dictatuur van de economie wordt verdedigd door mensen met een socialistisch jasje aan, slikken we het blijkbaar.»

Denkverbod

HUMO In uw Nobelprijsrede noemde u honger dé gesel van de mensheid. U zei toen: 'We kunnen harten transplanteren. We kunnen iedereen die het kan betalen een nieuwe nier geven. We telefoneren draadloos de wereld rond. We hebben wapens ontwikkeld waarmee we onszelf verschillende keren kunnen uitroeien. Alleen op de honger krijgen we geen vat.'

Grass « De honger neemt zelfs nog toe: in de derde wereld, maar ook bij ons. Uit een onderzoek van Bourdieu blijkt dat tien procent van de Fransen en Duitsers onder de armoedegrens leeft: weeskinderen, alleenstaande moeders, ouderen, zieken... Met veertig schrijvers hebben we nu een appel aan de politiek gedaan om daar iets aan te doen.

» ’Ook honger is oorlog,’ heeft Willy Brandt eens gezegd. Hij zag al in de jaren zeventig, toen het Oost-West-conflict op zijn hoogtepunt was, dat het Noord-Zuid-conflict hét grote probleem van de toekomst zou zijn. Maar in die dertig jaar is er niets gebeurd. Nog altijd zuigt het kapitalisme de ontwikkelingslanden leeg, nog altijd is de toekomst van honderden miljoenen mensen uitzichtloos. Hun enige uitweg is oorlog, al heeft die nu een andere naam.»

HUMO Terrorisme.

Grass « Ja.

» Schauen Sie, de reactie van het Westen op de aanslagen stemt mij triest. Het enige wat wij kunnen bedenken, is oorlog voeren tegen de terroristen. Maar zo creëer je alleen een nieuwe generatie terroristen. Daarom moeten we iets doen aan de oorzaken. De mensen in de ontwikkelingslanden zijn zwaar ontgoocheld door de omstandigheden waarin ze moeten leven. Ontgoocheling leidt tot woede, woede leidt tot haat - en haat leidt tot terreur. Alleen daardoor is het te verklaren dat jonge mensen te bewegen zijn tot die verschrikkelijke zelfmoordaanslagen. Maar het Westen stelt zich dat soort vragen niet. Meer nog: wie dat wel doet, wordt meteen beschouwd als anti-Amerikaans. Het liefst van al zouden Bush en consorten ons een denkverbod opleggen. Schandelijk!»

Oorlogsmisdaad

HUMO U hebt zich indertijd uitgesproken vóór de Navo-bombardementen op Servië. U moet een tevreden man zijn nu Slobodan Milosevic terechtstaat voor het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag.

Grass « Ik hoop dat hij veroordeeld wordt, want het staat vast dat hij verantwoordelijk is voor de volkerenmoord op de Balkan. Hij heeft tienduizenden mensen moedwillig de dood in gejaagd.

» Maar het Joegoslavië-tribunaal zou aan geloofwaardigheid winnen als het ook bij de overwinnaars naar oorlogsmisdaden zou zoeken. Hoeveel burgerslachtoffers hebben de zogenaamde 'precisiebombardementen' van de Amerikanen niet gemaakt? En rust er ook geen zware verantwoordelijkheid op al degenen die na de Servische uitroeiingsoperatie in Srebrenica getalmd hebben om onmiddellijk militair in te grijpen? Dat was echt een blamage voor Europa. De verantwoordelijken voor dat beleid moeten net zo goed berecht worden als Slobodan Milosevic.»

'Voor veel jonge Duitsers is Hitler een abstractie geworden. Ik zie dat bij mijn eigen kinderen en kleinkinderen'

HUMO Na een oorlog zitten alleen de verliezers op het beklaagdenbankje?

Grass « Ja. Dat zag je ook heel goed na de Tweede Wereldoorlog. Het geallieerde bombardement op Dresden (in februari 1945, red.), waarin tienduizenden onschuldige burgers zijn omgekomen, hebben wij Duitsers bijvoorbeeld nooit ter sprake durven te brengen. Een paar buitenlandse schrijvers hebben dat in onze plaats gedaan: Harry Mulisch in 'Het stenen bruidsbed' en Kurt Vonnegut in 'Slaughterhouse Five’.

