null Beeld

Noord-Korea voor dummies: wat weten we echt over de man met de kernbommen?

Wat weten we echt over de man met de kernbommen? Hoe staan zijn land en bevolking er eigenlijk voor? Koen De Ceuster, docent Koreastudies aan de Universiteit Leiden, licht een tipje van de sluier.

Tom Pardoen

'Kim Jong-un wil bewijzen dat een voormalig derdewereldland net zo goed in staat is technologische doorbraken te forceren en op te staan tegen de grootmachten'

De Ceuster staat ons te woord in zijn krappe kantoortje, tot de nok gevuld met vakliteratuur en -tijdschriften. De Vlaming bezocht Noord-Korea al verschillende keren, en hield daar een levenslange fascinatie aan over. Wanneer we vragen of hij enkele indianenverhalen uit de kranten wil factchecken, foetert hij: ‘Altijd weer die clichés!’

HUMO U lijkt boos.

Koen De Ceuster «Natuurlijk. Het beleid van het Westen is getekend door de indianenverhalen uit de kranten. Ook onze ambassades doen hun duit in het zakje, doordat ze zich laten leiden door wat de middelmatige Engelstalige kranten uit Zuid-Korea schrijven – dat zijn geen onverdachte bronnen. Wij zijn geconditioneerd om op een bepaalde manier naar Noord-Korea te kijken, zodat we ons niet meer gaan afvragen: ‘Wat is er echt aan de hand?’»

HUMO Het regime zelf laat zich evenmin onbetuigd. Neem de personencultus: er worden de ‘Grote Leider’ en de ‘Geliefde Leider’ bovenmenselijke eigenschappen toegedicht.

De Ceuster «Ik vind het altijd merkwaardig dat men dat hier altijd zo letterlijk neemt: beeldspraak en metaforen zijn de Noord-Koreanen niet vreemd.»

HUMO Van de vorige ‘Grote Leider’, de vader van Kim Jong-un, werd gezegd dat-ie nooit naar het toilet ging.

De Ceuster «Hoe dat verhaal ontstaan is, weet ik niet, maar ik kan mij niet voorstellen dat het regime ooit officiële verklaringen heeft afgelegd over de stoelgang van de Leider. Maar zulke antwoorden krijg je als westerlingen vragen stellen die voor Noord-Koreanen ongepast zijn: ‘Waar gaat de Leider naar het wc?’ Dat is een typische vraag waarmee journalisten of toeristen hun gids proberen te jennen. Het is een conflict tussen ons cynisme en de Noord-Koreanen, die het onfatsoenlijk vinden om zulke profane vragen te stellen.»

HUMO Die personencultus is een onuitputtelijke bron van krankzinnige verhalen. Ik herinner me een persbericht over Kim Jong-un: ‘Hij kent sinds vanochtend de telefoonnummers van alle Noord-Koreanen uit het hoofd.’

De Ceuster «Toon mij een officiële Noord-Koreaanse bron, in het Koreaans, en dan praten we nog eens. Het zou interessant zijn om de oorsprong van zulke berichten te traceren: je moet je altijd afvragen wie er baat bij heeft om dat soort nonsens te verspreiden.»

HUMO Hij zou ook één keer golf gespeeld hebben en meteen 5 keer een hole-in-one geslagen hebben.

De Ceuster «Niet dat ik zulke berichten geloof, maar ik kan ze plaatsen: weinig Noord-Koreanen hebben besef van wat golf is, maar dat de Grote Leider de allerbeste is, staat buiten kijf. Er zijn nog veel groteskere voorbeelden. Op tentoonstellingen over industrieel design zal je naast een lange rij met verschillende modellen tandpastatubes een display zien met de tube die door de Grote Leider zelve is uitverkoren: ‘Déze wordt het.’ (lacht)»

HUMO Zoals hij ook in een groots opgezette televisieshow heeft gedecreteerd welke kapsels in overeenstemming zijn met ‘de socialistische levensstijl’?

De Ceuster «Ook een indianenverhaal. Net zoals je hier bij de kapper boeken hebt, hangen in Noord-Korea affiches aan de muur met voorbeeldkapsels. Dat wil niet zeggen dat andere kapsels verboden zijn.»

HUMO Is die personencultus een bewuste strategie?

