null Beeld

Nors, arrogant, cynisch en onweerstaanbaar: stand-upcomedian Jack Dee

Eén van de toppers op het Comedy Festival in Antwerpen is de norse, stuurse, arrogante, cynische, verveelde en toch onweerstaanbare Jack Dee, de enige man ter wereld die weerzin als glijmiddel gebruikt.

Serge Simonart

Een typische grap van Jack Dee: ‘Mijn vader zei: ‘Ik verbied je een Mercedes te kopen, in acht genomen wat je grootvader tijdens de oorlog heeft meegemaakt!’ (Geladen stilte) ‘Blijkbaar had mijn grootvader tijdens de Tweede Wereldoorlog een reeks Mercedessen gekocht die stuk voor stuk onbetrouwbaar bleken.’ (Geladen stilte) ‘Wat gênant is.’ (Geladen stilte) ‘Als je een officier bent bij de Gestapo.’

HUMO Eén van je shows heette ‘Don’t sit in the front row’. Het klinkt als een waarschuwing, maar ik ken mensen die daar opzettelijk gaan zitten, in de hoop dat de komiek op hen begint te vitten, dan voelen ze zich uitverkoren, de ster van de avond.

Jack Dee «Ja, die mensen bestaan: masochisten. Een zeer kleine maar in psychologisch opzicht fascinerende minderheid. Of het zijn naïevelingen die voor het eerst naar stand-up komen kijken. Nu, zelf kies ik nooit een slachtoffer op de eerste rij, het is al te makkelijk om die als pispaal te gebruiken. Net zoals hecklers die de show onderbreken door uit het donker iets te roepen waarvan ze hopen dat het grappiger is dan wat de komiek vertelt, vergeten grapjassen op de eerste rij dat het publiek heeft betaald om de komíék te horen. Tenzij iemand écht grappig is, heeft het publiek geen toestemming om te onderbreken. ’t Is gek, een publiek is kannibalistisch ingesteld: het is bereid één van de hunnen te verslinden. Soms zeg ik als iemand iets roept: ‘Voor hem is dit een avondje uit. Voor het personeel dat hem verpleegt is het een avondje vrij.’»

HUMO Kunnen andere komieken een veteraan als jij uit z’n evenwicht brengen? Ben jij nog te verrassen of te choqueren? Een komiek laten lachen lijkt me zoiets als een goochelaar verbazen met een goocheltruc.

Dee «’t Is inderdaad moeilijk en het gebeurt zelden. Ik wil niet blasé lijken, maar ik wéét hoe een grap wordt gemaakt, ik ken het mechanisme, en ik ben gehard. Meestal ben ik te jaloers om te lachen, kwaad op mezelf: ‘Waarom ben ík in godsnaam niet op dat idee gekomen?!’ Tot iemand een bepaalde gedachte hardop en publiekelijk formuleert, hangt ze in de lucht en is ze grijpbaar voor iedereen. Voor een komiek is niets frustrerender dan goud mislopen, omdat de pay-off zo duidelijk is – de instinctieve buiklach van duizenden mensen – en de grap vaak heel simpel.

»Dat is zo fascinerend: enerzijds is humor duizend keer simpeler dan hersenchirurgie, anderzijds gebeurt het uiterst zelden dat een superieure grap exáct goed zit. De grap zelf, de opbouw, de intonatie, het volume waarop je ze debiteert, de timing, je lichaamstaal, de plek van de grap in relatie tot de vorige en de volgende grap... Het kan op honderd manieren misgaan.

»Eén van mijn favoriete komieken was de Amerikaan Mitch Hedberg, helaas al overleden. Ik hield van zijn simpele observaties. Hij vertelde zelden gore grollen, maar hij zag dingen waar anderen blind voor zijn. Hij zei: ‘Een roltrap kan nooit defect raken. Het ergste wat er kan gebeuren, is dat de roltrap tijdelijk trap wordt. Borden met ‘Tijdelijk buiten gebruik’ liegen, er zou moeten hangen ‘Tijdelijk trap. Sorry voor het gemak.’ Of: ‘Een rolkraag dragen is alsof je de hele dag wordt gewurgd door een heel slap mannetje. En als je een rolkraag en een rugzak draagt, is het alsof een slappe dwerg je wurgt.’ Of: ‘Ik had zin om te fluiten dus ik dronk kokend water.’ Of: ‘In het hotel gaf de geile receptioniste me dan toch haar telefoonnummer: 0.’ Of: ‘Oké, Jezus kon op water lopen. Maar wat als hij wilde zwemmen?’ Geen dijenkletsers, maar héérlijk. Ik wou dat ik zijn brein had geërfd. Nog eentje om het af te leren: ‘Weet je wat ik niet zou willen zijn? Een giraffe met keelpijn.’»