» Kijk, Duitsland is met het bombarderen van burgers begonnen, ganz sicher. Eerst in Guernica, daarna in Warschau, Rotterdam en Coventry. Pas daarna kregen we een koekje van eigen deeg - maar in Dresden werden er wel veel méér bommen gegooid. Dat bombardement wás een oorlogsmisdaad. Maar in Duitsland werd daar niet over gepraat.»

HUMO Adolf Hitler geldt als de verpersoonlijking van het Kwaad. Bent u het daarmee eens, of denkt u dat hij vroeg of laat zal worden bijgezet in het rijtje Julius Caesar - Attila de Hun - Napoleon: een naam in de geschiedenisboeken waarbij de toekomstige generaties hooguit eens zullen huiveren?

Grass « Dat is mijn grootste angst, ja. In Frankrijk was Napoleon ook al snel na zijn dood een held.Hij was toch een groot staatsman! En zijn Codex Napoléon zit toch best goed in elkaar! In Duitsland hebben schrijvers en historici totnogtoe kunnen verhinderen dat Hitler ook op die manier zou worden gebanaliseerd - maar er zijn altijd tegenstemmen geweest. Er werd en wordt gezegd: Hitler vocht voor de eenheid van Europa, en tegen het bolsjewisme! Goed, dat was de reden dat de westerse democratieën hem aanvankelijk duldden - maar dat kan zijn misdaden niet vergoelijken.

» Voor veel jonge Duitsers is Hitler een abstractie geworden. Ik zie dat bij mijn eigen kinderen en kleinkinderen (het echtpaar Grass heeft acht kinderen en zestien kleinkinderen, red.). Zij vinden dat ze zich niet schuldig hoeven te voelen voor wat Hitler heeft gedaan. Dan zeg ik: ‘Natuurlijk niet, maar je moet er wel voor helpen zorgen dat zoiets nooit meer kan gebeuren.' Ik heb het zo vaak gezegd dat ze het nooit meer vergeten. Denk ik. Hoop ik.

» Het doet mij plezier dat er zoveel jonge mensen naar mijn lezingen komen. Ze weten niet precies wat er in de oorlog gebeurd is, maar ze willen het weten. Ik bereik nu drie generaties: de eerste heeft de oorlog meegemaakt, de tweede is opgegroeid met de getuigenissen van de eerste, de derde weet van niets meer, maar is wel nieuwsgierig.»

HUMO U wilt Hitler niet banaliseren, maar u vindt wel dat zijn boeken gelezen mogen worden.

Grass « ‘Mein Kampf’ is in Duitsland nog altijd verboden lectuur, en dat vind ik fout. Als je begint met boeken te verbieden, waar eindig je dan? Onze democratie moet maar sterk genoeg zijn om onzin te verdragen.

» In Duitsland gaan nu ook stemmen op om de extreem-rechtse partij NPD te verbieden. Daar ben ik ook tegen. De NPD zelf zou niet liever willen: een verbod zou van hen martelaren voor de 'goeie zaak' maken. Het zou trouwens ook helemaal geen einde maken aan hun activiteiten. Dan duiken ze onder in cyberspace, die wereldomvattende speelweide.»

HUMO Vindt u het Internet een gevaarlijke plek?

Grass « Het grote gevaar is dat het zo oncontroleerbaar is. Daarom is er kinderporno op het Net, en daarom zit het er ook vol rechtsradicalen - overigens vooral Scandinaviërs en Canadezen, niet zozeer Duitsers.

» We hebben een verkeerd beeld van extreem-rechts, denk ik. We richten onze verontwaardiging op de skinheads,omdat die zo zichbaar zijn, maar er zijn ook intelligente fascisten die eruitzien als ideale schoonzoons en hun ideeën heel subtiel verpakken - en die zijn veel gevaarlijker. Ze presenteren je een doos chocolaatjes met een wikkel van goudbrokaat eromheen, maar binnenin zit een bom. Aantrekkelijk, maar dodelijk.»

Blödsinn!

Grass' laatste boek, ‘Im Krebsgang’ (vertaald als ‘In krabbengang’), is een novelle die gebaseerd is op het waar gebeurde verhaal van het oorlogsschip Wilhelm Gustloff, dat op een ijskoude nacht in januari 1945 zonk. De oorlog laat Grass - geboren uit een Duitse vader en een Slavische moeder - niet los. Als jongeman werd hij lid van de Hitlerjugend, hij vocht aan het front en zat korte tijd in een Amerikaans krijgsgevangenkamp in Beieren. 'In krabbengang' behandelt een thema dat na de capitulatie haastig werd weggemoffeld: het lot van de miljoenen Duitsers die in de laatste oorlogsdagen uit de voormalige Oostgebieden moesten vluchten voor het oprukkende Rode Leger.

