‘De voedingsindustrie heeft heel veel geleerd van de tabaksindustrie, die jarenlang heeft ontkend dat roken kanker kan veroorzaken’

pfos-vervuilinggiftige verpakkingen voedingsindustrie

Ook onze voedselverpakkingen blijken vol PFOS te zitten: ‘De resultaten van ons onderzoek waren problematisch’

‘De voedingsindustrie heeft heel veel geleerd van de tabaksindustrie, die jarenlang heeft ontkend dat roken kanker kan veroorzaken’Beeld Getty Images

(Verschenen in Humo op 23 november 2020)

In de bodem in de ruime omgeving van de 3M-fabriek in Zwijndrecht is ernstige PFOS-vervuiling vastgesteld. PFOS is een giftige en chemische afvalstof en kan leiden tot, onder meer, verhoogd cholesterol en kanker. Humo waarschuwde al eerder voor PFOS en andere poly- en perfluoralkylstoffen (PFAS): door de mens ontworpen chemische stoffen die normaal niet in de natuur voorkomen. In het onderstaande artikel blijkt dat PFAS ook in veel van onze voedselverpakkingen worden gebruikt en dat ook dit niet zonder gevaar is. Herlees het stuk hieronder.

Door de coronacrisis eten we meer dan ooit voorverpakte voeding, en dat zou ons volgens wetenschappers zorgen moeten baren: in die verpakkingen zitten duizenden chemicaliën die potentieel gevaarlijk zijn voor onze gezondheid. ‘We zouden die pas mogen gebruiken als bewezen is dat ze onschadelijk zijn. Helaas doen we het omgekeerde: dat is toch de wereld op zijn kop?’

Een kleine waarschuwing vooraf: na het lezen van dit artikel zult u mogelijk nooit nog zorgeloos naar een blikje cola, een diepvriespizza of een kant-en-klare maaltijd grijpen. Het probleem: de chemicaliën in de verpakkingen. Eén van de beruchtste voorbeelden is bisfenol A, dat onder meer op de binnenkant van blikjes of plastic flessen zit en de hormoonhuishouding overhoophaalt. De stof imiteert het vrouwelijke hormoon oestrogeen en kan tot een lagere spermakwaliteit leiden, hart- en vaataandoeningen en een verhoogde kans op diabetes en borstkanker. In de Europese Unie mag bisfenol A niet meer gebruikt worden bij de productie van babyflesjes, maar in andere producten zit het wel nog. Alleen in Frankrijk is het volledig verboden.

Een andere boosdoener zijn de poly- en perfluoralkylzuren, kortweg PFAS, die onder meer in wegwerpborden, verpakkingen van afhaalpizza’s, -hamburgers of -frieten en popcornemmertjes zitten. Door die PFAS is de verpakking vetbestendig, maar als er een reactie met de voeding ontstaat en die chemicaliën in het lichaam belanden, kunnen de hormonen op termijn ontregeld raken. Perfluoroctaanzuur is bovendien kankerverwekkend: dat zit in pizzadozen, bakpapier en de antiaanbaklaag van teflonpannen.

De risico’s van al die chemicaliën worden onderschat, zegt toxicologe Jane Muncke van Food Packaging Forum, een Zwitserse non-profitorganisatie die de impact van voedselverpakkingen op de gezondheid bestudeert. Samen met 32 andere wetenschappers bracht ze er een studie over uit.

JANE MUNCKE «Uit onze analyses blijkt dat er meer dan twaalfduizend chemicaliën in verpakkingen zitten. Daar zitten stoffen bij waarvan bekend is dat ze schadelijk zijn en die nu gedeeltelijk of volledig verboden zijn, maar ook chemicaliën waarvan we niet weten welk effect ze op de gezondheid hebben. Maar fabrikanten kunnen doen wat ze willen, en ze hebben niet allemaal evenveel verantwoordelijkheidszin.

»Het werkelijke aantal chemicaliën is echter nog veel hoger, want in voedselverpakkingen zitten ook stoffen die er niet bewust in verwerkt zijn. De industrie gebruikt geen zuivere chemische mengsels, maar technische mengsels die onzuiverheden bevatten. In elk chemisch ingrediënt zitten naar schatting vijf à tien onzuivere chemische elementen. Dan kom je aan een totaal van 50.000 tot 100.000 chemicaliën in die verpakkingen, waarvan het overgrote deel niet is getest. Dat is zéér onrustwekkend.»

Professor Adrian Covaci, toxicoloog aan de Universiteit Antwerpen, deelt haar bezorgdheid.