Gebroken tennisracket

HUMO Jij bent bijna altijd grumpy: bot, slechtgeluimd, sarcastisch, negatief. Maar ook bijna altijd redelijk, stijlvol en beschaafd.

Dee «Alweer: ik hou niet van extreme humor, want da’s te makkelijk. Choqueren is makkelijk. Gore humor is makkelijk. Zowat alles ergert mij in en aan deze wereld, maar ik wil het wel op een elegante, subtiele manier vertellen. Ik heb een hekel aan komieken die iets zeggen waarvan ze maar al te goed weten dat het choquerend is, en als mensen dan geschokt reageren, zeggen: ‘Oooh, dat kunnen jullie blijkbaar niet hebben.’ Da’s heel neerbuigend en bovendien fake.»

HUMO Stand-uppers praten. That’s it. Heb je nooit gadgets, rekwisieten of decors gebruikt?

Dee «Nee. Ik weet dat een komiek onzeker is als hij bijvoorbeeld een gebroken tennisracket heeft klaarstaan. Ik zie hem denken: ‘Als het improviseren misloopt, kan ik altijd nog terugvallen op mijn grappen over tennis...’ Ik heb wel ooit een show afgesloten met een gitaar, maar dat was omdat het een cliché is dat liedjes spelen verbergt dat de komiek niet genoeg materiaal heeft, én omdat gitaar spelen en zingen zowat het láátste is wat men van mij verwacht. En wil.»

HUMO In Engeland ben je ook legendarisch als de kluns in een reclamecampagne voor bier: ‘the midget with the widget’ – uniek en toepasselijk in die zin dat je ooit alcoholist was én erg klein bent.

Dee «Ik heb ook veel aanbiedingen geweigerd, hoor. Aan het begin van m’n carrière bood men mij de rol van Ronald McDonald aan – de clown van de hamburgerketen. (Vol weerzin) Nee, dank u wel! Ik weiger ook alle aanbiedingen van banken en verzekeringsmaatschappijen – ik wil niet dat, als er iets misloopt, honderdduizend bejaarden mij ervan beschuldigen dat ik hun spaargeld heb verduisterd.»

Seksistische grappen

HUMO Ook komieken zijn kannibalen, en ook jij gebruikt vaak mensen uit je directe omgeving. Hebben vrienden of familie ooit geprotesteerd?

Dee «Ik deed ooit een monoloog over hoe mijn zoon Charlie, toen dertien, ’s ochtends steevast Coco Pops eet, en die doorheen het huis katapulteert omdat hij nogal ongecoördineerd eet. Ik was vergeten dat hij die avond de show bijwoonde en dacht dat hij kwaad zou zijn, maar na afloop zei hij in de kleedkamer bedeesd: ‘Papa, als jou dat stoort, waarom zeg je me dat dan niet, dan probeer ik erop te letten.’ Wat hij bedoelde was: ‘Zeg zoiets in godsnaam éérst tegen je eigen zoon, en pas daarna tegen een bende wildvreemden!’ En natuurlijk had hij in principe gelijk. Maar een komiek heeft geen principes, behalve: het moet grappig zijn. Over mijn vader heb ik lang verteld dat hij geobsedeerd is door de centrale verwarming. Ondertussen noemt iedereen hem Radiator Man, maar dat draagt hij als een geuzennaam.»

HUMO Heeft er ooit iemand geprotesteerd die ten onrechte dacht dat een grap over hem of haar ging?

Dee «O, ja. Ik presenteer ook het radioprogramma ‘I’m Sorry, I Haven’t a Clue’, en daarin maken we vaak seksistische grappen over onze assistente Samantha. Daarop komt steevast protest, veelal van feministen en bemoeizieke moraalridders die beweren dat we Samantha ‘vernederen’, vooral omdat zij ‘slechts’ een assistente is. De ondertoon is: als Samantha in de raad van bestuur zou zitten, dan zou ze ertegen moeten kunnen. Nu hebben wij al lang geleden, en meer dan eens, laten doorschemeren dat Samantha een fictief personage is – een fictieve kop van jut. Maar de klachten blijven komen!»