HUMO In ‘In krabbengang’ maakt u geen onderscheid tussen dader en slachtoffer.

Grass « Nee, omdat iedereen slachtoffer en dader tegelijk is. Zelfs mensen met de edelste motieven kunnen moordenaars worden. Ik zie het zo: de mens is broos, en hij wordt vaak gebroken door het leven.

» Het thema van 'De krabbengang' is: wie de oorlog verliest, moet zwijgen over de offers die hij gebracht heeft. Eigenlijk is dat nog altijd een taboe. Vooral links is bang dat je vanuit de verkeerde hoek applaus krijgt als je de Duitse oorlogsslachtoffers ter sprake brengt. Maar ik vind dat ook de verliezers het recht hebben hun doden te herdenken.

» Wissen Sie, het is soms een voordeel tot de verliezers te behoren. Wij Duitsers werden na de oorlog gedwongen over onze fouten na te denken. Andere landen hebben hun wandaden tientallen jaren lang onder de mat kunnen vegen. Pas de laatste jaren komt daar beterschap in: Frankrijk begint zich nu te bezinnen over zijn rol in Algerije, in België en Nederland kan er eindelijk gepraat worden over wat er allemaal in de kolonies is gebeurd.»

HUMO Oorlog is vooral een mannenzaak, beweert de Kroatische schrijfster Dubravka Ugresic. 'De vrouwen dienen in de oorlog als brievenbussen, als lichamen waarmee boodschappen worden verstuurd aan andere mannen, de vijanden.'

Grass « Het zou goed zijn als meer vrouwen zouden deelnemen aan de politiek: vrouwen spelen toch minder snel gevaarlijke machtsspelletjes. Eén kanttekening: ik heb het nu over gewone vrouwen, niet over de diva’s van de feministische beweging - want die hanteren precies dezelfde methodes als de mannen.»

HUMO Meteen na de oorlog beleefde Duitsland het Wirtschaftswunder. U hebt het van nabij meegemaakt.

Grass « Mijn ouders moesten in '45 van nul opnieuw beginnen. De Duitsers hadden niets meer, het land was een puinhoop. In het Ruhrgebied, het hart van de Duitse industrie, hadden de Engelsen alle machines ontmanteld en meegenomen. Dus moesten wij nieuwe machines ontwerpen. En: begin jaren zestig hadden we Engeland weer ingehaald. Dat is de ironie van de geschiedenis.»

HUMO De Duitse literatuurpaus Marcel Reich-Ranicki, die tijdens de oorlog het joodse getto van Warschau heeft overleefd, noemde ‘In krabbengang’ één van uw beste boeken. Hij had er de tranen van in zijn ogen gekregen, zo ontroerd was hij.

Grass « En zijn tranen zijn allicht belangrijker dan mijn boek! Blödsinn! Hij gebruikt mijn boek alleen maar om zichzelf weer eens onder de aandacht te brengen. Wat die man zegt, zal mij worst wezen.»

HUMO Waarom bent u zo gebeten op Ranicki?

Grass « Hij moet zich openlijk verontschuldigen voor wat hij mij heeft aangedaan. Omdat hij mijn boek ‘Ein weites Feld’ niet goed vond, heeft hij het voor het oog van de camera kapotgescheurd. Dat beeld heeft vervolgens op de cover van Der Spiegel gestaan.Zoiets doe je niet.»

Lege boeken

HUMO Wie is uw favoriete criticus?

Grass « Mijn vrouw. Zij krijgt altijd de tweede versie van het manuscript te lezen, en daar gaat ze dan mee aan de slag. Ik hou bijna altijd rekening met haar mening - bijna altijd hé(lacht)

HUMO U hebt acht kinderen opgevoed, u schrijft, u tekent, u geeft lezingen... Hoe combineert u dat allemaal?

Grass « Ik zal u een eerlijk antwoord geven: ik weet het zelf niet.

