null Beeld

Oh Lord: de wonderbaarlijke verrijzenis van de gospel

Take Me to Church’ van Hozier, ‘Way Down We Go’ van Kaleo, ‘Human’ van Rag’n’Bone Man: in de grootste radiohits van de afgelopen jaren zat telkens een stevige geut gospel. Terwijl onze kerken leeg zijn en Jesus Christ al decennialang geen superster meer is, heeft het genre een stevige comeback gemaakt. Oh Lord, waarom is gospel helemaal terug? ‘Een ervaring die henzelf overstijgt, dáár zijn mensen weer naar op zoek.’

'Iedere keer als ik de hand aan mezelf sloeg, boorde ik alwéér een spijker door Christus' polsen'

Deze week verschijnt het debuut van Rag’n’Bone Man (né Rory Graham), de Brit die de afgelopen maanden een kleine hype werd dankzij ‘Human’. De gospelfolksong waarin de zanger het boetekleed aantrekt én weer van zich afgooit omdat hij ook maar een mens is, stond wekenlang op nummer één in onze hitlijsten.

Of Graham méér is dan een onehitwonder, leest u verderop in onze recensie van de plaat, maar het succes van ‘Human’ bewijst in ieder geval dat gospel en rock een geslaagd huwelijk kunnen aangaan. Hoewel we allang geen hoge pet meer ophebben van God de Vader, kunnen kerkliederen ons nog tot diep in onze ziel raken. Zie ook het succes van de soundtrack bij de film ‘The Broken Circle Breakdown’. Vlamingen die in tijden geen stap meer in een parochiekerk hadden gezet, trokken massaal naar parochiezalen om er The Broken Circle Breakdown Bluegrass Band ‘Will the Circle Be Unbroken’ te horen zingen en zich te laten zalven door die hymne uit 1907: ‘There’s a better home a-waiting / In the sky, lord, in the sky...’

In de Biblebelt van de Verenigde Staten is God zoals bekend wél nog een populaire posterboy. De uit Missouri afkomstige Nathaniel Rateliff met z’n Night Sweats, Alabama Shakes uit Athens, Alabama en hun goeie vrienden van St. Paul And The Broken Bones uit Birmingham, Alabama: ze kunnen allemaal terugblikken op een streng christelijke opvoeding waarin het zelfs verboden was om naar platen van Metallica te luisteren.

Steve Johnson (drummer van Alabama Shakes) «Ik mocht niet naar Metallica of Nirvana luisteren, en ik mocht niet naar MTV kijken. Toen mijn moeder mijn tape van Metallica ontdekte, heeft ze hem kapotgeslagen met een hamer. Ik hoor haar nog altijd bulderen: ‘Metallica? Hell no!’»

Toch klinken in de muzikale meltingpot van die groepen de gospelklanken uit hun jeugd door. Men moet bijvoorbeeld niet eens van héél goede wil zijn om in Brittany Howard van Alabama Shakes een waardige opvolgster van Sister Rosetta Tharpe te zien, de gitaar spelende felle zwarte – géén non, ze is zelfs verschillende keren getrouwd – die eind jaren 30 al gospel en rhythm & blues combineerde. Tharpe wordt gezien als één van de grondleggers van de rock-’n-roll, en ze was ook één van de zwarte artiesten die in 1938 op het legendarische ‘From Spiritual to Swing’-optreden in Carnegie Hall speelde: een sleutelmoment waarop zwarte muziek – jazz, blues, folk, gospel – de sprong naar een blank welstellend publiek maakte. Dat concert was georganiseerd door John Hammond, die behalve platenproducer ook een burgerrechtenactivist was die naar Harlem trok om er met zwarte muzikanten samen te werken.