ADRIAN COVACI «Er worden erg veel chemicaliën gebruikt bij de productie van verpakkingen, en daar is geen enkele controle op. We weten van de meeste van die chemicaliën niet wat het effect ervan is op onze gezondheid.»

HUMO Hoe komt het dat er zoveel chemicaliën in onze verpakkingen zitten?

COVACI «Ze zorgen ervoor dat die niet stukgaan, dat we onze voeding langer kunnen bewaren, dat het eten of de drank beschermd wordt tegen zonlicht, enzovoort. Maar bedrijven maken vaak ongelukkige keuzes, en het is ook niet altijd duidelijk welke chemicaliën ze gebruiken en welke risico’s die inhouden.»

MUNCKE «De verpakkingsbedrijven willen vaak niet zeggen welke stoffen ze gebruiken om de concurrentie niet op ideeën te brengen, maar ze vergeten dat het om de volksgezondheid gaat. Willen we dat mensen op grote schaal blootgesteld worden aan potentieel gevaarlijke stoffen? En laten we toe dat bedrijven daarover geen informatie willen geven?»

HUMO Ze hebben er toch belang bij om hun producten zo veilig mogelijk te maken?

MUNCKE «Ja, maar vaak weten ze zelf niet welke risico’s sommige chemische stoffen inhouden. En laten we ook niet naïef zijn: vaak hebben ze andere prioriteiten. Zo hebben ze vooral oog voor de bewaartijd van hun voeding. Als er een probleem opduikt, zullen ze ingrijpen, maar ze zullen zelden zelf het initiatief nemen. Veel schakels in de keten laten zich leiden door wat hun leverancier, de vorige schakel, zegt: als er volgens hem geen probleem is, is ook voor hen de kous af.»

COVACI «Voedings- en verpakkingsbedrijven gebruiken soms materialen omdat die goedkoop zijn, niet omdat ze veilig zijn. Of ze zijn onzorgvuldig in hun keuzes. Pas als er ophef ontstaat over een chemische stof, zoals bij bisfenol A, zullen ze naar een veiliger alternatief uitkijken.»

HUMO Het is soms schrikken als je ziet welke stoffen er in verpakkingen zitten. Neem nu vlamvertragers: waarom zijn die nodig?

COVACI «Ze worden gebruikt in verpakkingen van kant-en-klare maaltijden die je moet opwarmen. Wat ons interesseert, zijn de risico’s op lange termijn, en daarover verkeren we vaak in het ongewisse.»

'Er is wel een Europese lijst met verboden chemicaliën, maar die geldt niet als die stoffen in voedselverpakkingen zitten.' Beeld Getty Images
'Er is wel een Europese lijst met verboden chemicaliën, maar die geldt niet als die stoffen in voedselverpakkingen zitten.'Beeld Getty Images

TIEN JAAR ZOEKEN

HUMO Schieten toezichthouders zoals het Federale Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV) tekort?

MUNCKE «Ze hebben niet de mensen en de middelen om alles te controleren. We hebben met het Food Packaging Forum twee jaar geleden een presentatie gegeven die tot bij de Europese Commissie is geraakt. Onze contactpersoon zei dat de Commissie wel één en ander doet, maar dat er te véél schadelijke stoffen gecontroleerd moeten worden.»

COVACI «De middelen zijn inderdaad beperkt. Het Europese voedselagentschap, de European Food Safety Authority (EFSA), verricht voornamelijk risicoanalyses op basis van de gegevens die ze al hebben, of binnenkrijgen.»

ELS VAN HOECK (researcher en diensthoofd a.i. bij gezondheidsinstituut Sciensano) «Daarnaast evalueert de EFSA ook chemische stoffen als de industrie vraagt om het gebruik ervan in plastic goed te keuren.

»Bij Sciensano zoeken we naar de aanwezigheid en de toxiciteit van chemische stoffen in verpakkingen. De resultaten spelen we door aan het FAVV, dat erop toeziet dat die stoffen correct gebruikt worden. We kunnen niet elke stof testen, maar we hebben wel computermodellen waarmee we groepen van mogelijk toxische stoffen kunnen detecteren. Dat kunnen we door naar de chemische structuur te kijken. Op dezelfde manier kunnen we ook de blootstelling aan stoffen evalueren. Maar we kunnen niet voor alle materialen modellen maken, zeker niet voor de meer complexe.

»Ik begrijp de ongerustheid, maar ik wil er toch een kanttekening bij maken. Lang niet alle chemicaliën in verpakkingen zijn toxisch, en ze komen evenmin allemaal in onze voeding terecht. Bedrijven zijn ook wettelijk verplicht om verpakkingen op de markt te brengen die geen bedreiging voor de volksgezondheid vormen.»

