null Beeld

'Nulpunt' van Don DeLillo tussen leven en dood: 'Als ik sterf, kom ik op je schouder tikken'

Terwijl het regenweer bij ons apocalyptische proporties aanneemt, rijgen in New York de zomerse dagen zich aan elkaar. Don DeLillo zou liever ruilen: ‘Die luchtvochtigheid, die hitte: de hél.’ In het appartement van zijn manager in de Upper East Side worden derhalve grote waterglazen vol ijsblokjes aangedragen. Ook uitermate verfrissend: De nieuwe roman van Don DeLillo ‘Nulpunt’ is uitermate, waarin hij op zoek gaat naar onsterfelijkheid.

undefined

'Ik begin gewoon te schrijven en daarna nemen de woorden het over '

‘All plots tend to move deathward,’ schreef Don DeLillo in 1985 in zijn legendarische roman ‘White Noise’. De dood heeft de voortreffelijke chroniqueur van het Amerika na de moord op president John F. Kennedy altijd al gefascineerd: in zijn eerste roman, ‘Americana’ (1971), is een 28-jarige tv-ster Dorian Gray-gewijs geobsedeerd door ouder worden, in ‘White Noise’ discussieert een koppel over wie van hen tweeën het eerst zal sterven. En nu is er dus ‘Nulpunt’, dat over cryonisme gaat – het invriezen van zieke en klinisch dood verklaarde mensen, in de hoop ze te kunnen ontvriezen wanneer de geneeskunde om het even welke aandoening kan genezen. Het motto: ‘Die a while, then live forever!’

Hoofdpersonage Jeffrey Lockhart bevindt zich in de buurt van Kirgizië in een woestijnachtig gebied. In een akelige scifi-omgeving, de Convergentie genoemd, dwaalt hij door lange gangen vol deuren. Hier willen wetenschappers ‘de grenzen oprekken van wat het betekent om mens te zijn – oprekken en dan te buiten gaan’. En hier zal zijn terminaal zieke stiefmoeder Artis zich laten invriezen. Jeffrey en zijn vader, de multimiljardair Ross Lockhart, zijn meegekomen om afscheid te nemen. Het leven en de dood, en één cruciale vraag: wat doe je met de tijd die je ter beschikking hebt? Voor Don DeLillo is het antwoord duidelijk: zestien romans in 45 jaar.

null Beeld

HUMO Het idee voor ‘Americana’ kreeg u toen u in een havenstadje op een spoorweg ging zitten. Het plan voor ‘Point Omega’ vatte u op in het MoMA, toen u het kunstwerk ‘24 Hour Psycho’ zag. Hoe zat dat voor ‘Nulpunt’?

Don DeLillo «Eén beeld in mijn hoofd volstond: enkele hoge gebouwen langs een rivier, en in de verste verte geen stad te bekennen. Wie zit er in die gebouwen, geïsoleerd in een desolaat landschap? Wat doen ze daar? Wat betekent het allemaal? Ik vond het heel intrigerend, maar ik kon niet meteen iets met dat idee aanvangen– moeilijk uit te leggen waarom precies. Uiteindelijk kwam ik uit bij een afgelegen woestijn in de buurt van Kirgizië en bij een verhaal dat de diepte inging: die hoge gebouwen moesten dus ook naar beneden, de grond in.»

HUMO Wat kwam er eerst: het idee voor een roman over de dood, of de drang om een boek over cryonisme te schrijven?

DeLillo «Geen van beide, zo denk ik helemaal niet. Ik denk na over de volgende zin of de volgende pagina, en daarna ontwikkelt het boek zich vanzelf. De personages komen het eerst: ik moet ze leren kennen, en een taal vinden die bij hen past. Met uitzondering van ‘Cosmopolis’ heb ik nooit met een duidelijk plan gewerkt. Ik begin gewoon te schrijven en vervolgens nemen de woorden het over: ze creëren een momentum en ik ga mee.»

HUMO ‘Het enige wat niet vluchtig is, is de kunst,’ klinkt het in ‘Nulpunt’.

DeLillo «Een uitspraak van Artis, die zelf kunstenares is. Ze ziet de Convergentie als een kunstproject: de lange gangen, de geschilderde deuren zonder bijbehorende kamer. Weet je, ik denk dat het boek visueel heel interessant zou zijn voor een filmmaker. Als de juiste mensen erbij betrokken worden, zou het weleens een heel goede film kunnen worden.»

HUMO Wie zijn ‘de juiste mensen’?

DeLillo «De enige geschikte regisseur zou Stanley Kubrick zijn, maar hij is al een hele tijd niet meer onder ons. We zijn allebei jongens van de Bronx, Stanley en ik: we zijn er opgegroeid, dat schept een band – zelfs al heb ik hem nooit persoonlijk gekend. Behalve hem kan ik niemand bedenken.»

HUMO Is schrijven voor u een manier om onsterfelijk te worden, om iets achter te laten dat niet vluchtig is?

DeLillo «Nee. Ik denk niet aan onsterfelijkheid. Sommige schrijvers zullen daar vast mee bezig zijn, maar ik niet. Om te weten hoe het exact zit, zal ik in psychoanalyse moeten gaan. Jij zit al op een stoel, zal ik even op deze sofa gaan liggen? Dan kunnen we er gelijk aan beginnen. Kun jij aan je onsterfelijkheidstheorie werken (lacht).