Sprong in de tijd, vroege jaren 60: diezelfde John Hammond lanceerde de carrières van domineesdochter Aretha Franklin én Bob Dylan. En wat is Dylans ‘I Shall Be Released’, voor het eerst officieel gereleased door The Band, anders dan gospel? Om maar te zeggen: wie ook maar een béétje links of rechts van de rock-’n-roll kijkt, komt als vanzelf bij gospel uit.

undefined

'Mijn geloof ben ik allang kwijt, maar de muziek is gebleven'

Nathaniel Rateliff «Wat mij betreft mag het belang van The Band niet onderschat worden: die groep heeft me écht de weg gewezen voor het geluid van de Night Sweats. In ‘The Last Waltz’, hoe The Staple Singers ‘The Weight’ zingen samen met The Band: magistraal.»

Mede dankzij Rateliff zijn gospelklanken vandaag weer heel erg aanwezig op de radio. Ook hij groeide op in een streng religieuze omgeving waar rockmuziek verboden was. Toen hij op z’n 18de naar Denver, Colorado verhuisde, was dat om aan de slag te gaan bij de evangelische organisatie Youth With A Mission. Maar hij zou er uiteindelijk een geloofscrisis krijgen.

Rateliff «Ik zeg altijd: mijn geloof ben ik allang kwijt, maar de muziek is gebleven.»


Preken voor knuffels

U zou het zich nog moeten herinneren van de catecheseles uit uw jeugd: Saulus werd Paulus nadat hij van zijn paard was gebliksemd – de ongelovige werd gelovig. Iets gelijkaardigs gebeurde er met Paul Janeway, maar dan in omgekeerde richting. Janeway groeide op in de streng gelovige gemeenschap van de Charismatic Non-Denominational Church in Chelsea, Alabama, een kerk waar al eens in tongen werd gesproken en waar demonen uitdrijven een populaire sport was. De kleine Paul zong al vroeg in de kerk en wou maar één ding: later zelf preacher worden – in zijn jongenskamer oefende hij het preken voor z’n verzameling knuffelberen. Rond z’n 18de werd Janeway evenwel van z’n paard – richting ongeloof – gebliksemd: sindsdien laat hij zich ironisch genoeg St. Paul noemen, de blanke, nogal nerdy aandoende, maar 100 procent soulvolle zanger van St. Paul And The Broken Bones. Een ervaringsdeskundige aan het woord.

Paul Janeway «Ik ben opgegroeid in een stadje van achthonderd mensen, de kerk was het epicentrum van het sociale leven. Mijn geloofscrisis kwam er rond mijn 18de: ik kon al die principes over liefde en aanvaarding niet rijmen met wat ik rond me zag. Hoe kon homoseksualiteit een zonde zijn? Waarom zou Gandhi naar de hel gaan, zoals me werd verteld? Waarom moest een vrouw met kanker ‘haar best doen’ om te genezen, tot ze bezweek en stierf? En waarom was de rol van vrouwen zo beperkt? Ik kon niet anders dan protesteren.»

HUMO Hoe sta je vandaag tegenover de gospelsongs uit je jeugd?

Janeway «Het probleem met gospel was lang dat het er te hard werd ingestampt, ik had geen keuze. Soulplaten – The Stylistics, Marvin Gaye – kon ik wél zelf kiezen. Nu heb ik er veel meer vrede mee: ik hou evenzeer van gospel als van soul. Als ik oude gospelsongs hoor, The Mighty Clouds Of Joy met ‘I’ve Been in the Storm Too Long’, Clay Evans met ‘There Is Room at the Cross’, ‘It Is Well with my Soul’... Er is nog altijd iets wat me ontroert.

»Ik heb zoveel moeten inhalen omdat ik een heleboel muziek niet mocht of kon beluisteren. Ik was al in de 20 toen ik voor het eerst The Beatles hoorde. Insane.

»Mijn huidige relatie met godsdienst zou ik gecompliceerd noemen. Als ik nog eens naar de kerk ga, ervaar ik wel een soort van rust – de rituelen hebben nog steeds dat effect op me. Maar wees gerust, er wordt niet meer in tongen gesproken (lacht).»

undefined

'Paul Janeway: 'Ik herinner me nog goed mijn eerste concert van Prince: ik voelde toch iets wat mezelf oversteeg.'

HUMO Zou het kunnen dat we – zeker in Europa – in concertzalen zoeken wat we vroeger in kerken zochten?