COVACI «Veel stoffen worden echter helemaal níét geëvalueerd. Voor chemicaliën waar veel gegevens over beschikbaar zijn, zoals bisfenol A of ftalaten, weekmakers die eveneens de hormoonhuishouding verstoren, beoordelen ze de risico’s, maar dat neemt heel wat tijd in beslag. De EFSA onderzoekt al tíén jaar de mogelijke risico’s van bisfenol A.»

MUNCKE «Bisfenol A wordt vandaag nog altijd gebruikt in verpakkingen. Maar al in de jaren 90 zijn de eerste studies over de kwalijke neveneffecten van bisfenol A verschenen, en het heeft meer dan twintig jaar geduurd voor de bedrijven wilden ingrijpen. Alleen in Frankrijk is die stof verboden. De aanpak verschilt vaak van land tot land. Wat is de logica daarvan?»

COVACI «Toezichthouders werken met een beperkte lijst van chemicaliën: van hoogstens honderd stoffen hebben ze al de mogelijke risico’s ingeschat. Dat is toch erg weinig in vergelijking met het totale aantal chemicaliën waar het om gaat.»

MUNCKE «Ook de wetgeving hinkt achterop. Er bestaat een Europese lijst van gevaarlijke chemicaliën die verboden zijn omdat ze in verband worden gebracht met een verstoorde hormoonhuishouding, kanker, een verminderde vruchtbaarheid en andere aandoeningen. Maar de stoffen die in voedselverpakkingen zitten, vallen niet onder die wetgeving.»

HUMO De EFSA heeft vorig jaar welgeteld tien chemicaliën in voedselverpakkingen beoordeeld. Hoe zit dat bij het FAVV?

HÉLÈNE BONTE (woordvoerder FAVV) «Vorig jaar hebben we 1.172 monsters geanalyseerd, afkomstig van 677 bedrijven. Daarbij hebben we getest of bepaalde stoffen van verpakkingsmaterialen in de voeding kunnen terechtkomen, en 98,6 procent van de monsters was in orde. Er is dus geen acuut gevaar voor de consument. Als er al risico’s zijn, moet je die op lange termijn bekijken. Maar in de eerste plaats zijn de bedrijven verantwoordelijk voor de veiligheid van hun producten. Ze hebben daarvoor een wettelijk verplicht autonoom controlesysteem.»

BIRGIT MERTENS (toxicologe Sciensano) «Onze wetenschappelijke kennis evolueert ook voortdurend. Soms duurt het even voor er duidelijkheid is. Zo is er nog altijd geen wetenschappelijke consensus over de schadelijke effecten van het gebruik van bisfenol A. We weten dat het bij grote dosissen de hormonen kan verstoren, maar het is onduidelijk of er ook gezondheidseffecten zijn bij lage dosissen.»

MUNCKE «We zouden moeten uitgaan van het voorzorgsprincipe: als er een vermoeden is dat stoffen gevaarlijk zijn, gebruiken we ze niet, tenzij bewezen is dat ze onschadelijk zijn. Helaas doen we het omgekeerde: we vermijden het gebruik van chemische stoffen pas als we er zeker van zijn dat ze schadelijk zijn. Dat is de wereld op zijn kop.»

COVACI «Veel bedrijven pakken ermee uit dat hun verpakkingen geen bisfenol A bevatten, maar ze vervangen dat dan door bisfenol B, F of S. Nu hebben studies aangetoond dat die soms zelfs ernstiger effecten op de gezondheid kunnen hebben. Dat is ook niet onlogisch: het zijn verwante stoffen, alleen de chemische structuur verschilt lichtjes. Daardoor krijg je min of meer dezelfde aandoeningen bij dezelfde concentraties.»

BONTE «Het FAVV doet sinds kort onderzoek naar bisfenol A en bisfenol S, naar aanleiding van een Europese verordening. We hebben over die vervangers van bisfenol A ook advies gevraagd aan het Wetenschappelijk Comité.»

MERTENS «We hebben bij Sciensano samen met Adrian Covaci onderzoek gedaan naar de alternatieven voor bisfenol A in babyflessen – de drempelwaarden zijn voor baby’s en kleine kinderen namelijk lager dan voor volwassenen. Maar in dat plastic hebben we geen vervangers aangetroffen.»

Pizza Beeld Humo
PizzaBeeld Humo

CHEMISCHE POPCORN

HUMO Welke chemische stoffen baren nog zorgen?