HUMO Voel je je nooit schuldig? Het eerste dat ik ooit van jou hoorde, midden jaren 90, was je meedogenloze analyse van de deelnemers aan een feestmarkt voor oude ambachten. Die lieve ouwe hippies hebben zichzelf opgehangen, stel ik me voor.

Dee «De regel is: zij hebben het recht om (gepijnigd, vol weerzin) met schelpjes beplakte toiletrollen te verkopen, of (spuwt het uit) uit riet gevlochten mandjes of zelfgemaakte snoepjes. En ik heb het recht om daar afwisselend razend en wanhopig van te worden.»

Kunstbeen

HUMO Ben jij het type dat humor ontdekte als wapen, toen je als kind werd gepest?

Dee «‘Ja’ is het korte antwoord. Ik heb ook een hoop jobs gehad waarin ik keer op keer behoorlijk incompetent bleek. Als kok was ik bijvoorbeeld een mislukking, ook al kook ik nog steeds graag en vaak. Maar ik was slordig, ik kwam te laat... Toen was humor vaak de manier waarop ik terecht protest van klanten over mijn crap food ontmijnde. Zo konden ze toch nog eens lachen, vlak voor ze met voedselvergiftiging werden afgevoerd naar de dienst spoedgevallen. Ik heb het als chef zes maanden volgehouden. Zonder humor was ik al na zes uur ontslagen, vermoed ik.»

HUMO Je hebt ook gewerkt in een fabriek waar men kunstbenen vervaardigde. Hoe was dat?

Dee «Een stuk minder grappig dan ik op het podium doe uitschijnen. Het was vakantiewerk, ik was pas zestien, en het deprimeerde me. Het waren overigens tijdelijke kunstbenen, waarvan de productie inderhaast werd opgedreven als er weer ’ns ergens een conflict uitbrak. Dan werden ze in allerijl naar die oorlogszone verscheept en dacht ik: ‘Op dit moment wordt iemands been aan flarden geblazen, en overmorgen krijgt die het kunstbeen dat ik nu in m’n handen heb.’ Ik kan nog steeds geen beter voorbeeld bedenken van ‘de één z’n dood is de ander z’n brood’, en telkens als er ergens een burgeroorlogje losbrak, toen in Angola herinner ik me, zag ik pound signs oplichten in de ogen van mijn baas.»

HUMO Je deed mee aan ‘I’m a Celebrity, Get Me Out of Here!’, de Big Brother voor sterren. Voel je je als komiek ooit een echte ster?

Dee «Nee, want je blijft een observator, een buitenstaander – de luis in de pels van de showbizz. En ik was altijd al snel – té snel – onder de indruk van echte sterren. Mijn vrouw en ik stonden ooit in de lift in Harrods toen Rod Stewart en z’n toenmalige stoot instapten. Ik vermeed oogcontact en was vastberaden om niets te zeggen, omdat ik hem, een god van een andere planeet, niet wilde storen. Maar toen hij uitstapte, zei hij vriendelijk ‘See ya, Jack.’»

HUMO Hij had kunnen zeggen, met een blik op jouw echtgenote: ‘Die heb ik ook gehad.’

Dee (lacht) «Had gekund. Meer nog: ik geloof nog steeds dat mijn vrouw de enige vrouw op deze planeet is die hij níét heeft gehad.»

HUMO Hoe coulant en welwillend stelde de politie zich tegenover jou op toen je nog alcoholist was? Ik heb me laten vertellen dat, zeker in Engeland, komieken zich naast het podium meer kunnen permitteren dan zangers of acteurs.