Janeway «Precies. Zo denk ik er in ieder geval over: dat uitzonderlijke moment waarop je je verbonden weet met mensen die je niet persoonlijk kent, maar van wie je beseft: nu voelen wij allemaal hetzelfde, hier onder dit dak. Vroeger was de kerk de enige plek waar dat kon gebeuren, maar livemuziek, een goed concert, kan hetzelfde effect hebben. Ik herinner me nog heel goed mijn eerste concert van Prince: ik zou het geen spirituele ervaring noemen, maar ik voelde toch iets wat mezelf oversteeg.»


hiphopper jezus

De favoriete walk-out song – de muziek waarmee een artiest op het podium stapt – van Brittany Howard van Alabama Shakes is ‘Like a Ship... (Without a Sail)’ van Pastor T.L. Barrett And The Youth For Christ Choir, een prediker uit de pinksterbeweging die in de jaren 70 sociaal bewuste gospel opnam met een jongerenkoor. Het was van diezelfde man dat Kanye West een sample leende op ‘The Life of Pablo’: ‘Father Stretch My Hands Pt. 1’ begint met de krakende gospel van Pastor T.L. Barrett: ‘You’re the only poooower.’ West zelf noemde ‘The Life of Pablo’ z’n ‘gospelplaat met veel gevloek op’. De titel refereert ook aan Paulus en dat is opvallend, omdat hiphoppers zich – in het spoor van Louis Farrakhan en diens Nation of Islam, en natuurlijk ook Malcolm X – meestal tot de islam bekeren. Beroemde rappers van islamitische kunne zijn onder anderen Public Enemy, Lupe Fiasco, Mos Def en Q-Tip. Kanye West brak al in 2004 met die traditie: op z’n debuut ‘The College Dropout’ stond het wervelende gospelnummer ‘Jesus Walks’. En hij kreeg navolging.

HUMO Chance The Rapper maakte met ‘Coloring Book’ ook al een gospel-hiphopplaat in 2016.

Janeway «Eén van mijn favoriete platen van vorig jaar. Er is zoveel racistisch geweld in de States: zwarte kids die worden vermoord... Als je zoals ik afkomstig bent uit het zuiden, zit je sowieso met een enorm schuldcomplex op dat vlak: onze geschiedenis is niet fraai. Het voelt akelig hard aan als wat we back in the day meemaakten met de Ku-Klux-Klan. Veel gospelsongs zijn verweven met de burgerrechtenbeweging, ‘We Shall Overcome’ op kop. Zou het kunnen dat we hier van een treurige evolutie moeten spreken? Dat rappers teruggrijpen naar gospelklanken omdat hen het onaangename gevoel bekruipt dat ze die burgerrechtenstrijd opnieuw moeten voeren? Ik heb alleszins wél dat gevoel.»

undefined

'The Staple Singers. Onder meer Bob Dylan is een fan van de gitaar van vader 'Pops' Staples, de gospelzang van dochter Mavis en de harmonieën van dochter Cleotha en zoon Pervis.'


God is een dj

‘Praise him till your blessings come down / Praise him till your situation turns around’: recent scoorde Candi Staton, de soul- en gospelzangeres uit de jaren 70 en 80 bij ons een opmerkelijke comebackhit met de gospeldisco van ‘Hallelujah Anyway’. In de seventies was Staton vaste klant in de Fame Studios in Muscle Shoals, Alabama, waar ze net als die andere (ex-)gospelstemmen – Aretha Franklin, Otis Redding en Wilson Pickett – swingende lappen southern soul opnam. Maar een paar jaar geleden weerklonk Staton dus op de commerciële hitzenders, met een opzwepende housedeun die van halleluja ging. Maar beminde gelovigen, wat is house anders dan elektronische gospel? Denk maar aan Statons grote houseklepper met The Source van begin jaren 90: ‘You Got The Love’. God is een dj, dat weet iedereen.

null Beeld

HUMO Wie gospel zegt, zegt ook swingen. Misschien hebben we in deze angstige tijden meer nood aan jubelende, opzwepende muziek?