COVACI «De poly- en perfluoralkylstoffen, kortweg PFAS, zijn een groep van 5.400 chemicaliën die onder meer in voedselverpakkingen, dozen van afhaalpizza’s en in cosmetica zitten, omdat ze brandwerend en waterafstotend werken. Daar zijn er twee of drie van verboden, maar volgens sommige studies verhogen PFAS-chemicaliën de kans op een lager geboortegewicht, hogere cholesterolniveaus, schade aan de lever, een verstoorde borstklierontwikkeling, teelbal- en nierkanker en schildklierstoornissen. Veel van die PFAS-stoffen stapelen zich op in het lichaam: dat maakt ze potentieel zo gevaarlijk. Ze kunnen heel makkelijk door de wand van lichaamscellen dringen en die cellen vanbinnen beschadigen. We hebben bij de UA onderzoek gedaan naar de aanwezigheid van pfas in popcornverpakkingen, en de resultaten waren problematisch.

»De EFSA, het Europese agentschap voor de voedselveiligheid, heeft nu beslist dat de toegestane wekelijkse innamedrempel voor twee van de meest bestudeerde PFAS-chemicaliën, perfluoroctaanzuur en perfluoroctaansulfonaat, naar beneden moest. Maar dat zijn chemicaliën die al gereguleerd zijn. Er zijn er veel meer waar we bijna niets over weten en die al bij lage dosissen een schadelijke impact kunnen hebben.»

MUNCKE «In de toxicologie geldt nog vaak de regel dat niets giftig is zolang je er niet te veel van binnenkrijgt. Maar dat is een onjuiste veralgemening. We weten dat sommige chemicaliën al in kleine dosissen gevaarlijk kunnen zijn, zoals mutagenen, stoffen die onze genen beschadigen.»

HUMO Zijn er nog meer chemicaliën die zorgwekkend zijn?

MUNCKE «Minerale oliën zijn de meest voorkomende, door de mens vervaardigde chemicaliën op onze planeet. Ze worden gebruikt in voedselverpakkingen, maar ook in cosmetica. Eén categorie, de aromatische minerale oliën, is goed bestudeerd: we weten dat een aantal ervan kankerverwekkend zijn. Onderzoekers hebben er in het vetweefsel van overledenen naar gezocht, en bij sommigen vonden ze tot vijftien soorten minerale oliën. Die behoren weliswaar tot een niet-kankerverwekkende categorie, maar er bestaan geen studies die zeggen vanaf welke dosissen ze wél gevaarlijk kunnen zijn. Dat is toch onrustwekkend?»

HUMO Hoe groot is de kans dat gevaarlijke stoffen in onze voeding terechtkomen?

COVACI «Dat hangt af van de soort verpakking: bij sommige komen er weinig stoffen vrij, bij andere veel. Ook het soort voedsel speelt een rol. Bisfenol A is een stof die op vet reageert: je zult er meer van aantreffen in tonijn die uit een blikje komt, dan in soep uit blik. Ook chemische stoffen in de lijm die twee soorten verpakkingsmateriaal bij elkaar houdt, kunnen makkelijk vrijkomen in een olieachtige omgeving. Maar de verpakkingsindustrie gebruikt zovéél chemicaliën dat we de risico’s niet kunnen inschatten: we weten te weinig over al die stoffen.»

MUNCKE «Toxicologen kijken bij een risicobeoordeling naar het toxische gevaar en de blootstelling. Volgens mij moeten we in de eerste plaats kijken naar de toxische eigenschappen van een stof, want het is moeilijk om de blootstelling in kaart te brengen. Als stoffen een gevaar voor de gezondheid betekenen, moeten we ze verbieden.»

HUMO Volgens u zijn sommige bedrijven van slechte wil.

MUNCKE «Grote voedingsbedrijven zijn zich erg bewust van de gevaren van chemicaliën, maar bij veel kleine en middelgrote voedingsbedrijven staat de verpakking onderaan op de lijst met prioriteiten. Soms zaaien ze doelbewust twijfel over de impact van chemicaliën en stellen ze de conclusies van wetenschappers ter discussie. Ze bestellen ook zelf studies, maar veranderen dan relevante parameters, waardoor die studies plots gunstiger uitvallen voor hen.

»Er bestaat een hele lijst tactieken om beleidsbeslissingen tegen te houden. Dat hebben ze geleerd van de tabaksindustrie, die jarenlang tegen beter weten in heeft ontkend dat roken kanker kan veroorzaken.»