Dee «Dat zou weleens kunnen kloppen. Eén keer, op kerstdag, was ik extreem dronken. Eén van mijn gasten wilde nog extra drank gaan halen, en mijn auto stond in de weg. Ik zei ‘Wacht, ik verzet ’m wel even.’ Ik stapte in, en net op dat moment reed de politie voorbij. Ik dacht: ‘Ik ben stomdronken, hier kan ik me niet uitlullen.’ En in Engeland stipuleert de wet dat je je rijbewijs kwijt bent als je dronken in een auto zit, ook al ben je op dat moment nog niet aan het rijden. Maar de agenten keken even naar me, schudden meewarig het hoofd, en reden door. Pas toen ik wilde starten, besefte ik dat ik op de achterbank zat (lacht). Ik heb me zelden zo lullig gevoeld. Dit heb ik ooit voor een publiek verteld, en toen dacht iedereen dat ik het verzon en op effect speelde, maar het is helaas echt gebeurd.»

Het racende brein

HUMO Stel: je moet een masterclass comedy geven. Wat is je eerste goeie raad, de basis voor al wat volgt?

Dee «Definieer waarom mensen om jou moeten lachen. Kom je over als nerd, gebruik dat dan. Ben je nerveus, gebruik het. Ben je een warhoofd, speel daar dan op in, zoom erop in en vergroot het uit. Een typetje faken werkt minder goed dan uitvergroten wie je bent. Ik heb mezelf als komiek uitgevonden op het moment dat ik me er al bij had neergelegd dat het niks zou worden. Ik was het beu. Ik ging niet af maar had te weinig succes, ik probeerde te hard. Dus deed ik tegen m’n zin nog die paar optredens die al geboekt en betaald waren – ik moest wel, want dat geld had ik al uitgegeven. Nadien zou ik stoppen. Maar de lusteloze, norse manier waarop ik mezelf doorheen die laatste optredens sleurde, bleek aan te slaan. De gezellige Jack stuitte op onverschilligheid, maar de stuurse, sarcastische Jack who didn’t give a shit bleek een schot in de roos. Verbazend, want ik had gedacht dat het publiek zou oordelen: ‘Als je hier dan toch tegen je zin staat, wat doe je hier dan? Val ons niet lastig met je slechte luim en je arrogantie.’ Maar nee, they loved it. Plots had ik een toekomst.»

HUMO Stand-up biedt tal van voordelen: ’s morgens uitslapen, nooit in de file staan, je eigen baas zijn. Je hebt ook amper kosten en de gage is volledig voor jou... Wat is het nadeel?

Dee «Dat je jezelf niet kan uitzetten. Potentieel is álles voedzame grond voor een grap, dus je traint jezelf jarenlang om nooit op stand-by te staan. En dan merk je plots dat je uit-knop is verdwenen. En dat kan, trust me, erg vermoeiend zijn. Zeg maar slopend. Op tournee wil ik geen vrije dagen want daar heb ik toch niks aan. Ook slapen is een probleem, want je brein blijft racen. En je ziet alles door een comedylens, en dat kan enorm irritant zijn voor je familieleden.»

Rechtse profiteur

HUMO Ik sprak vorig jaar met je collega Eddie Izzard, die de ambitie heeft om in 2016 burgemeester van Londen te worden. Zou jij op hem stemmen?

Dee «Dat zou best kunnen. Ik denk dat Eddie dat goed zou doen, op voorwaarde dat hij er een fulltime job van maakt. Hij is zeer intelligent, hij is gezegend met tonnen gezond verstand, en hij heeft een unieke kijk op de wereld. Eddie zou misschien oplossingen kunnen aandragen waar professionele politici niet eens aan denken!»

HUMO Boris Johnson, de huidige burgemeester van Londen, aan wie Bart De Wever zich spiegelt, is net zoals De Wever beroemd geworden doordat hij in een televisieprogramma een goeie indruk maakte. Heeft zijn opmars jou verbaasd?

Dee «Ja. Verbaasd en verontrust. Want nu is er zelfs sprake van dat Boris Johnson eerste minister zou kunnen worden. Terwijl hij in wezen een clown is, en een rechtse profiteur. Boris is absoluut charismatisch, maar hij spéélt de gezellige volksvriend, terwijl hij uit een rijke familie komt en op een dure privéschool zat. Het is verbijsterend hoeveel misstappen de Britten van Boris tolereren: overspel, louche zakelijke vrienden, faliekante beslissingen... Maar hij blijft overeind.»

HUMO Tot slot: jij treedt deze week op in Antwerpen. Noem tien beroemde Belgen.

Dee «Eh... Kuifje... Poirot... En, eh... acht van hun vrienden.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234