null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

ChinakennerRoel Sterckx

‘Om de grote problemen van deze wereld aan te pakken, is het misschien niet zo slecht als we een beetje meer Chinees leren denken’

China? Is dat niet dat land van Huawei, corona, van Mao Zedong? De Vlaamse hoogleraar Roel Sterckx vindt dat we onze kennis over de wereldmacht hoognodig moeten bijspijkeren. ‘China raakt ons aan op allerlei manieren.’

China, China, China. Er gaat bijna geen dag voorbij of het gaat erover. Waarom eigenlijk? Is het omdat we oprecht willen weten hoe een vijfde van de wereldbevolking aankijkt tegen de grote vraagstukken van dit moment?

Niet echt. China krijgt vooral aandacht om een andere reden, vermoedt Roel Sterckx, hoogleraar Chinese geschiedenis, wetenschap en beschaving aan de universiteit van Cambridge in Engeland. China werkt een beetje op onze zenuwen. Dat is niet nieuw. Honderd jaar geleden waarschuwden westerse politici ook al voor het ‘gele gevaar’ – ook toen was men bezorgd om de teloorgang van de eigen, dominante, positie.

Het hernieuwde ‘ontwaken’ van een supermacht vol zelfvertrouwen maakt ons onzeker. Als we zien dat onze treinen, onze kerncentrales en onze mobiele telefoons steeds vaker uit China komen, voelt dat vreemd. En het gaat hard. Vroeger zat er een ‘belchinees’ op de tribune, inmiddels is de hele club opgekocht door Chinezen – die er trouwens ook weer van afwillen. Hoezeer moeten we oppassen dat ze hier niet de hele boel overnemen?

Als je op deze manier, zeg maar als verongelijkte westerling aankijkt tegen de fenomenale opkomst van China wordt het niks, waarschuwt Sterckx alvast. Twee jaar geleden publiceerde hij ‘Ways of Heaven’, een geprezen standaardwerk over hoe Chinezen denken en doen, en vooral waarom ze doen zoals ze doen. De Nederlandse vertaling van dat boek is net uit, onder de titel ‘Chinees denken. Over geschiedenis, filosofie en samenleving’.

Weinig mensen zullen opgewonden raken van de schoolse titel van Sterckx’ boek, maar die dekt wel een fascinerende lading. Laten we het niet te ingewikkeld maken, leert Sterckx. Chinese filosofie is geen hoogdravend gezever over de zin van het bestaan of over de vraag of er leven is na de dood. Daar hebben we genoeg westerse filosofen voor. Nee, Chinese filosofie is bovenal praktisch ingestoken met tal van bruikbare handvaten voor sociale en politieke vraagstukken, zegt de hoogleraar in een zoomverbinding met Cambridge, waar hij al twintig jaar woont met zijn gezin.

‘Het Westen heeft er soms moeite mee dat China grote sprongen kan maken.’ Beeld Vajda
‘Het Westen heeft er soms moeite mee dat China grote sprongen kan maken.’Beeld Vajda

Dat het allemaal zo onbekend is, werkt onbegrip in de hand. We hebben te weinig mogelijkheden om in aanraking te komen met kennis over China die niet te maken heeft met het laatste nieuws. Op de middelbare school is er nauwelijks aandacht voor de Chinese manier van denken en dat is meer dan jammer, luidt de klacht van Sterckx. ‘Het is alsof wij onze kinderen de geschiedenis van Europa zouden aanleren en dat we dan als beginpunt de nazi’s en Tweede Wereldoorlog nemen. De jongeren van nu zullen China moeten leren begrijpen, of ze dat nu leuk vinden of niet, want China raakt ons aan op allerlei manieren.’

– Wie Chinese filosofie zegt, zegt Confucius. U stelt dat zijn denken actueler is dan ooit terwijl de meesten van ons maar heel weinig over hem weten.

ROEL STERCKX «Confucius is de belangrijkste historische denker voor heel Oost-Azië, niet alleen voor China. Zijn filosofie is 500 voor Christus ontstaan in een fase waarin verschillende Chinese heersers elkaar bevochten. Ze rekruteerden denkers aan hun hof om adviezen te krijgen over hoe je de maatschappij het best kon organiseren. Om sterker te worden dan hun rivalen. Confucius was één van die intellectuelen die van hof naar hof reisden en die een visie gaf op de maatschappij.»

– Twee van die heel oude ideeën staan nog steeds centraal in het Chinese denken. Eén: een maatschappij wordt het best geleid door een goed opgeleide elite, en ten tweede: het belang van het collectief is groter dan dat van het individu.