» Elke dag heb ik tientallen ideeën, grote en kleine. Maar pas als een idee drie keer aanklopt, schrijf ik het op: dan is het door de filter van het geheugen geraakt, en dus is de kans groter dat het een goede vondst is. Ik werk altijd op dezelfde manier: ik vorm de zinnen in mijn hoofd, en dan spreek ik ze hardop uit. Pas als ze goed klinken, schrijf ik ze op in grote cahiers die ik van mijn uitgever krijg.

» Ik heb ook altijd heel veel energie gehad. Dat komt, denk ik, doordat ik meer doe dan alleen maar schrijven. Als ik klaar ben met een boek, ben ik leeg; mijn kop is moe. Dan moet ik iets met mijn handen doen: lithografieën maken, of aquarellen, of grafiek. Na 'In krabbengang' ben ik begonnen aan een reeks beelden in terracotta. Dat bezorgt me veel voldoening, en het voorkomt dat ik in een gat val - een gevaar dat elke schrijver beloert. De meeste auteurs proberen dat gevaar te bezweren door snelsnel aan een nieuw boek te beginnen. Meestal is het resultaat zeer mooi geschreven, maar zonder ziel. Helaas verschijnen er veel te veel van die lege boeken.»

HUMO Wat vinden uw kinderen ervan dat hun vader zo beroemd is?

Grass « Niet veel. Ze hebben er wel wat onder geleden, vrees ik. Mijn kleinkinderen niet. Die zijn trots op mij, ze komen me zeggen: ‘Opa, je bent weer op televisie geweest! Opa, je stond weer in de krant!’»

HUMO Uiteindelijk zullen uw kinderen toch blij zijn met de nalatenschap van hun vader?

Grass « Het hangt er maar van af wat u bedoelt met nalatenschap. Materieel is er bij mij weinig te rapen; het meeste geld zit in de vier stichtingen die ik heb opgericht.

» Weet u, kinderen die een fortuin erven, gaan denken dat alles gratis is. Ik heb boeken geschreven, sculpturen gemaakt, lezingen gegeven... Ik heb gewérkt voor wat ik heb. Mijn kinderen moeten dat ook doen.»

HUMO Via één van uw stichtingen zet u zich in voor het lot van de Roma-zigeuners in Polen, die daar erg gediscrimineerd worden.

Grass « Genau! De zigeuners hebben net zoals de joden erg onder het fascisme te lijden gehad, maar zij hebben geen lobby om hun belangen te verdedigen. Het is een volk zonder stem, nog altijd.

» Mijn belangstelling voor de zigeuners gaat terug tot de jaren veertig. Ik was negentien en kunststudent in Düsseldorf, en ik had een leraar die in de jaren twintig en dertig veel houtsnijwerk en tekeningen over de Roma had gemaakt. In het atelier waar hij ons les gaf, was het een komen en gaan van zigeuners; vaak stonden ze ook model voor ons. Zo ben ik vertrouwd geraakt met hun problemen. Met een deel van het geld dat ik heb overgehouden aan de Nobelprijs (1 miljoen euro, red.) heb ik een stichting opgericht die zich om hun lot bekommert.»

HUMO Bent u bang voor de dood?

Grass « Vroeger, toen ik moest vechten aan het front, was ik bang om te sterven. Sindsdien is er zoveel gebeurd, en heb ik zoveel leren relativeren, dat ik geen angst meer heb.»

HUMO U bent er nu 75.

Grass « Net als Gabriel Garcia Marquez, Harry Mulisch... 1927 was een goed schrijversjaar (lacht)

HUMO U kent Mulisch vrij goed. Voelt u zich met hem verwant?

Grass « Ja, we zijn allebei stoorzenders in de maatschappij, denk ik. Hij is ook erg collegiaal: toen Ranicki mijn boek verscheurde, was hij de eerste die fel reageerde.»

'Hoezo, Saddam Hoessein is de verpersoonlijking van het kwaad?'

Citoyen Grass

HUMO Wat heeft het leven u geleerd?

Grass (denkt lang na) « U weet dat ik bij de Gruppe 47 heb gezeten. De auteurs in die groep schreven zéér uiteenlopend werk, van experimentele lyriek tot puur naturalisme. Iedereen mocht ook ongezouten zijn mening geven over de anderen, kritiek werd aangemoedigd - maar het moest altijd over de inhoud gaan, nooit mocht de schrijver zelf vernederd worden. Anders gezegd: wij moesten tolerant zijn tegenover elkaar. Wat opgaat voor zo’n beperkt milieu, gaat ook op voor de hele maatschappij. Niets is zo belangrijk als verdraagzaamheid. En tegelijk is ook niets zo moeilijk.»