De Ceuster «Absoluut. Die is op gang gekomen op het einde van de jaren 60: eerst zag je de pinnetjes met de beeltenis van de Grote Leider opduiken. Dan kwamen er foto’s in de huiskamers en officiële gebouwen – wat op zich niet zo’n verschil is met de portretten van ons koningspaar – en nog later het 20 meter hoge standbeeld van Kim Il-sung. Maar dé essentie van de personencultus is de verstrengeling van de biografie van de Leider met de geschiedenis van het land. Het komt erop neer dat enkel het genie Kim Il-sung, de grootvader van de huidige Leider, Noord-Korea kon bevrijden.»

HUMO Hij was een guerrillastrijder.

De Ceuster «Hij had in Mantsjoerije – een stuk van China dat toen onder Japans protectoraat stond – gevochten tegen het Japanse bezettingsleger. Dat stelde niet veel voor, maar hij was blijkbaar toch ambetant genoeg voor de Japanners: toen die hem wilden uitschakelen, is hij naar de Sovjet-Unie gevlucht. Daar is hij verder tot officier opgeleid. Dat was tijdens de Tweede Wereldoorlog, op het hoogtepunt van het Stalinisme.»

HUMO Na de opsplitsing van het Koreaans schiereiland en de oprichting van Noord-Korea in ’48, kwam hij dankzij de Russen aan het hoofd van het land.

De Ceuster «Ja, maar de hardnekkige suggestie dat de Russen hem voorbereid en opgeleid hebben, klopt niet. Ze hadden wel plannen met hem: ze dachten dat ze hem konden manipuleren, maar hij was iemand die op zijn eigen benen wilde staan. Dat is een constante in de Noord-Koreaanse geschiedenis: ze buigen misschien het hoofd, maar dat wil niet zeggen dat ze aan de hand lopen. Wanneer het hem uitkwam, heeft Kim Il-sung de Russen en de Chinezen tegen elkaar uitgespeeld.»

HUMO Ik heb u eens op de radio horen zeggen dat hij strikt genomen geen communist was.

De Ceuster «Ze praten zelf over ‘socialisme’, en de regerende partij heet de Arbeiderspartij. Kim Il-sung had natuurlijk het Stalinisme meegemaakt, en dat merkte je aan zijn economisch beleid: hij zette in op zware industrie, die helemaal in het teken van de bewapening stond. Maar Juche, de ideologie die hij ontwikkeld heeft, is bovenal antikoloniaal, en zijn strijd was een bevrijdingsstrijd: hij wilde niet meer afhankelijk zijn van andere landen. Korea is altijd het kleine broertje geweest in de regio, geprangd tussen economische en militaire grootmachten als China, Japan en Rusland. Later mengden ook Engeland en de Verenigde Staten zich in het geopolitieke spel. In Korea zijn veel oorlogen uitgevochten, over de hoofden van de Koreanen heen.»

HUMO Klinkt een beetje als het Vlaanderen van Oost-Azië.

De Ceuster «Zo zou je ’t inderdaad kunnen zeggen. Er is ook een lange voorgeschiedenis van invasies. Eind 19de eeuw heeft Korea zelfs uitdrukkelijk naar België gekeken, als het typevoorbeeld van een neutrale staat waarvan het bestaan gegarandeerd werd door de omliggende grootmachten. Die neutraliteit is hen nooit gegund. Er werd op de Koreanen neergekeken, in de koloniale tijdgeest beschouwde men hen als dom, lui en vuil: ‘Ze kunnen niet voor zichzelf zorgen.’ Het industrieel beleid van Kim Il-sung moet je ook zo zien: hij wilde bewijzen dat zijn land niet achterlijk was. Het is enorm belangrijk om te begrijpen dat die postkoloniale reflex in het huidige conflict ook een rol speelt: Noord-Korea wil bewijzen dat een voormalig derdewereldland net zo goed in staat is technologische doorbraken te forceren, en op te staan tegen de grootmachten.»

undefined

null Beeld

undefined

'Kim Jong-un tijdens een rakettest: 'Kernwapens zijn hun manier om te tonen: 'Wij zijn niet achterlijk.''