Janeway «We speelden in New York de dag nadat Trump de verkiezingen had gewonnen. Heel bizarre situatie: je kon de sfeer in de stad nog het best omschrijven als die van een begrafenis. Maar precies dát optreden was het meest energieke dat we ooit hebben meegemaakt. Alsof de hele zaal dacht: laten we het eens flink uitzweten!

»Er heerst veel angst, terecht of onterecht. En gospel heeft nu eenmaal iets helends. Weet je, ik heb vliegangst. Maar omdat ik wel móét vliegen, heb ik daar een ritueel voor: ik luister vooraf naar James Cleveland of The Brooklyn Allstars met ‘I Stood on the Banks of Jordan’. Noem het meditatie, noem het wat je wil: het helpt.»


Duivels genoegen

‘Ik ben niet gelovig.’ Rory Graham, aka Rag’n’Bone Man, laat er geen twijfel over bestaan. Hij werd geboren in Brighton en woont tegenwoordig in East London, waar ze wel wat anders aan hun hoofd hebben dan God de Vader: de stijgende vastgoedprijzen door de duivelse krachten van de gentrificatie bijvoorbeeld.

Rory Graham «Ik had een bluessong in gedachten voor ‘Human’, maar toen we de vocals toevoegden, werd het vanzelf gospelachtig.»

‘Human’ is een song over schuld en boete en hoe we dat vooral níét moeten voelen: ‘I’m only human after all / Don’t put the blame on me’. Maar hoe zit het met de schuldcomplexen van soulzangers die in de Amerikaanse Biblebelt zijn grootgebracht?

HUMO In hoeverre word je vandaag geïnspireerd door een religieus getint schuldgevoel?

Janeway «Toen ik voor preacher trainde, gaf een medeleerling me eens een tip over hoe ik mezelf ervan kon weerhouden om te masturberen: iedere keer als ik de hand aan mezelf sloeg, moest ik beseffen dat ik aldus wéér een spijker door Christus z’n polsen boorde. Fucking crazy. Je loopt gebukt onder die schuldgevoelens, het schrikbeeld van de hel en de duivel. Dat solt met je brein, ook al denk je tezelfdertijd: ‘Kom, nou...’ Ik gebruik die beelden van de hel in mijn songs omdat ik er nu eenmaal mee ben opgegroeid, maar ik geef er een andere betekenis aan. Ik heb het niet over de hel waarin je terechtkomt wanneer je masturbeert, ik heb het over échte situaties die hels aanvoelen.»

HUMO Waar gospel overgaat in soul speelt er behalve schuldgevoel ook een lustvolle sympathy for the devil.

Janeway «Tuurlijk: wat is soul anders dan Ray Charles die zich aan gospel waagde met ‘I Got a Woman’?

»Ik verwijs naar die dubbelzinnigheid aan het begin van mijn shows: ik verwelkom het publiek in the church of St. Paul, en ik ‘waarschuw’ meteen: hier wordt gevloekt, hier gaan we de seksuele spanning niet uit de weg. Dat laatste komt wellicht door Prince (lacht). Toen ik hem ontdekte op mijn 20ste, was dat als Jezus vinden. Een openbaring, net als Nick Cave

HUMO Nick Cave heeft platen gemaakt met gospelinvloeden, en Prince producete platen voor Mavis Staples, van de legendarische gospelfamilie The Staple Singers.

Janeway «Dat zal allemaal wel geen toeval zijn. Wij hebben ook al opgetreden met Mavis Staples: een natuurkracht. En ze blijft maar platen maken!

»Weet je wat het is met gospel: het zijn gewoon goeie songs – met een rauwheid die mensen nu nodig hebben. We willen opnieuw contact maken met de basis. De muziek is nu zo symmetrisch, technisch perfect en statisch geworden, dat ze niet meer schuurt of raakt. En als we het dan toch over sympathy for the devil hebben: we hebben al geopend voor The Rolling Stones. En die speelden allesbehalve perfect, de drummer op kop (lacht).»

Het optreden van Rag’n’Bone Man in de AB op 15 april is uitverkocht.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234