STERCKX «Confucius respecteert dat we allemaal anders zijn, maar hij benadrukt ook de samenhang en het sociale gedrag van mensen. Wat een maatschappij functioneel maakt, is dat we ons allemaal bewust zijn van onze rol. We hebben allemaal verschillende rollen, taken en verplichtingen, zegt hij. We zijn bijvoorbeeld allemaal zonen of dochters, sommigen zijn vader of moeder. Sommigen zijn leraar, anderen student. Ministers en onderdanen. Voor ons sociale leven moeten we navigeren in die verschillende rollen. Zo werkt een harmonische samenleving.»

– In dat Chinese rollenspel ligt de nadruk veel meer dan bij ons op verplichtingen van burgers en verwachtingen van leiders.

STERCKX «Hij geloofde dat je voor een goed functionerende samenleving een verlichte elite moest hebben. Dat je de beste mensen opleidt die het land efficiënt kunnen besturen. Dat denken is in China vertaald in het staatsexamen. Dat begon 2000 jaar geleden en bestond tot in de 20ste eeuw. Iedereen die een functie ambieerde in de bureaucratie, moest door een strikt examensysteem. Natuurlijk was er corruptie en werden mensen uit de juiste families soms bevoordeeld. Maar het staatsexamen was gebaseerd op het principe dat we de beste ambtenaren willen.»

– Technocraten werden gezien als de beste bestuurders, schrijft u. Dus niet politici die toevallig populair zijn.

STERCKX «Het nut van een technocratische elite is een basisgedachte voor alle Oost-Aziatische maatschappijen. Tot op de dag van vandaag vind je het denken van Confucius terug in zaken als respect voor autoriteiten, voor ouderen, het belang van familiaire verplichtingen. Dat zit in het DNA van alle Chinese gemeenschappen.»

– De term ‘elite’ is hier bijna een vies woord geworden.

STERCKX «Alle Chinese filosofen zijn het eens over één ding: een maatschappij wordt het best geleid met één competente figuur. En als die figuur faalt, moet je ervoor zorgen dat de instituties aan de top overleven. Daarvan kun je denken wat je wilt, maar het heeft geleid tot bepaalde efficiënties waar wij het in het Westen soms moeilijk mee hebben. Dat men in China binnen twintig jaar sprongen kan maken in armoedebestrijding, in technologische ontwikkeling, in opleiding van de bevolking, in infrastructuur, heeft daar alles mee te maken. Dat zijn zaken waarover wij hier soms jaren discussiëren. Wij hebben natuurlijkerwijze geen sympathie voor autoritaire regimes, maar als het verlicht is kan dat soms wel helpen.»

null Beeld AFP
Beeld AFP

– Zit de geest van Confucius ook in de aanpak van de corona?

STERCKX «Als ik zie hoe er in Groot-Brittannië, waar ik woon, is geklungeld en hoe er vaak in paniek is gehandeld, moet je zeggen dat de Chinezen beter voorbereid waren. Dat kwam ook omdat ze al eerder met SARS-virus te stellen hadden gehad. China heeft de bestrijding van het virus efficiënter aangepakt. Wij houden liever een debat over individuele vrijheden en keuzes. Dat is leuk, totdat een virus het hele land stillegt. Als je naar efficiëntie kijkt van China, dan moet je concluderen dat het voor de grote problemen van deze wereld misschien niet zo slecht is als je een beetje strakker leert denken.»

– ‘Een beetje strakker denken’ kan ook de opmaat zijn naar schendingen van mensenrechten?

STERCKX «Iedereen heeft het recht een oordeel te hebben over mensenrechtenschendingen. Die moet men niet vergoelijken. Er zijn dingen die absoluut onaanvaardbaar zijn. Zelfs als men probeert ze te begrijpen, moet men ze nog niet vergoelijken. Maar je moet ook durven kijken waar wij zelf tekortschieten, daarin zijn we niet zo goed in het Westen.»

– Uw boodschap is: leer China begrijpen en werk beter samen.

STERCKX «Neem klimaatverandering. China doet nu actief mee aan het debat. Mondiale problemen worden alleen opgelost door China daar volledig in te betrekken. En als je over efficiëntie van China nadenkt, ben ik daar vrij optimistisch over. Als ze vol inzetten op elektrisch openbaar vervoer of een hele provincie vol zonnepanelen leggen, dan gebeurt het ook. China is gewoon zeer efficiënt, op haar manier.»

‘Chinees denken. Over geschiedenis, filosofie en samenleving’ van Roel Sterckx is uit bij Nieuwezijds B.V.

null Beeld uitgeverij Nieuwezijds
Beeld uitgeverij Nieuwezijds

(AD)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234