COVACI «In dat verband kan ik u nog een anekdote vertellen. We hebben aan de UA onderzoek gedaan naar vlamvertragers. Die worden gebruikt om plastic verpakkingen stabiel te houden bij hoge temperaturen, zoals bijvoorbeeld in een microgolfoven. We kregen veel tegenwind van de fabrikanten van vlamvertragers: zij vertelden op congressen dat ons onderzoek onzin was. Het heeft niets uitgehaald: de ene na de andere vlamvertrager is verboden, omdat meerdere studies op ernstige risico’s voor de gezondheid hadden gewezen. Achteraf hebben die fabrikanten toegegeven dat er een probleem was, maar dat ze geen alternatief hadden.»

MUNCKE «Toen de Europese Unie bisfenol A op de lijst met zeer zorgwekkende stoffen plaatste, is de plasticindustrie in het verweer gegaan. Met succes, want ondanks tal van negatieve studieresultaten is het gebruik ervan nog altijd niet volledig verboden.»

HUMO Is er een verband tussen de aanwezigheid van chemische stoffen in voedselverpakkingen en bepaalde ziekten en aandoeningen?

MUNCKE «We zien in ieder geval dat het aantal kankergevallen, hart- en vaatziekten, diabetes, neurologische stoornissen en andere chronische aandoeningen overal toeneemt. Alleen is het heel moeilijk om een verband te onderzoeken, want dan moet je een groep mensen die aan chemische stoffen is blootgesteld kunnen vergelijken met een groep die er niet aan is blootgesteld. Er bestaan wel studies waarbij mensen op een dieet van niet-verpakt voedsel werden gezet: na verloop van tijd bleken zij minder chemicaliën in hun lichaam te hebben dan mensen die wel voorverpakt voedsel aten. Maar om daar harde conclusies uit te kunnen trekken, zou je die mensen meer dan twintig jaar lang moeten volgen en diverse parameters moeten controleren.

»De aandoeningen die ik heb opgesomd, kunnen ook aan andere factoren te wijten zijn. Niet alleen wat je eet, is van belang, maar ook of je goed slaapt, aan sport doet, in welke omgeving je leeft en welke genen je hebt. Het is niet te doen om álles in studies te vatten. Daarom moeten we het voorzorgsprincipe hanteren.»

COVACI «Eén van de problemen is dat chemische stoffen ook via andere wegen in het lichaam kunnen terechtkomen. Bisfenol A vind je bijvoorbeeld ook in huisstof. Het is dus heel moeilijk om één bron aan te wijzen.

»Daarnaast zijn gevaarlijke chemicaliën in verpakkingen ook een probleem voor het milieu. Volgens een recente studie tref je bisfenol A aan op stranden in de hele wereld.»

MUNCKE «Er wordt steeds meer de nadruk gelegd op het belang van een circulaire economie en de recyclage van verpakkingen, maar we verliezen uit het oog dat er ook bij die recyclage chemicaliën vrijkomen en in het milieu kunnen belanden.»

COVACI «Opnieuw kunnen we bisfenol A als voorbeeld nemen – het is nu eenmaal een stof waar we veel over weten. Veel papier en karton wordt gerecycleerd, maar er wordt geen onderscheid gemaakt tussen de soorten. Thermisch papier, zoals kassatickets, kan bisfenol A bevatten: die stof komt makkelijk vrij bij de recyclage, of toch veel makkelijker dan bij de recyclage van conserven- en frisdrankblikjes.»

HUMO Wat is de oplossing?

COVACI «We moeten voor onze verpakkingen materialen kiezen die veilig zijn op basis van wat we weten over hun chemische structuur. En in het algemeen zou de voedingsindustrie zo weinig mogelijk chemicaliën mogen gebruiken, maar voor bedrijven is het goedkoper om te blijven werken zoals nu.»

MUNCKE «Verpakkingen moeten simpeler worden. We hebben plastic nodig, daar ben ik het mee eens, maar we moeten af van chemicaliën waarvan we weten dat ze ongezond zijn.

»Tegelijk moeten we met z’n allen nadenken over onze levensstijl: moeten we wel zoveel bewerkte en voorverpakte voeding kopen? En zijn al die verpakkingen nodig? Vaak maken ze deel uit van een marketingplan: fabrikanten kunnen er hun producten aantrekkelijker door maken. En hun businessmodel is erop ingesteld dat de verpakking zo licht en goedkoop mogelijk moet zijn – lees: wegwerpverpakking. En daar komen nu eenmaal chemicaliën bij te pas. Het is een onderdeel van een groter systeem dat heeft gefaald, namelijk dat van de industriële voedingsproductie en overproductie.

»Maar de coronacrisis speelt in ons nadeel: mensen vinden het weer normaal dat voeding goed verpakt wordt. Nochtans is er weinig reden om aan te nemen dat het virus zich via voeding zou verspreiden.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234