Verborgen camera

HUMO Kim Il-sung is intussen ruim 20 jaar dood, maar hij is in feite nog altijd de president van het land. Knap.

De Ceuster «Opnieuw: je neemt het veel te letterlijk. Hij draagt de titel van ‘Eeuwige President’, maar dat betekent gewoon dat zijn visie en ideeën voortleven. Het is een manier van spreken. Ik heb ooit Malta bezocht, en overal waar The Queen haar voet heeft gezet, vind je nu een steentje: ‘Hier heeft de Queen gestaan.’ Noord-Korea heeft dus zeker geen monopolie op het ritualiseren van macht.»

HUMO Als er weer eens een raket gelanceerd is, wordt dat aan de bevolking meegedeeld door Ri Chun-hee, de bejaarde nieuwslezeres in de roze japon van de staatstelevisie. Vindt Kim met de pet dat even grappig als wij?

De Ceuster «Nee, want dat is nu eenmaal de manier waarop je belangwekkend nieuws brengt in Noord-Korea. De man in de straat spreekt zo niet. En als die dame uit de studio komt, praat ze net als iedereen. Maar als er gerapporteerd wordt over de successen van de Leider, moet dat met een zekere kracht in de stem. Op massabijeenkomsten hoor je dezelfde toon tijdens de speeches.»

HUMO Wij zien vaak beelden van die militaire parades en massabijeenkomsten. De Noord-Koreanen worden verplicht om daar te zijn. Dat lijkt me niet prettig.

De Ceuster «Ah ja: het plein moet vol staan. Het is hun burgerplicht. Noord-Koreanen zijn heel goed in het zich niet stellen van vragen, want ze hebben geen keuze: ze moeten gaan.»

HUMO Het zijn toch autonoom denkende wezens? Zegt dan echt niemand: ‘Foert, ik ga op café met mijn vrienden!’?

De Ceuster «Dat kunnen ze achteraf nog doen. En nu ga je ervan uit dat er geen trots bestaat over wat het land en de Leider gepresteerd hebben. Maar goed: frustratie en ongenoegen zijn er, tot op zekere hoogte. Georganiseerd verzet niet.»

HUMO Zitten er nog altijd veel mensen in de kampen?

De Ceuster «Ja. Maar niet iedere kampbewoner is een dissident. De controle en de onderdrukking zijn alomtegenwoordig. Subtiel, zichtbaar én onzichtbaar, zélfs onderhuids: mensen worden vanaf het begin gedrild. De sociale controle is ook groot. In elk bedrijf en elke wooneenheid heb je een verantwoordelijke die het sociale leven organiseert, maar tegelijkertijd een oogje in het zeil houdt, de mensen mobiliseert als er een optocht is en rapporteert wanneer dat nodig is. In de gangen hangen grafieken omhoog, met de prestaties van elke familie, qua takenpakket én qua ideologische paraatheid. Elke week zijn er ook bijeenkomsten waar iedereen kritiek mag geven op iedereen: ‘Hij zit elke avond zat in de zetel, ik word zot van zijn kabaal!’ Ook dat is een controlemechanisme, want ‘men’ luistert natuurlijk mee.»

HUMO Gruwelijk.

De Ceuster «Dat wil niet zeggen dat iedereen buigt. Want er zijn ritselaars, mensen die er de kantjes van af lopen en daarmee wegkomen.»

HUMO Is de pers vrij?

De Ceuster «Nee.»

HUMO Is er een clandestiene pers?

De Ceuster «Nee. Het controlesysteem is zo fijnmazig dat het waarschijnlijk niet mogelijk is.»

HUMO Zijn Noord-Koreanen gelukkig?

De Ceuster (denkt na) «Ze proberen een gelukkig leven op te bouwen binnen de beperkingen die er zijn. Noord-Koreanen zijn niet geschoold om kritisch te zijn. Als je de contouren van het regime niet eens kan zien, kun je het niet in vraag stellen.»

HUMO Van buitenaf bekeken lijkt het een familiebedrijf. Valt het systeem volledig samen met de familie Kim?