HUMO De mens is niet goed...

Grass (geïrriteerd) « ... en ook niet slecht. Ik denk niet in dat soort categorieën. Ik heb ook nooit geloofd in de 'betere' mens van de socialisten. Onzin is dat, gevaarlijke onzin.»

HUMO Dat zegt ú. George Bush vindt Saddam Hoessein de verpersoonlijking van het kwaad.

Grass « Bush hanteert de mentaliteit van de kruistochten. Het goede Amerika trekt ten strijde tegen het stoute Irak, dat in het grootste geheim allerlei gevaarlijke wapens heeft ineengeknutseld en nu een atoombom aan het maken is om de mensheid te vernietigen. Mag ik er toch aan herinneren dat uitgerekend Amerika - samen met Groot-Brittannië - Irak ten tijde van de oorlog met Iran zo zwaar bewapend heeft? Als Irak al biologische wapens heeft, komen die uit Amerikaanse laboratoria. En het enige land dat ooit echt atoomwapens heeft gebruikt, is Amerika! Wie is er dan de verpersoonlijking van het kwaad (lacht)

HUMO Dat uitgerekend de president van het machtigste land ter wereld dat soort retoriek hanteert...

Grass « ... dat is een vreselijke paradox, ja. Blijkbaar heeft ook de waanzin een eigen logica.

» Het eeuwige drama van dogma’s en ideologieën is dat ze vroeg of laat tegen hun eigen grenzen botsen. Kijk naar de Kerk. De paus is wel degelijk gevoelig voor sociale problemen, maar tegelijk is hij de gevangene van zijn eigen ideologie. Natuurlijk weet men in het Vaticaan dat de overbevolking van onze planeet heel veel menselijk leed veroorzaakt. Natuurlijk beseft men dat de aidsepidemie in Afrika rampzalige afmetingen aanneemt. Maar condoomgebruik toestaan? Mooi niet dus. Liever laat men al dat lijden toe dan het risico te lopen dat de leer schade wordt toegebracht. Dat de paus intussen elke geloofwaardigheid verliest en dat de kerken leeglopen, vergeet men.»

HUMO Zoals u nu klinkt, vraag ik me af: zou u niet méér bereikt hebben als politicus dan als schrijver?

Grass « Nee. Ik kom uit voor mijn mening, maar dat doe ik in de eerste plaats als... citoyen. Natuurlijk, er is altijd een spanningsveld. Als ik een gedicht schrijf, is dat puur literatuur. Maar in een roman kan ik de grenzen tussen literatuur en maatschappelijk engagement verkennen. Ik zeg wel 'verkennen', want een roman moet geschreven worden zoals hij geschreven moet worden: daar kan je moeilijk mee schipperen. Terwijl de politiek daar juist van lééft: een goed politicus beheerst de kunst van het compromis. Daarom zou ik nooit een goed politicus kunnen zijn.»

HUMO Eigenlijk is de schrijver zoals het trommelende Oskarchen in 'De blikken trommel': hij loopt voorop en geeft het ritme aan.

Grass « Zoiets, ja. Al ben ik heel skeptisch over de maatschappelijke invloed van de literatuur. Ik leef zonder Prinzip Hoffnung: ik redeneer absoluut niet vanuit het perspectief van de hoop. De grote intellectuele tweestrijd in mijn jeugd ging tussen Albert Camus en Jean-Paul Sartre, en ik heb al vroeg gekozen voor Camus: er is geen god, er is geen hoop, maar er is wel een gewetensvolle, plichtsgetrouwe, humaan denkende mens.

» Camus schrijft over Sisyphus, de mythologische figuur die als straf eindeloos een steen tegen een berg op moet rollen. Máár: in zijn ogen is Sisyphus een gelukkig mens. Zo ervaar ik dat ook. Ik wil de steen naar boven rollen – immer wieder und noch ein Mal - ook al weet ik dat hij telkens weer naar beneden zal rollen. Maar wat dan nog? Ik moet er niet aan denken dat de steen zou blijven liggen, want dan zou ik niets meer te doen hebben. Ik zou gaan berusten - en niets is zo erg als berusting. Dat heeft het leven mij geleerd.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234