Een beeld uit februari vorig jaar: Oekraïense vluchtelingen op weg naar Polen.  Beeld REUTERS
Een beeld uit februari vorig jaar: Oekraïense vluchtelingen op weg naar Polen.Beeld REUTERS

Russische Invasie

Oekraïne loopt leeg door oorlog: hoeveel vluchtelingen keren binnenkort terug?

Het grote aantal Oekraïners dat het land ontvluchtte, gaat grote problemen opleveren. Zelfs het gunstigste scenario voorziet in een bevolkingskrimp van bijna 20 procent. Het is een onderbelicht gevolg van de Russische invasie.

Mark van Assen

In de oorlog in Oekraïne zijn het voornamelijk - en begrijpelijk - de grote aantallen slachtoffers die de meeste aandacht trekken. Zo zijn er volgens de Verenigde Naties tussen het begin van de invasie in februari vorig jaar en half maart van dit jaar ruim 8000 burgerdoden gevallen en bijna 14.000 mensen gewond geraakt. Dit zijn voorzichtige cijfers, zegt de organisatie er meteen bij: het werkelijke aantal ligt waarschijnlijk ‘aanzienlijk hoger’.

Ook het aantal gesneuvelde en gewonde militairen is prominent in het nieuws. Zo bleek uit de recente Pentagon-lekken dat volgens Amerikaanse schattingen er tussen de 15.500 en 17.500 Oekraïense soldaten zijn gesneuveld, en tussen de 109.000 en 113.500 gewond zijn geraakt. Voor de Russen liggen die cijfers een stuk hoger: maximaal 43.000 doden en 180.000 gewonden. Dit is ongeveer tien keer zoveel als beide landen officieel zelf hebben gemeld.

Oekraïense nationale en militaire vlaggen, bloemen en portretten markeren graven op een uitgestrekte militaire begraafplaats. Beeld Getty Images
Oekraïense nationale en militaire vlaggen, bloemen en portretten markeren graven op een uitgestrekte militaire begraafplaats.Beeld Getty Images

‘Een kleine rol’

‘Dat zijn inderdaad hoge aantallen,’ zegt Sarah Christison van de Schotse Universiteit van St Andrews. Het zijn echter niet de cijfers die zij en haar collega’s van het demografisch onderzoekscentrum Population Europe het meeste zorgen baren. Zij keken in het rapport ‘De oorlog en de toekomst van de Oekraïense bevolking’ vooral naar de afname van het aantal inwoners. Ze kwamen tot conclusies en scenario’s die zelfs in het gunstigste geval slecht nieuws zijn voor het land. ‘En daar spelen omgekomen soldaten en burgers slechts een kleine rol in.’

Om te beginnen constateren de onderzoekers dat de bevolking al sinds de onafhankelijkheid van Oekraïne gestaag aan het dalen is. Toen de Sovjet-Unie in 1991 uit elkaar viel, telde het land bijna 52 miljoen inwoners. In 2021, dus dertig jaar later, stond de teller op 41,6 miljoen. Dat is een afname van bijna twintig procent. Een deel daarvan is te verklaren door de vijandelijkheden in 2014 en 2015, toen Rusland de Krim annexeerde en er een burgeroorlog woedde in het oosten van het land. Toen vluchtten er zo’n 2,5 miljoen mensen. De rest van de afname is te verklaren door een voortdurende migratie, én ‘dramatische veranderingen’ in wat demografen het ‘totale vruchtbaarheidscijfer’ noemen. Het gemiddelde aantal kinderen per vrouw daalde van 1,8 in 1991 naar 1,2 in 2021. De Oekraïense regering deed begin deze eeuw nog even een poging om het krijgen van kinderen te stimuleren: een echtpaar kreeg een bonus van bijna 3000 euro voor het eerste kind, 5800 euro voor het tweede kind en 11.800 euro voor het derde kind. Het kon de daling echter niet stoppen.

Drie scenario’s

Een samenleving met een dergelijke bevolkingsstructuur is extra kwetsbaar in geval van hongersnood, ziekte en oorlog, zo constateren de onderzoekers. De invasie van Rusland heeft voor een enorme chaos gezorgd. Zo mogen mannen tussen de achttien en zestig jaar in principe het land niet verlaten (ze moeten blijven om te vechten). Tegelijkertijd zijn ruim acht miljoen mensen Oekraïne ontvlucht, met name vrouwen en kinderen. Veel ouderen zijn achtergebleven.

Een oudere vrouw staat stil bij een portret van een lokale bewoner, omgekomen in het Oekraïense Boetsja tijdens de oorlog tussen Rusland en Oekraïne. Beeld Oleksii Chumachenko/Anadolu Agency via Getty Images
Een oudere vrouw staat stil bij een portret van een lokale bewoner, omgekomen in het Oekraïense Boetsja tijdens de oorlog tussen Rusland en Oekraïne.Beeld Oleksii Chumachenko/Anadolu Agency via Getty Images

Op basis van deze gegevens hebben Christison en haar collega’s een aantal scenario’s opgesteld: wat gebeurt er als het grootste deel van de vluchtelingen terugkomt, wat als dat slechts een derde is en wat als bijna iedereen wegblijft? Vaste waarden in deze scenario’s: we hebben het over 2024, er zijn ruim 8 miljoen vluchtelingen, 10.000 gesneuvelde soldaten en 7000 dode burgers.

Veilig en democratisch

Als Oekraïne onafhankelijk blijft, zal 90 procent van de vluchtelingen terugkeren, verwachten de onderzoekers. En dan nog alleen maar als het land veilig en democratisch is, de wederopbouw voorspoedig verloopt en de economie weer wordt aangezwengeld. Maar dat betekent niet meer dan dat de daling die al aan de gang was, wordt voortgezet (en zelfs iets wordt versterkt). In dit scenario zal de Oekraïense bevolking in 2040 33,7 miljoen mensen tellen. Dat is een krimp van bijna twintig procent vergeleken met 2020.

Als democratie, veiligheid, mensenrechten en politieke vrijheden niet snel genoeg op orde zijn, ziet Population Europe niet meer dan 35 procent van de mensen naar huis gaan. In dat geval zal de bevolking dalen met een derde, naar 27,2 miljoen. En als blijkt dat Rusland volgend jaar grote delen van het land heeft geannexeerd, blijft het overgrote deel van de vluchtelingen in het buitenland. Dan zal de bevolking afnemen met 41 procent, naar 24,3 miljoen. Dat is dus bijna de helft van de 50 miljoen Oekraïners die er in 1991 nog waren.

Welk van de drie scenario’s ook het dichtst bij de waarheid zit, het is altijd slecht nieuws voor Oekraïne. De onderzoekers voorzien sowieso een forse daling van de beroepsbevolking, en van het aantal kinderen. Hoe het ook zij: het is van het grootste belang voor de toekomst van het land, zo concluderen ze, dat er zoveel mogelijk vluchtelingen terugkeren.

(AD)

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234