De Ceuster «Het is moeilijk om de elite van het land af te bakenen. Maar het systeem is opgebouwd in concentrische cirkels van vertrouwensfiguren rond de Leider, met de familie in de inner circle. Dat gaat terug op Kim Il-sung: hij had gezien hoe het Stalin was vergaan, en was tot het besef gekomen dat iemand van de familie de erfenis kan waarborgen. Het lijkt wel het Witte Huis onder Trump! (Neemt pen en papier) Je hebt Trump en zijn familie. Dan heb je de cirkel met Steve Bannon, Kellyanne Conway en nog wat mensen. Daarrond heb je Rex Tillerson en Mad Dog Mattis. En de volgende cirkel is het congres. Een merkwaardige parallel.»

HUMO Bannon is uit de gratie gevallen, maar hij leeft nog. In Noord-Korea worden afvalligen geëxecuteerd. Zoals Kim Jong-nam, de oudste broer van de Leider, die uit de gratie was gevallen nadat hij geprobeerd had Disneyland Japan te bereiken met een vals paspoort.

De Ceuster «Ik denk dat men het hem kwalijk heeft genomen dat hij toen gesnapt is. Kim Jong-nam heeft zich daarna teruggetrokken, maar zijn broer zag hem mogelijk als een schaduw op zijn totale macht.»

HUMO Hij is begin dit jaar vermoord op de luchthaven van Kuala Lumpur, door twee meisjes die dachten dat ze meespeelden in een verborgen camera-programma: ze meenden dat ze water in zijn gezicht spoten, maar het was een zenuwgif.

De Ceuster «Het staat als een paal boven water dat de Noord-Koreaanse geheime dienst daar achter zit. Het zou kunnen dat hij zijn broer zag als een potentiële stoorzender, die mensen rond zich zou verzamelen en zo een alternatieve politieke macht zou kunnen worden.»

undefined

null Beeld

undefined

'Met NBA-legende Dennis Rodman. 'Rodman heeft aangeboden om te bemiddelen. Hoe ver is het gekomen als de meest zinnige analyse van hem komt?'


Pizzeria

HUMO U sprak daarnet over het economische beleid van het land. Men zegt soms dat Noord-Korea de perfecte dictatuur is, onder meer omdat de economie volledig afgesloten is.

De Ceuster «Ze hebben zich nooit volledig afgesloten, want ze weten dat ze niet alles zelf kunnen produceren. Maar ze proberen wel zo onafhankelijk mogelijk te zijn, want ze willen de controle niet verliezen.

»Toen Zuid-Korea in ’97 te lijden had onder de financiële crisis, lachten de Noord-Koreanen in hun vuistje: ‘Dat zal ons niet overkomen.’ Want die crisis kwam uit het buitenland. Maar de grens is poreus aan het worden, er sijpelen invloeden binnen. We krijgen dat niet te zien, maar het land past zich aan. De economie is meer en meer gemengd: naast de planeconomie is er een schemerzone ontstaan. Niet legaal gekaderd, maar het wordt geduld.»

HUMO Naar het schijnt is er een bloeiende zwarte markt ontstaan waar groenten en vlees van eigen kweek wordt verhandeld. De mensen behelpen zichzelf.

De Ceuster «Dat is maar één klein aspect. Ik heb het over overheidsbedrijven die meer en meer vrijheid krijgen. Ze mogen meer produceren dan wat de overheid oplegt en de overschotten mogen ze zelf vermarkten. Met die winst kunnen ze bonussen geven aan hun werknemers.»

HUMO Exporteert Noord-Korea iets?

De Ceuster «Weinig, daarvoor is hun industrie te verouderd en de kwaliteit van hun producten te slecht. Het enige wat ze op de markt kunnen brengen is vis, landbouwproducten en grondstoffen – hoofdzakelijk steenkool. Het land is rijk aan edelmetalen die interessant zijn voor de hightechindustrie, maar de mijnbouw ligt op apegapen: daar zijn investeringen nodig.»

HUMO Nog een teken van moderniteit: onlangs is in Pyongyang een pizzeria opengegaan. Gelooft u het gerucht dat de geheime dienst een Napolitaanse pizzabakker heeft ontvoerd om de oven te bedienen?

De Ceuster «Neen. Die man is niet ontvoerd, hij is uitgenodigd. Die pizzeria is een geschenk van de Grote Leider aan zijn bevolking. Hij wil tonen dat Noord-Korea kosmopolitisch is en dat het de bevolking aan niets ontbreekt.»