»Ik denk wél dat er een verband is tussen de dood en de roman. Alleen al omdat het zo lang duurt om een boek te schrijven, daagt een schrijver de dood uit. Je werkt tegen de tijd, het boek moet af vóór jij je laatste adem uitblaast. Ik wil niet weglopen van ideeën voor een nieuw boek, ook al nemen ze vele jaren van mijn leven in beslag. Wanneer een auteur stopt met nieuwe ideeën krijgen, stopt hij met schrijven en begint hij aan de dood te denken. Want wat blijft er dan nog over, behalve een goede maaltijd en een goed glas wijn?»

HUMO Het schrijven gaat trager dan vroeger. Aan dit boek werkte u meer dan vier jaar. Ik vroeg me af...

DeLillo (onderbreekt) «Hoe dat gebeurd is? Dat is in ieder geval wat ík me afvroeg. Toen ik klaar was en besefte hoelang ik aan die 300 pagina’s had gewerkt, was ik enorm verbaasd. Vijf jaar duurde het om ‘Underworld’ te schrijven, zo’n 840 pagina’s. Hoe leggen we dat uit? Ik ben een beetje ouder, dat is één reden. Als ik deze roman tien of vijftien jaar geleden had geschreven, dan zou ik er maar half zo lang aan gewerkt hebben, denk ik. Maar ik kan me ook vergissen. Misschien is dit gewoon wat de roman nodig had.»

HUMO Halverwege het boek laat u Artis – die op dat moment ingevroren opgeslagen ligt – aan het woord via een innerlijke monoloog.

DeLillo «Die pagina’s heb ik heel snel geschreven, ze leken uit het niets te komen. Artis denkt en spreekt tegelijk in de eerste en in de derde persoon – ook dat idee kwam vanzelf. (Leest voor) ‘Maar ben ik wie ik was. Ze probeert te begrijpen wat er met haar is gebeurd en waar ze is en wat het betekent om te zijn wie ze is. Wat is het waar ik op wacht. Ben ik alleen hier en nu.’ Ik ben benieuwd of mensen zich bij het lezen zullen afvragen of dat soort gedachten écht komen nadat je gestorven bent. Zul je jezelf horen praten? En met wat voor stem, op wat voor toon?»

HUMO Denkt u dat u nog zult kunnen denken als u dood bent?

DeLillo «Als ik sterf, zul jij op straat wandelen en plots voelen hoe je op de schouder wordt getikt. Dat ben ik, die vanuit het graf met jou probeert te praten. Be ready (glimlacht).»

HUMO Toen u pas begon te schrijven, zei u er geen idee van te hebben wat er nodig is om een serieuze auteur te zijn. Bent u daar intussen achter gekomen?

DeLillo «Je moet helemaal opgeslorpt worden – niet door jezelf, maar door je omgeving – en die ervaring vervolgens in taal vatten. ’t Is erg prettig als dat lukt: je raakt ondergedompeld in je gedachten en je schrijfsels, in je personages en de situaties waarin zij zich bevinden. Pas op, het is geen substituut voor je leven, maar wel een essentieel deel van je leven.

»Er wordt weleens gezegd dat de roman stervende is, maar daar is niets van aan. Jonge auteurs willen niet zomaar schrijven, ze willen nog steeds románs schrijven.»

HUMO Hoe ziet uw dagelijkse schrijfroutine er nu uit?

DeLillo «Ik schrijf minder lang dan vroeger – toen begon ik ’s morgens om vier uur, net na het ontbijt. Daarna nam ik een lange pauze, en in de late namiddag begon ik opnieuw. Nu is het allemaal wat minder. Wat niet veranderd is: van het begin af heb ik enkel op typemachines gewerkt. In al die jaren heb ik er maar twee gebruikt. De ene was zo versleten dat hij uit elkaar viel, op de andere – die ik in 1975 tweedehands heb gekocht – werk ik nog steeds. Hij maakt veel lawaai, maar dat vind ik niet erg. We praten met elkaar, mijn typemachine en ik.»

HUMO Als u op een computer schreef, zou die niet terugpraten?

DeLillo «Het zou helemaal niet hetzelfde zijn. Ik zou het niet kunnen, ik moet de letters en de woorden op papier zien verschijnen.

»Ik schrijf ook best veel met de hand: aanpassingen aan het manuscript, of snel neergekrabbelde ideeën. Maar echt schrijven doe ik altijd op een typemachine. Voor dit boek heb ik trouwens een hóóp getypte pagina’s, veel meer dan voor om het even welk ander boek. Dozen vol eerste kladjes. Geen idee hoe dat precies gekomen is.»

HUMO Vroeger hing er in uw schrijfkamer een foto van Borges, om u erop te wijzen dat de Argentijnse grootmeester zijn tijd niet verdeed met door het raam te staren. Waakt hij nog steeds over uw productiviteit?

DeLillo «Mijn vrouw en ik zijn verhuisd en ik ben die foto jammer genoeg kwijtgeraakt. Nu hangt er een jazzfoto die ik al tientallen jaren heb: Charlie Parker, Charles Mingus, Thelonious Monk en Roy Haynes. Dat kwartet spoort me aan om door te werken, om te blijven spelen.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234