HUMO Coca-Cola krijg je er niet: Noord-Korea is één van de twee landen waar de frisdrank niet verkrijgbaar is.

De Ceuster «Wel Pepsi, maar dan ingevoerd via China.»

HUMO In 1995 werd het land getroffen door een enorme hongersnood.

De Ceuster «Dat is één van de traditionele problemen van Noord-Korea: ze hebben moeite om voldoende voedsel te produceren. Het is een onherbergzaam land, enkel in de vruchtbare vallei rond hoofdstad Pyongyang wordt op grote schaal aan landbouw gedaan. Bovendien is het klimatologisch erg guur in vergelijking met het zuiden. Ze hebben verhoudingsgewijs weinig natte rijstteelt, in het noorden worden ook aardappelen en wintergerst geteeld. De hongersnood van ’95 was een catastrofe, die tot een systeemcrisis heeft geleid. We weten niet hoeveel slachtoffers er precies zijn gevallen, maar waarschijnlijk waren het er honderdduizenden. Volgens de VN stevent Noord-Korea dit jaar weer af op mislukte oogsten, door de droogte van het voorjaar. Over de consequenties hoor je niks, maar ze zullen enorm zijn. Het weer is niet de enige oorzaak: de gronden zijn ook uitgeput, omdat de technocraten niet naar de boeren hebben geluisterd. De rijst die ik in Noord-Korea te eten krijg, heeft amper voedingswaarde: als ik achteraf in Peking een bol rijst bestel, krijg ik die niet op.»

HUMO In ’95 hebben de Noord-Koreanen voedselhulp gekregen uit de Verenigde Staten.

De Ceuster «Toen kon dat nog. Het is natuurlijk moeilijk uit te leggen, omdat het regime zijn bevolking opoffert. Gelukkig zijn verschillende Amerikaanse ngo’s altijd aanwezig gebleven op het terrein.»

HUMO Er leven ook enkele nazaten van Amerikaanse overlopers.

De Ceuster «In de jaren 60 zijn een handvol Amerikaanse GI’s overgelopen. Joe Dresnok was de laatste overlevende, hij is eind vorig jaar gestorven. Maar zijn zoons leven nog en zijn een soort mascotte van het regime geworden. Er staan filmpjes van hen op het internet: heel grappig. Ze zien er heel Kaukasisch uit, maar spreken met een Noord-Koreaans accent, dragen de typische kleren en steunen de Grote Leider voor 100 procent.»

HUMO Zou u in Noord-Korea willen wonen?

De Ceuster «Jeetje, wat is dat nu weer voor een vraag? (Beslist) Neen. Ik denk niet dat iemand daar wil wonen – zoals het vandaag is, met het huidige regime. Maar ik wil er wel terugkeren om onderzoek te doen. Ik wil de samenleving doorgronden, en het zijn ook schitterende mensen. Dat wordt over het hoofd gezien wanneer men over sancties praat: de gewone Noord-Koreanen zullen de pineut zijn.»

HUMO De bevolking heeft niet genoeg te eten, maar het regime is naar het schijnt tuk op Franse cognac.

De Ceuster «Noord-Korea heeft net als China een alcoholcultuur. Er zijn lokale merken, maar wie is opgeklommen op de sociale ladder drinkt buitenlandse sterkedrank. Kim Jong-il was naar men zegt dol op Hennessy.»

HUMO Zijn zoon Kim Jong-un rookt dan weer graag sigaretten van Yves Saint Laurent.

De Ceuster «Hij rookt veel – op het bangelijke af. Je zal hem op foto’s zelden zonder sigaret zien. Dat zou een pose kunnen zijn, maar soms is het resultaat hilarisch, wanneer hij bijvoorbeeld in een kindercrèche en naast nucleaire wapens poseert, met een sigaret in de hand.»

undefined

null Beeld

'Als je het aantal soldaten telt, heeft Noord-Korea één van de grootste legers ter wereld. Een kwart van het internationale budget gaat naar defensie'


Schurkenstaat

HUMO Het leger is belangrijk in Noord-Korea. Als we over het land horen, trekken eindeloze militaire defilés aan ons geestesoog voorbij.

De Ceuster «Als je het aantal soldaten telt, is het één van de grootste legers ter wereld. Een kwart van het nationale budget gaat naar defensie, wat op termijn niet houdbaar is, maar het leger heeft een specifieke rol in de samenleving en de economie: het wordt voor infrastructuurwerken ingezet en de legerdienst dient vooral om jonge mannen te socialiseren. Bovendien kent iedereen wel iemand in het leger: dat schept een extra band.»

HUMO Hoe dan ook beschikt dat leger intussen wel over een gevaarlijk wapenarsenaal. We mogen Noord-Korea stilaan een kernmogendheid noemen.

De Ceuster «Ik denk dat het geen zin heeft om dat nog te ontkennen. Al is het maar omdat je ze dan aanmoedigt om te bewijzen dat ze het wel zijn.»

HUMO Waarom willen ze per se een kernmacht worden? Als ik een dictator van een klein land was, zou ik zo weinig mogelijk willen opvallen.

De Ceuster «Fundamentele onzekerheid. Schrik. Vergeet niet dat de Koreaanse oorlog formeel nog altijd niet afgelopen is: er is een wapenstilstand, maar geen vredesakkoord. Midden jaren 90 zat Noord-Korea economisch in het slop en was het diplomatiek volledig geïsoleerd, terwijl Zuid-Korea boomde. Nu willen ze tonen dat ze niet stilstaan. Kernwapens zijn een manier om te tonen: ‘Wij zijn niet achterlijk.’ En de geschiedenis herhaalt zich: vroeger is Noord-Korea er altijd in geslaagd om haar tegenstanders te verdelen. Nu weer. De sancties wekken de indruk van internationale eensgezindheid, maar dat is schijn. Waarom zouden Poetin en de Chinezen immers de hete kastanjes uit het vuur halen voor Amerika?»

HUMO Omdat ze ook bang zijn dat Kim Jong-un kernraketten de lucht in knalt?

De Ceuster «Niemand hoeft daar bang voor te zijn. Noord-Korea beschouwt die kernwapens niet als aanvalswapens: zoals alle kernmachten wil het kernwapens hebben om ze níét te gebruiken. Het is een middel om de andere landen af te schrikken. Het hele Noord-Koreaanse beleid is gericht op overleving.»

HUMO Ik lees hier en daar: ‘Hij is niet gek.’ Weten we dat zeker? We spreken hier tenslotte over iemand die karaokebars bezoekt met basketbalvedette Dennis Rodman.

De Ceuster «Die – zo heb ik begrepen – aangeboden heeft om te bemiddelen. Hoe ver is het gekomen als de meest zinnige analyse van Dennis Rodman komt? Langs alle kanten wordt er geroepen en op de borst getrommeld, terwijl de oplossing heel eenvoudig is: ‘Laten we even gaan zitten en praten.’»

HUMO Maar moet je wel onderhandelen met een schurkenstaat?

De Ceuster «Definieer het woord ‘schurkenstaat’.»

HUMO Terwijl de bevolking honger lijdt en niet vrijelijk mag praten, geniet het regime van dure Franse sigaretten en cognac.

De Ceuster «Ik ben de laatste om het regime te verdedigen, maar je moet er geen amalgaam van maken. Het regime heeft nucleaire wapens, maar ze heeft ook de sleutel tot stabiliteit in de regio. Misschien zelfs in de wereld. Als je het probleem Noord-Korea beheerst, maak je een veiligere plek van de wereld. Daarom vind ik de Chinese positie niet kwaad: aan tafel blijven zitten en een zeer ruime dialoog gaande houden, waarbij het regime de garantie krijgt dat het niet ondergraven wordt.»

HUMO Misschien moeten we ze en cours de route ook aansporen tot meer democratie, respect voor de mensenrechten en goede manieren?

De Ceuster «Zeg ik dat we dat niet moeten doen? Vanzelfsprekend. Het is een proces. Mijn stelling is altijd geweest dat ook Noord-Korea kan veranderen, maar enkel als de context juist is. Het is belangrijk dat de Noord-Koreanen zélf over hun toekomst beslissen. Het is niet aan ons om te bepalen wat daar moet gebeuren; we hebben het al op veel plekken geprobeerd, en ik zie het op weinig van die plekken goed gaan.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234